5.13-dars: Yolg'on grafiklar (aldamaslik)

5-QISM — VIZUALIZATSIYA · 13-dars

1. Kirish va motivatsiya

Grafik haqiqatni ko'rsatishi kerak — lekin aldash ham mumkin. Bir xil ma'lumot bilan ikki grafik butunlay boshqacha xabar berishi mumkin: bittasi "katta o'sish", boshqasi "arzimas o'zgarish" — faqat o'q masshtabini o'zgartirib. Yolg'on grafiklar — statistika bilan aldashning eng keng tarqalgan usuli (Darrell Huff "How to Lie with Statistics"). Bu darsda grafiklar qanday aldaydi: truncated o'q (y 0'dan boshlamaydi), buzilgan masshtab, tanlangan ma'lumot (cherry-picking), noto'g'ri tur, 3D buzilishi, ikki o'q hiylasi. Va eng muhimi — halol grafik qanday chiziladi. Data Scientist ikki tomonlama mas'uliyat: (1) o'zi aldamaslik, (2) boshqalar aldayotganini payqash. Nega muhim? (1) Halollik — o'zi aldamasin (etika); (2) Tanqidiy — aldashni payqash (o'qish); (3) Ishonch — halol grafik (obro'). Bu dars yolg'on grafiklarni o'rgatadi — aldamaslik va payqash.

Yolg'on grafiklar — aldash usullari va halollik: truncated o'q (y 0'dan boshlamaydi — kichik farq katta ko'rinadi), buzilgan masshtab (teng bo'lmagan oraliq), cherry-picking (tanlangan davr/ma'lumot), noto'g'ri tur (kategoriyaga chiziq — soxta trend), 3D buzilish (perspektiva qiymatni buzadi), ikki o'q hiylasi (ikki y o'q — soxta aloqa), halol grafik (0'dan, to'liq ma'lumot, to'g'ri tur). Foydalanish: o'zi aldamaslik, aldashni payqash, ishonch. Bu 5.12 (yaxshi grafik), 5.3 (ustun — 0'dan), 4.10 (korrelyatsiya-sabab) bilan bog'liq. Yolg'on grafiklar — aldash va halollik. Halol. Payqash.

Real vaziyat. Kompaniya savdosi 100'dan 105'gacha o'sdi (5% — kichik). Aldamchi grafik: y o'q 100'dan 106'gacha (0'dan emas — truncated); ustun 95'dan 105'gacha cho'ziladi (100 → 105 — ustun balandligi ikki baravar ko'rinadi; "ulkan o'sish!" — soxta). Halol grafik: y o'q 0'dan 120'gacha (0'dan); 100 → 105 (ustun deyarli bir xil — haqiqiy 5% kichik o'sish). Bir xil ma'lumot, ikki xabar (truncated — "ulkan"; halol — "kichik"). Data Scientist halol grafik chizdi (0'dan — haqiqiy nisbat) va aldamchi grafikni payqadi (y 0'dan emas — shubha). Yolg'on grafiklar — o'q masshtabi aldaydi.

Bu darsda yolg'on grafiklarni o'rganamiz.

Bu darsda:

• Truncated o'q (y 0'dan emas)
• Cherry-picking (tanlangan ma'lumot)
• Buzilgan masshtab va 3D
• Ikki o'q hiylasi
• Halol grafik (to'g'ri)
• Aldashni payqash
• Yolg'on grafik tuzoqlari
• Amaliy: halollik modeli

ℹ Misollar real matplotlib/numpy bilan (Agg — grafik xususiyatlari matn bilan tekshiriladi) ishlaydi.

2. Nazariya — chuqur tushuntirish

2.1. Truncated o'q (y 0'dan emas)

Eng keng tarqalgan:

import matplotlib.pyplot as plt

# ALDAMCHI: y 0'dan boshlamaydi (kichik farq katta ko'rinadi)
ax.bar(["2023", "2024"], [100, 105])
ax.set_ylim(95, 106)   # ⚠️ 95'dan — 5% o'sish ULKAN ko'rinadi

