Nozik xatolar: race condition, xotira sizishi, flaky test va Heisenbug

Qisqacha: Nozik xato — har safar emas, ba'zan chiqadigan xato: faqat sekin internetda, faqat oyning 31-kunida, faqat testlar boshqa tartibda ishlaganda. Asosiy turlari: race condition (natija ishlar qaysi tartibda tugashiga bog'liq), xotira sizishi (keraksiz narsa xotirada qoladi) va off-by-one (bittaga adashish). Yana: kasr son xatolari, vaqt zonasi va sana xatolari, flaky test (kod o'zgarmasa ham goh o'tadi, goh yiqiladi) va Heisenbug (kuzatmoqchi bo'lsangiz, o'zgaradi yoki yo'qoladi). Davolashning birinchi qadami doim bitta: xatoni har safar chiqadigan qilib takrorlash — tartibni, vaqtni yoki tasodifni o'zingiz boshqarib.

Bu darsda

• "Ba'zan chiqadigan" xatolarning asosiy turlarini nomi bilan taniy olasiz.
• Race condition'ni Node'da qayta yaratasiz, bajarilish tartibini qadamma-qadam ko'rasiz va navbat bilan tuzatasiz.
• Flaky testni --test-randomize va soxta soat bilan har safar yiqiladigan qilasiz, keyin tuzatasiz.
• Heisenbug nima ekanini va nega console.log qo'shganda xato yo'qolishi mumkinligini tushuntira olasiz.
• Nozik xatoni qidirishning tartibli yo'lini qo'llaysiz: takrorlash, ajratish, sabab, test.

Oldin bilishingiz kerak: Debugging metodologiyasi, Bekor qilish: AbortController, Xotira sizishlari va ularni topish, Birinchi avtomatik test: node:test va assert, JavaScript'ning mashhur tuzoqlari.

1. Nega bu kerak?

«Bahor»da onlayn bron ishga tushdi. Kechqurun ikki mehmon — Dilshod aka va Bobur — oxirgi porsiya oshni deyarli bir vaqtda bron qildi. Ikkalasiga ham "Tasdiqlandi" xabari keldi. Oshxonada esa bitta porsiya.

Sardor kodni ochdi. Mantiq to'g'ri: "qoldiq bormi? — bor bo'lsa, birini ayir". O'z kompyuterida yuz marta sinadi — hammasi joyida. Xato faqat ikki so'rov bir vaqtda kelganda chiqadi. Sardorning kompyuterida esa ular hech qachon bir vaqtda kelmaydi.

Bunday xatolar eng qimmat xatolar. Oddiy xato har safar chiqadi — siz uni ko'rasiz va tuzatasiz. Nozik xato esa sinovdan o'tadi, ishga chiqadi va bir haftadan keyin "bitta mijozda, bir marta" chiqadi. Dasturchi "menda ishlayapti" deydi va u haq — uning kompyuterida haqiqatan ishlayapti.

Debugging metodologiyasi darsida xato qidirishning umumiy tartibini o'rgangan edik. Bu dars uning eng qiyin bobi: xato har safar takrorlanmasa nima qilish kerak.

flowchart TD
  A["Xato ba'zan chiqadi"] --> B["Nimaga bog'liq? tartib, vaqt, sana, tasodif, xotira"]
  B --> C["Shu omilni o'zingiz boshqaring"]
  C --> D{"Xato har safar chiqyaptimi?"}
  D -- "yo'q" --> B
  D -- "ha" --> E["Sababni toping"]
  E --> F["Avval test, keyin tuzatish"]

Diagrammadagi asosiy fikr: nozik xatoni "ushlash" mumkin emas, uni majburlash kerak. Xato qaysi omilga bog'liqligini topasiz va o'sha omilni o'zingiz boshqarasiz.