# HALOL: ustun 0'dan (haqiqiy nisbat)
ax.set_ylim(0, 120)    # ✅ 0'dan — 5% kichik ko'rinadi

Truncated o'q (y 0'dan emas) — eng keng tarqalgan aldash: ustun grafik y o'qi 0'dan boshlamasa (set_ylim(95, 106) — 95'dan), kichik farq katta ko'rinadi (100 → 105 — 5% kichik; lekin ustun balandligi 2× — "ulkan"). Sabab: ustun balandligi = qiymat (idrok — balandlik nisbati; 5.3); y 0'dan emas — balandlik soxta (5 birlik oraliq — butun ustun); ustun 0'dan bo'lishi shart (nisbat to'g'ri). Ayniqsa ustun (balandlik = qiymat); chiziq (trend — 0'dan shart emas, lekin ehtiyot). Truncated (0'dan emas — aldash), halol (0'dan — nisbat). Truncated o'q — y 0'dan emas (kichik farq katta; ustun aldash). Truncated. 0'dan.

2.2. Cherry-picking (tanlangan ma'lumot)

Cherry-picking (tanlangan ma'lumot) — qismini ko'rsatish: faqat fikrni qo'llab-quvvatlaydigan ma'lumotni ko'rsatish (qolganini yashirish): tanlangan davr (o'suvchi 3 oy — yillik pasayishni yashiradi), tanlangan boshlanish (past nuqtadan — o'sish katta ko'rinadi), outlier olib tashlash/qoldirish (fikrga qarab). Sabab: to'liq bo'lmagan ma'lumot — yolg'on xabar (qism haqiqat — butun yolg'on); "kontekst yashirish" (o'suvchi oy — lekin yil pasaydi). To'liq davr (kontekst — halol), tanlangan (fikrga mos — aldash). Cherry-picking — tanlangan ma'lumot (qism — kontekst yashiradi). Tanlangan. To'liq.

2.3. Buzilgan masshtab va 3D

Buzilgan masshtab va 3D — idrok buzilishi: buzilgan masshtab (teng bo'lmagan o'q oraliq — [1, 2, 3, 10, 100] teng oraliqda; log emas, chalkash), 3D (perspektiva — orqadagi ustun kichik ko'rinadi; 3D pie — old bo'lak katta; qiymat buziladi), buzilgan o'lcham (doira/rasm o'lchami — radius vs yuza; radius 2× → yuza 4×; aldash). Sabab: idrok — o'lcham/perspektiva qiymatni ko'rsatadi; buzilgan — noto'g'ri idrok (3D orqa kichik; yuza 4× — "2× katta" deb o'qiladi). 3D olib tashla (2D — halol), teng oraliq (yoki log — belgilangan), yuza mos (o'lcham — yuza, radius emas). Buzilgan masshtab/3D — idrok buziladi (3D olib tashla, teng oraliq). Buzilish. 3D.

2.4. Ikki o'q hiylasi

Ikki o'q hiylasi (dual axis) — soxta aloqa: ikki y o'q (chap va o'ng — turli masshtab; ikki chiziq); masshtabni moslab — ikki o'zgaruvchi bog'liq ko'rsatish (aslida tasodifiy). Sabab: ikki o'q masshtabi ixtiyoriy (moslab — chiziqlar ustma-ust; "birga harakatlanadi — bog'liq!"; korrelyatsiya-sabab 4.10 vizual versiyasi); soxta aloqa (masshtab tanlovi — istagan naqsh). Ikki o'q ehtiyot (masshtab manipulyatsiya — soxta aloqa), yaxshiroq (ikki grafik — subplots 5.10; yoki normallashtirish — bir masshtab). Ikki o'q hiylasi — soxta aloqa (masshtab moslash; ehtiyot). Ikki o'q. Soxta.

2.5. Halol grafik (to'g'ri)

Halol grafik (to'g'ri) — aldamas: ustun 0'dan (balandlik = qiymat — nisbat to'g'ri), to'liq ma'lumot (butun davr — kontekst; cherry-picking yo'q), to'g'ri tur (5.12 — kategoriya ustun, trend chiziq; soxta trend yo'q), 2D (3D yo'q — buzilish yo'q), teng oraliq (yoki belgilangan log), bir o'q (yoki ehtiyotkor ikki o'q), kontekst (o'q nomi, birlik, manba — 5.12). Sabab: halol grafik haqiqatni ko'rsatadi (idrok = qiymat; aldash yo'q); "ma'lumot o'zi so'zlasin" (manipulyatsiya yo'q). Halol — 0'dan, to'liq, to'g'ri tur, 2D, kontekst. Halol grafik — aldamas (0'dan, to'liq, 2D). Halol. To'g'ri.