2. Race condition

2.1 Xatoni qayta yaratamiz

Bekor qilish: AbortController darsida race condition (poyga holati) ni ko'rgan edik: natija ishlar qaysi tartibda tugashiga bog'liq bo'lib qoladi. U yerda eski javob yangisining ustiga yozilgan edi. Bu safar boshqa, yanada xavfli turi — yo'qolgan yangilanish (lost update). «Bahor»ning bron kodi:

const wait = (ms) => new Promise((done) => setTimeout(done, ms));
let stock = 1; // oxirgi porsiya osh

async function book(guest) {
  const available = stock; // 1. o'qish
  await wait(10); // 2. to'lovni tekshirish (tarmoq)
  if (available > 0) {
    stock = available - 1; // 3. yozish
    console.log(`${guest}: tasdiqlandi`);
  } else {
    console.log(`${guest}: tugadi`);
  }
}

await Promise.all([book("Dilshod aka"), book("Bobur")]);
console.log("qoldiq:", stock);

Konsolda:

Dilshod aka: tasdiqlandi
Bobur: tasdiqlandi
qoldiq: 0

Bitta porsiya — ikkita tasdiq. Xato har safar chiqyapti, chunki biz ikki bronni ataylab bir vaqtda boshladik (Promise.all). Sardorning kompyuterida esa u qo'lda, bittadan sinardi. Xatoni takrorlashning siri shu: "bir vaqtda"ni o'zingiz yaratish.

2.2 Qadamma-qadam: nima bo'ldi?

Quyidagi qadamlarda available o'zgaruvchisini kuzating. Bobur stock ni Dilshod aka uni o'zgartirishidan oldin o'qiydi:

Xato naqshi doim bir xil: o'qish → kutish → eski qiymat asosida yozish. Kutish paytida dunyo o'zgargan bo'lishi mumkin, siz esa await dan oldingi suratga qarab qaror qilyapsiz. JavaScript'ning mashhur tuzoqlari darsida ESLint'ning require-atomic-updates qoidasi aynan shu naqshni "Possible race condition" deb belgilaganini ko'rgan edik.

2.3 Tuzatish: navbat

Bitta yechim — tekshirish va yozishni bo'linmas qilish: bitta bron tugamaguncha, ikkinchisi boshlanmasin. Buning uchun Promise'lardan navbat yasaymiz:

const wait = (ms) => new Promise((done) => setTimeout(done, ms));
let stock = 1;

async function book(guest) {
  const available = stock;
  await wait(10);
  if (available > 0) {
    stock = available - 1;
    console.log(`${guest}: tasdiqlandi`);
  } else {
    console.log(`${guest}: tugadi`);
  }
}

// Navbat: har yangi ish oldingisi tugagach boshlanadi
let tail = Promise.resolve();
function enqueue(task) {
  const result = tail.then(task);
  tail = result.catch(() => {}); // xato navbatni to'xtatmasin
  return result;
}

await Promise.all([
  enqueue(() => book("Dilshod aka")),
  enqueue(() => book("Bobur")),
]);
console.log("qoldiq:", stock);

Konsolda:

Dilshod aka: tasdiqlandi
Bobur: tugadi
qoldiq: 0

enqueue har yangi ishni oldingi ishning Promise'iga .then bilan ulaydi (Promise zanjiri). catch — bitta bron xato bilan tugasa ham, keyingisi kutib qolmasligi uchun.

Diqqat: Bu navbat faqat bitta dastur ichida ishlaydi. Haqiqiy «Bahor» saytida bronlar serverda, ko'p mehmonning brauzeridan keladi. U yerda yechim — ma'lumotlar bazasining o'zi: "qoldiq 0 dan katta bo'lsa — ayir" amalini bitta bo'linmas buyruq qilish (tranzaksiya). Buni backend qismida o'rganamiz. G'oya esa shu: tekshirish va yozish orasida hech kim aralashmasin.

2.4 Ikkinchi tur: eski javob yangisini bosib ketadi

API klient qatlami darsida race condition'ning boshqa turini ko'rgan edik: foydalanuvchi filtrni ikki marta tez almashtiradi, birinchi so'rovning javobi esa keyin keladi va ekranga eski ro'yxat chiziladi. Davosi — eskisini bekor qilish (AbortController) yoki "faqat oxirgi so'rov hisoblanadi" qoidasi.

vazifalar dagi sinxronla() aynan shunday himoyalangan: yangi sinxronlashdan oldin eski GET abort() qilinadi, natija esa faqat sinxronPulti === pult bo'lsa yoziladi. Bu shart "men hali ham eng oxirgi so'rovmanmi?" degan savol.

Tekshirib ko'ring: book ichida const available = stock; qatorini await wait(10); dan keyinga ko'chirsak, xato yo'qoladimi?

3. Xotira sizishi

Xotira sizishlari va ularni topish darsida xotira sizishi (memory leak) ni batafsil o'lchagan edik: kerak bo'lmagan, lekin hali yetib boriladigan qiymat. U ham nozik xato: birinchi daqiqada hech narsa sezilmaydi, sahifa soatlab ochiq tursa — sekinlashadi va qotadi.

Uning eng ko'p uchraydigan shaklini bitta hisoblagich bilan ko'rish mumkin — tinglovchini noto'g'ri joyda qo'shish:

const listeners = [];
const subscribe = (handler) => listeners.push(handler);

function render(items) {
  // ❌ har chizishda yana bitta tinglovchi
  subscribe(() => items.length);
}

for (let i = 0; i < 100; i++) {
  render(["Non olish"]);
}
console.log("tinglovchilar:", listeners.length);
// tinglovchilar: 100

Ekran 100 marta chizildi — va endi bitta xabar kelsa, 100 ta ishlovchi ishlaydi. Har biri o'z items ini closure'da ushlab turibdi, shuning uchun hech biri axlatga chiqmaydi. Tuzatish — tinglovchini bir marta, modul darajasida qo'shish. vazifalar dagi tingla(boshqaTabdanYangila) aynan shunday: asosiy.js ning oxirida, bir marta.

Sizish nozik bo'lgani uchun uni "ko'z bilan" emas, o'lchov bilan topasiz: amalni ko'p marta takrorlab, xotira qaytmasligini ko'rish va heap snapshot'larni taqqoslash. Bu usullar — o'sha darsda.

4. Off-by-one: bittaga adashish

Off-by-one (bittaga adashish) — chegara bitta ortiq yoki bitta kam olingan xato: < o'rniga <=, 0 dan sanash o'rniga 1 dan. Nozik tomoni — u faqat chegarada, masalan oxirgi sahifada yoki bo'sh ro'yxatda ko'rinadi.

const menu = ["Osh", "Lag'mon", "Manti", "Ko'k choy", "Somsa"];

// Sahifa raqami ekranda 1 dan boshlanadi
function getPage(items, pageNumber, pageSize) {
  const start = pageNumber * pageSize;
  return items.slice(start, start + pageSize);
}

console.log(getPage(menu, 1, 2)); // [ 'Manti', "Ko'k choy" ]

Mehmon "1-sahifa"ni bosdi — osh va lag'mon o'rniga manti va ko'k choy chiqdi. Osh va lag'mon esa hech qachon ko'rinmaydi. Sababi: funksiya sahifani 0 dan sanaydi, ekran — 1 dan. Tuzatish — bitta joyda, aniq: const start = (pageNumber - 1) * pageSize;.

Bunday xatoni ushlashning eng yaxshi yo'li — chegaraviy holatlar uchun test (Chegaraviy holatlar): birinchi sahifa, oxirgi to'liq bo'lmagan sahifa (Somsa yolg'iz), bo'sh menyu, mavjud bo'lmagan sahifa.

Tekshirib ko'ring: Tuzatilgan funksiyada getPage(menu, 3, 2) nima qaytaradi?

5. Kasr son: faqat ba'zi narxlarda

JavaScript'ning mashhur tuzoqlari darsida 0.1 + 0.2 ni ko'rgan edik. Nozik xato sifatida u yanada makkor: ko'p qiymatda to'g'ri ishlaydi va faqat ba'zilarida bir so'mga adashadi. «Bahor» chekiga 15 foiz xizmat haqi qo'shamiz (misol uchun):

const withService = (price) => Math.floor(price * 1.15);

for (const price of [5000, 6000, 35000]) {
  console.log(price, "→", withService(price));
}

Konsolda:

5000 → 5750
6000 → 6899
35000 → 40250

5 000 va 35 000 — to'g'ri. 6 000 da esa 6 900 o'rniga 6 899. Sababi: 6000 * 1.15 aslida 6899.999999999999 (Number turi JS'da), Math.floor esa kasrni tashlab yuboradi. Sardor 5 000 va 35 000 bilan sinagan bo'lsa, xatoni hech qachon ko'rmaydi.