2.6. Aldashni payqash

Aldashni payqash — tanqidiy o'qish: grafikni shubha bilan o'qish: y o'q 0'dan? (ustun — truncated shubha), o'q nomi/birlik bormi? (yo'q — yashirish), to'liq davrmi? (tanlangan — cherry-picking), masshtab teng? (buzilgan — shubha), 3D? (buzilish), ikki o'q? (soxta aloqa), manba bormi? (yo'q — ishonchsiz). Sabab: grafik ishontiradi (vizual — kuchli); tanqidiy o'qimay — aldanish (media, reklama — aldamchi grafik ko'p); "grafikni o'qishni bil" (o'q, masshtab, manba tekshir). Savollar (y 0'dan?, birlik?, to'liq?, manba?), shubha (ishontiradigan grafik — tekshir). Aldashni payqash — tanqidiy o'qish (o'q, masshtab, manba). Payqash. Shubha.

2.7. Yolg'on grafik tuzoqlari

Yolg'on grafik asosiy tuzoqlari (va halollik): truncated o'q (ustun y 0'dan emas — kichik farq katta; eng keng tarqalgan; ustun doim 0'dan); cherry-picking (tanlangan davr/ma'lumot — kontekst yashiradi; to'liq davr); 3D (perspektiva qiymat buzadi — 3D pie eng yomon; 2D); buzilgan masshtab (teng bo'lmagan oraliq — chalkash; teng yoki belgilangan log); ikki o'q (masshtab moslab — soxta aloqa; subplots yoki normallashtirish); yuza/o'lcham (radius 2× → yuza 4× — aldash; yuza mos); noto'g'ri tur (kategoriyaga chiziq — soxta trend; 5.12); korrelyatsiya-sabab (scatter + trend — "sabab" xulosa; aloqa, sabab emas — 4.10); teskari o'q (y teskari — o'sish pasayish ko'rinadi; ehtiyot); rang manipulyatsiya (qizil — salbiy his; rang bilan yo'naltirish); kontekstsiz (o'q nomi/birlik/manba yo'q — tekshirib bo'lmas). Sabab: grafik vizual — kuchli ishontiradi (aldash oson; idrok manipulyatsiya). Yechim (halollik + payqash): ustun 0'dan, to'liq ma'lumot, 2D, teng masshtab, to'g'ri tur, kontekst; o'qiganda — y 0'dan?, birlik?, to'liq?, manba? Tuzoqlar — truncated, cherry-picking, 3D, ikki o'q, tur.

2.8. Yolg'on grafiklar — aldamaslik va payqash

Yolg'on grafiklar asosiy g'oyasi — aldamaslik va payqash: grafik vizual — kuchli ishontiradi (yaxshi — xabar; yomon — aldash; bir xil ma'lumot, turli xabar — masshtab bilan). Aldash usullari: truncated o'q (y 0'dan emas — kichik farq katta; eng keng), cherry-picking (tanlangan ma'lumot — kontekst yashiradi), 3D (perspektiva buzadi), buzilgan masshtab (teng emas), ikki o'q (soxta aloqa), noto'g'ri tur (soxta trend — 5.12), korrelyatsiya-sabab (4.10 vizual). Halol grafik: ustun 0'dan, to'liq ma'lumot, to'g'ri tur 5.12-bob, 2D, teng masshtab, kontekst (o'q nomi, birlik, manba). Payqash (tanqidiy o'qish): y 0'dan?, birlik?, to'liq davrmi?, masshtab teng?, manba?. Foydalanish: o'zi aldamaslik (etika — halol grafik), aldashni payqash (tanqidiy — media/reklama), ishonch (halol — obro'). Data Scientist ikki tomonlama mas'uliyat: o'zi halol (aldamasin) + payqash (aldanmasin). "Grafik bilan aldash oson — halollik tanlov" (Darrell Huff — "How to Lie with Statistics"). Bu 5.12 (yaxshi grafik), 5.3 (ustun 0'dan), 4.10 (korrelyatsiya-sabab), 4.8 (tanlov — namuna) bilan. Yolg'on grafiklar — aldamaslik (halol — 0'dan, to'liq, 2D) va payqash (tanqidiy — o'q, masshtab, manba). Halol. Payqash. Etika.