Tuzatish — kasr koeffitsient o'rniga butun sonlar bilan hisoblash: Math.floor((price * 115) / 100) — 6 000 uchun 6 900. Takrorlash usuli esa — bir-ikki narx emas, ko'p qiymatni sikl bilan tekshirish: masalan, 1 000 dan 100 000 gacha har narxni butun sonli variant bilan solishtirish.

6. Vaqt zonasi va sana xatolari

6.1 "Menda 5-oktabr, mijozda 4-oktabr"

// faqat sana — UTC bo'yicha yarim tun
const booking = new Date("2026-10-05");
const day = (timeZone) =>
  new Intl.DateTimeFormat("en-CA", { timeZone }).format(booking);

console.log(day("Asia/Tashkent")); // 2026-10-05
console.log(day("America/New_York")); // 2026-10-04

Faqat sanadan iborat satr UTC bo'yicha yarim tun deb o'qiladi (Date va vaqt zonalari). Toshkentda bu 05:00, sana o'zgarmaydi. Nyu-Yorkda esa oldingi kunning kechqurun soat 20:00 si. Toshkentda ishlaydigan dasturchi xatoni hech qachon ko'rmaydi, chet eldagi mijoz esa bronini bir kun oldin ko'radi. Natija Node 24 da ham, Chrome 154 da ham bir xil.

Takrorlash usuli: zonani o'zingiz bering. Node'da — TZ=America/New_York node fayl.js (Git Bash'da), kodda — timeZone opsiyasi bilan.

6.2 Faqat oyning oxirida yiqiladigan test

Bron muddati — "bugundan bir oy keyin". Kod va test:

// muddat.test.js
import { test } from "node:test";
import assert from "node:assert/strict";

function addOneMonth(today = new Date()) {
  const date = new Date(today);
  date.setMonth(date.getMonth() + 1);
  return date;
}

test("bir oy keyin — keyingi oy", () => {
  const today = new Date();
  const next = addOneMonth(today);
  assert.equal(next.getMonth(), (today.getMonth() + 1) % 12);
});

Biz uni 2026-yil 5-oktabrda ishga tushirdik — ✔, o'tdi. Lekin 31-yanvarda ishga tushirsak-chi? 31-fevral yo'q, setMonth sanani 3-martga "toshirib" yuboradi (Date asoslari). Test oyning 29–31-kunlarida ba'zan yiqiladi, qolgan kunlari o'tadi. Bunday testni vaqt bombasi deyishadi.

Takrorlash uchun vaqtni o'zimiz boshqaramiz. node:test da soxta soat bor: t.mock.timers.enable Date ni biz bergan lahzaga "to'xtatib" qo'yadi (Birinchi avtomatik test darsidagi mock ning bir turi):

test("31-yanvarda ham keyingi oy", (t) => {
  t.mock.timers.enable({
    apis: ["Date"],
    now: new Date("2026-01-31T12:00:00+05:00"),
  });
  const today = new Date();
  const next = addOneMonth(today);
  assert.equal(next.getMonth(), (today.getMonth() + 1) % 12);
});

Haqiqiy chiqish (Node 24.21):

✖ 31-yanvarda ham keyingi oy (2.5402ms)
  AssertionError [ERR_ASSERTION]: Expected values to be strictly equal:

  2 !== 1

Tarjimasi: "qiymatlar qat'iy teng bo'lishi kutilgan edi: 2 ≠ 1". Oy 2 (mart) chiqdi, 1 (fevral) kutilgan edi. Endi xato har safar, istalgan kuni chiqadi — uni tuzatish mumkin. Tuzatishning o'zi — 3-mashqda.

Tekshirib ko'ring: Nega testda new Date() (hozirgi vaqt) ishlatish xavfli?