3. Tez ma'lumotnoma

ALDASH USULLARI (va halol yechim):
  Truncated o'q  — ustun y 0'dan emas → HALOL: ustun 0'dan
  Cherry-picking — tanlangan davr    → HALOL: to'liq ma'lumot
  3D             — perspektiva buzadi → HALOL: 2D
  Buzilgan masshtab — teng emas       → HALOL: teng / log belgilangan
  Ikki o'q       — soxta aloqa        → HALOL: subplots / normallash
  Noto'g'ri tur  — soxta trend         → HALOL: to'g'ri tur 5.12-bob
  Korrelyatsiya-sabab — vizual xulosa → HALOL: aloqa ≠ sabab 4.10-bob

PAYQASH (tanqidiy o'qish — SAVOLLAR):
  [?] y o'q 0'dan boshlanadimi? (ustun)
  [?] o'q nomi va birlik bormi?
  [?] to'liq davrmi? (cherry-picking)
  [?] masshtab teng(mi)? 3D emasmi?
  [?] manba bormi? (ishonch)

QOIDA: ustun 0'dan · to'liq ma'lumot · 2D · to'g'ri tur · kontekst
IKKI MAS'ULIYAT: o'zi aldamasin + aldashni payqasin

Yolg'on grafik xulosasi

Yolg'on grafiklar — aldash (masshtab bilan) va halollik
Truncated o'q — y 0'dan emas (kichik farq katta; eng keng)
Cherry-picking — tanlangan ma'lumot (kontekst yashiradi)
Halol grafik — 0'dan, to'liq, 2D, to'g'ri tur, kontekst
Payqash — tanqidiy o'qish (y 0'dan?, birlik?, to'liq?, manba?)

4. Batafsil misollar

Misollar real matplotlib/numpy bilan (Agg — grafik xususiyatlari matn bilan tekshiriladi) ishlaydi.

Misol 1 — Truncated o'q (aldash vs halol)

"""Truncated o'q: aldash vs halol (real matplotlib)."""

import matplotlib
matplotlib.use("Agg")
import matplotlib.pyplot as plt


def main() -> None:
    yil = ["2023", "2024"]
    savdo = [100, 105]   # 5% o'sish (kichik)

    print("=== 1. Haqiqiy o'zgarish ===")
    ozgarish = round((savdo[1] / savdo[0] - 1) * 100)
    print(f"  o'sish: {ozgarish}% (kichik)")

    print("\n=== 2. ALDAMCHI (y 95'dan) ===")
    fig, ax = plt.subplots()
    ax.bar(yil, savdo, color="steelblue")
    ax.set_ylim(95, 106)
    y_min, y_max = ax.get_ylim()
    print(f"  y o'q: {y_min}-{y_max} (0'dan EMAS)")
    print("  ustun: 100→105 ikki baravar ko'rinadi (soxta)")

    print("\n=== 3. HALOL (y 0'dan) ===")
    fig2, ax2 = plt.subplots()
    ax2.bar(yil, savdo, color="steelblue")
    ax2.set_ylim(0, 120)
    y2_min, y2_max = ax2.get_ylim()
    print(f"  y o'q: {y2_min}-{y2_max} (0'dan)")
    print("  ustun: 100→105 deyarli bir xil (haqiqiy)")

    print("\n=== 4. Xulosa ===")
    print("  ustun DOIM 0'dan (balandlik = qiymat)")
    plt.close("all")
    print("  ⭐ Truncated o'q aldaydi (0'dan — halol)")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

=== 1. Haqiqiy o'zgarish ===
  o'sish: 5% (kichik)

=== 2. ALDAMCHI (y 95'dan) ===
  y o'q: 95.0-106.0 (0'dan EMAS)
  ustun: 100→105 ikki baravar ko'rinadi (soxta)

=== 3. HALOL (y 0'dan) ===
  y o'q: 0.0-120.0 (0'dan)
  ustun: 100→105 deyarli bir xil (haqiqiy)

=== 4. Xulosa ===
  ustun DOIM 0'dan (balandlik = qiymat)
  ⭐ Truncated o'q aldaydi (0'dan — halol)

Nima ko'rsatdi: 2.1, 2.5-bo'limlar.

Misol 2 — Cherry-picking (tanlangan davr)

"""Cherry-picking: tanlangan davr (real numpy)."""

import numpy as np


def main() -> None:
    # 12 oy: yil davomida pasaygan, lekin oxirgi 3 oy o'sgan
    oylik = [200, 190, 180, 170, 160, 150, 140, 130, 120, 125, 135, 150]

    print("=== 1. To'liq yil (haqiqat) ===")
    print(f"  yanvar: {oylik[0]}, dekabr: {oylik[-1]}")
    yillik = round((oylik[-1] / oylik[0] - 1) * 100)
    print(f"  yillik: {yillik}% (PASAYISH)")

    print("\n=== 2. Cherry-pick (oxirgi 3 oy) ===")
    oxirgi3 = oylik[-3:]
    print(f"  tanlangan: {oxirgi3}")
    uch = round((oxirgi3[-1] / oxirgi3[0] - 1) * 100)
    print(f"  '3 oylik o'sish': +{uch}% (aldamchi xabar)")

    print("\n=== 3. Aldash ===")
    print("  '3 oyda +25%!' — yil -25% ni yashiradi")

    print("\n=== 4. Halol ===")
    print("  to'liq davr (kontekst — yillik pasayish)")
    print("  ⭐ Cherry-picking — tanlangan davr (kontekst yashir)")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

=== 1. To'liq yil (haqiqat) ===
  yanvar: 200, dekabr: 150
  yillik: -25% (PASAYISH)

=== 2. Cherry-pick (oxirgi 3 oy) ===
  tanlangan: [125, 135, 150]
  '3 oylik o'sish': +20% (aldamchi xabar)

=== 3. Aldash ===
  '3 oyda +25%!' — yil -25% ni yashiradi

=== 4. Halol ===
  to'liq davr (kontekst — yillik pasayish)
  ⭐ Cherry-picking — tanlangan davr (kontekst yashir)

Nima ko'rsatdi: 2.2-bo'lim.

Misol 3 — Ikki o'q hiylasi

"""Ikki o'q: soxta aloqa (real numpy)."""

import numpy as np


def main() -> None:
    np.random.seed(0)
    # ikki mustaqil (tasodifiy) qator
    a = np.array([10, 12, 11, 14, 13, 16, 15])
    b = np.array([500, 300, 550, 200, 400, 150, 350])   # mustaqil

    print("=== 1. Ikki mustaqil qator ===")
    korr = np.corrcoef(a, b)[0, 1].round(2)
    print(f"  korrelyatsiya: {korr} (kuchsiz — mustaqil)")

    print("\n=== 2. Ikki o'q hiylasi ===")
    print("  chap y: a (10-16), o'ng y: b (150-550)")
    print("  masshtabni moslab — chiziqlar 'ustma-ust'")

    print("\n=== 3. Soxta 'aloqa' ===")
    print("  'birga harakatlanadi' — masshtab tanlovi (soxta)")

    print("\n=== 4. Halol ===")
    print("  subplots 5.10-bob yoki normallashtirish (bir masshtab)")
    print("  ⭐ Ikki o'q — soxta aloqa (masshtab moslash)")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

=== 1. Ikki mustaqil qator ===
  korrelyatsiya: -0.81 (kuchsiz — mustaqil)

=== 2. Ikki o'q hiylasi ===
  chap y: a (10-16), o'ng y: b (150-550)
  masshtabni moslab — chiziqlar 'ustma-ust'

=== 3. Soxta 'aloqa' ===
  'birga harakatlanadi' — masshtab tanlovi (soxta)

=== 4. Halol ===
  subplots 5.10-bob yoki normallashtirish (bir masshtab)
  ⭐ Ikki o'q — soxta aloqa (masshtab moslash)

Nima ko'rsatdi: 2.4-bo'lim.

Misol 4 — Aldashni payqash

"""Aldashni payqash: tanqidiy o'qish (real matplotlib)."""

import matplotlib
matplotlib.use("Agg")
import matplotlib.pyplot as plt


def main() -> None:
    print("=== 1. Grafikni tekshirish (savollar) ===")
    savollar = [
        "y o'q 0'dan boshlanadimi? (ustun)",
        "o'q nomi va birlik bormi?",
        "to'liq davrmi? (cherry-picking)",
        "masshtab teng? 3D emasmi?",
        "manba bormi? (ishonch)",
    ]
    for i, s in enumerate(savollar, 1):
        print(f"  {i}. {s}")

    print("\n=== 2. Misol: ustun grafik ===")
    fig, ax = plt.subplots()
    ax.bar(["A", "B"], [100, 105])
    ax.set_ylim(95, 106)   # shubhali!
    y_min = ax.get_ylim()[0]
    print(f"  y boshlanishi: {y_min}")
    print(f"  0'dan emasmi? {y_min != 0} → SHUBHA (truncated)")

    print("\n=== 3. Shubha belgisi ===")
    print("  y 0'dan emas → kichik farq katta ko'rinadi")

    print("\n=== 4. Tanqidiy o'qish ===")
    print("  ishontiradigan grafik → tekshir (o'q, manba)")
    plt.close(fig)
    print("  ⭐ Payqash — tanqidiy o'qish (savollar)")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

=== 1. Grafikni tekshirish (savollar) ===
  1. y o'q 0'dan boshlanadimi? (ustun)
  2. o'q nomi va birlik bormi?
  3. to'liq davrmi? (cherry-picking)
  4. masshtab teng? 3D emasmi?
  5. manba bormi? (ishonch)

=== 2. Misol: ustun grafik ===
  y boshlanishi: 95.0
  0'dan emasmi? True → SHUBHA (truncated)

=== 3. Shubha belgisi ===
  y 0'dan emas → kichik farq katta ko'rinadi

=== 4. Tanqidiy o'qish ===
  ishontiradigan grafik → tekshir (o'q, manba)
  ⭐ Payqash — tanqidiy o'qish (savollar)

Nima ko'rsatdi: 2.6-bo'lim.

5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar

6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari

1. Truncated o'q (ustun)

ax.bar(x, y); ax.set_ylim(95, 106)   # 0'dan emas (aldash)      # ⚠️
ax.bar(x, y); ax.set_ylim(0, 120)   # 0'dan (halol)             # ✅

2. Cherry-picking

# faqat o'suvchi 3 oy (yil pasayishni yashir)                    # ⚠️
# to'liq davr (kontekst)                                         # ✅

3. 3D

ax.pie(..., ...)   # 3D pie (perspektiva buzadi)                 # ⚠️
ax.bar(...)   # 2D                                                # ✅

4. Ikki o'q (soxta aloqa)

ax2 = ax.twinx()   # masshtab moslab — soxta aloqa               # ⚠️
# subplots yoki normallashtirish                                 # ✅

5. Noto'g'ri tur

ax.plot(kategoriya, qiymat)   # soxta trend                      # ⚠️
ax.bar(kategoriya, qiymat)   # ustun 5.12-bob                      # ✅

6. Kontekstsiz (payqab bo'lmas)

ax.bar(x, y)   # o'q nomi/birlik/manba yo'q                      # ⚠️
# kontekst (tekshirish mumkin)                                   # ✅

7. Grafikka ko'r-ko'rona ishonch

# "grafik ko'rsatyapti" → ishonch                                # ⚠️
# tekshir (y 0'dan?, to'liq?, manba?)                            # ✅

7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi

• 5.12-dars (o'tilgan): Yaxshi grafik (to'g'ri tur)
• 5.3-dars (o'tilgan): Ustun (0'dan)
• 4.10-dars (o'tilgan): Korrelyatsiya ≠ sabab
• 4.8-dars (o'tilgan): Namuna (tanlov)
• Etika: Halol vizualizatsiya

8. Eng yaxshi amaliyotlar

1. Ustun — 0'dan (balandlik = qiymat).

2. To'liq ma'lumot (cherry-picking yo'q).

3. 2D (3D buzadi).

4. To'g'ri tur (soxta trend yo'q).

5. Teng masshtab (yoki log belgilangan).

6. Kontekst (o'q nomi, birlik, manba).

7. Payqash — tanqidiy o'qish (savollar).

8. Ikki mas'uliyat (aldamas + payqash).

9. Amaliy topshiriq

Vazifa 1: Bashorat qiling

1.  # truncated o'q nima?
2.  # ustun 0'dan nega?
3.  # cherry-picking nima?
4.  # 3D muammosi?
5.  # ikki o'q hiylasi?
6.  # halol grafik?
7.  # payqash nima?
8.  # noto'g'ri tur aldashi?
9.  # kontekst nega?
10. # ikki mas'uliyat?
11. # grafik = dalilmi?
12. # nega aldamaslik?

Vazifa 2: Xatolarni tuzating

1.  ax.bar(x, y); ax.set_ylim(95, 106)

2.  # faqat o'suvchi 3 oy

3.  ax.pie(..., 3D)

4.  ax2 = ax.twinx()   # soxta aloqa

5.  ax.plot(kategoriya, qiymat)

1.  set_ylim(0, 120) (0'dan)

2.  to'liq davr (kontekst)

3.  ax.bar(...) (2D)

4.  subplots / normallashtirish

5.  ax.bar(...) (ustun)

Vazifa 3: Aldash usullari

Modellang:

1. Truncated o'q
2. Cherry-picking
3. 3D
4. Ikki o'q

Vazifa 4: Halol grafik

Modellang:

1. Ustun 0'dan
2. To'liq ma'lumot
3. 2D
4. Kontekst

Vazifa 5: Payqash

Modellang:

1. y 0'dan?
2. To'liq?
3. Masshtab?
4. Manba?

Vazifa 6: Integratsiya

Modellang:

1. Yaxshi grafik (5.12)
2. Ustun 0'dan (5.3)
3. Korrelyatsiya-sabab (4.10)
4. Etika

Vazifa 7: O'ylash

Grafik vizual — kuchli ishontiradi, shuning uchun aldash oson va samarali (media, reklama, siyosat aldamchi grafikdan foydalanadi). Data Scientist ikki tomonlama mas'uliyatga ega: o'zi aldamaslik va boshqalar aldayotganini payqash. Nima uchun "grafik savollarga javob berish uchun, ishontirish uchun emas" tamoyili muhim, va Data Scientist vizualizatsiya etikasini qanday saqlaydi?

Nimani mustahkamlaydi: 2.6, 2.8-bo'limlar.

Xulosa

Bu darsda yolg'on grafiklarni o'rgandik.

Eng muhim uch fikr:

1. Aldash usullari. Grafik vizual — kuchli ishontiradi (aldash oson): truncated o'q (ustun y 0'dan emas — kichik farq katta; eng keng tarqalgan), cherry-picking (tanlangan ma'lumot/davr — kontekst yashiradi), 3D (perspektiva qiymat buzadi), buzilgan masshtab (teng emas), ikki o'q (masshtab moslab — soxta aloqa), noto'g'ri tur (kategoriyaga chiziq — soxta trend; 5.12), korrelyatsiya-sabab (4.10 vizual).

2. Halol grafik va payqash. Halol grafik: ustun 0'dan (balandlik = qiymat — 5.3), to'liq ma'lumot, to'g'ri tur 5.12-bob, 2D, teng masshtab, kontekst (o'q nomi, birlik, manba). Payqash (tanqidiy o'qish — savollar): y 0'dan boshlanadimi?, o'q nomi/birlik bormi?, to'liq davrmi?, masshtab teng/3D emasmi?, manba bormi?.

3. Ikki mas'uliyat — etika. Yolg'on grafiklar — aldamaslik (o'zi halol — etika) va payqash (boshqalar aldashi — tanqidiy; media/reklama). Data Scientist ikki tomonlama mas'uliyat: o'zi aldamasin + aldanmasin. "Grafik savolga javob berish uchun, ishontirish uchun emas" (halol — ma'lumot yetakchi; yolg'on — xulosa yetakchi, ma'lumot egilgan). "Grafik bilan aldash oson — halollik tanlov" (Darrell Huff). Ishonch — Data Scientist asosiy kapitali (halol — obro'). Bu 5.12 (yaxshi grafik), 5.3 (ustun 0'dan), 4.10 (korrelyatsiya-sabab) bilan.

Keyingi darsda vizualizatsiya amaliy loyihasini ishlaymiz: real ma'lumotni tahlil qilib, to'liq vizual hisobot (bir necha grafik — subplots, to'g'ri tur, halol, chiroyli) yaratamiz — 5-qism yakuni.