7. Flaky test

7.1 Kod o'zgarmadi — test yiqildi

Flaky test (beqaror test) — kod o'zgarmasa ham goh o'tadigan, goh yiqiladigan test. Uning zarari ikki tomonlama. Birinchidan, u haqiqiy xatoni yashirishi mumkin. Ikkinchidan, jamoa qizil testga ishonmay qo'yadi: "e, u o'zi shunaqa, qayta ishga tushir". Ana shu payt haqiqiy xato o'tib ketadi.

Asosiy sabablari:

7.2 Tartibga bog'liq test

// savat.test.js
import { test } from "node:test";
import assert from "node:assert/strict";

const cart = []; // ❌ hamma testlar uchun bitta

test("osh qo'shiladi", () => {
  cart.push({ dish: "Osh", price: 35000 });
  assert.equal(cart.length, 1);
});

test("jami narx", () => {
  const total = cart.reduce((sum, t) => sum + t.price, 0);
  assert.equal(total, 35000);
});

node --test savat.test.js — ikkala test ham ✔. Lekin "jami narx" testi faqat birinchi test oldin ishlaganda o'tadi. Uni yolg'iz ishga tushirsak (--test-name-pattern="jami"), yiqiladi: actual: 0, expected: 35000.

Node 24 testlarni tasodifiy tartibda ishlatishi mumkin — --test-randomize. Tartib bitta son — seed (urug') bilan belgilanadi. Bir xil seed — bir xil tartib, ya'ni tasodifni takrorlash mumkin:

node --test --test-randomize --test-random-seed=1 savat.test.js

✖ jami narx (1.5702ms)
✔ osh qo'shiladi (0.2169ms)
ℹ Randomized test order seed: 1
ℹ tests 2
ℹ pass 1
ℹ fail 1

Biz 1 dan 8 gacha seed'larni sinadik: 1–6 da test yiqildi, 7 va 8 da o'tdi. Seed'siz --test-randomize har safar yangi seed tanlaydi va uni chiqishda yozadi. Yiqilgan bo'lsa — o'sha seed bilan xatoni istagancha takrorlaysiz.

Tuzatish — testlarni bir-biridan ajratish:

// ✅ har test o'z savatini yasaydi
function newCart() {
  return [{ dish: "Osh", price: 35000 }];
}

test("ko'k choy qo'shiladi", () => {
  const cart = newCart();
  cart.push({ dish: "Ko'k choy", price: 5000 });
  assert.equal(cart.length, 2);
});

test("jami narx", () => {
  const cart = newCart();
  const total = cart.reduce((sum, t) => sum + t.price, 0);
  assert.equal(total, 35000);
});

Endi 1–6 seed'larning hammasida ℹ fail 0. vazifalar testlari ham aynan shu qoida bilan yozilgan: har test yangiRoyxat() bilan o'z ro'yxatini oladi.

7.3 Tarmoqqa bog'liq test

vazifalar da bu qaror allaqachon qabul qilingan: haqiqiy «Bahor» API'siga boradigan testlar api.tarmoq.js faylida, npm test dan tashqarida (npm run test:tarmoq). Sababi — internet sekin bo'lsa yoki server qayta ishga tushsa, ular kod aybsiz bo'lsa ham yiqiladi. npm test esa fetch o'rniga soxta funksiya bilan, internetsiz va har safar bir xil ishlaydi.

Diqqat: Flaky testni "3 marta qayta urin, birida o'tsa — yashil" sozlamasi bilan yashirmang. Bu xatoni o'chirmaydi, faqat ko'rinmas qiladi. Qayta urinish — faqat sababi topilgunicha vaqtinchalik chora, va u yozib qo'yiladi (Legacy kod va texnik qarz darsidagi TEXNIK-QARZ.md ga).

8. Heisenbug

8.1 Kuzatsangiz — o'zgaradi

Heisenbug — siz uni o'rganmoqchi bo'lganingizda o'zgaradigan yoki yo'qoladigan xato. Nomi fizikdan — Heisenbergning "noaniqlik prinsipi"dan: zarrachani o'lchash uning holatini o'zgartiradi. Teskarisi — Bohrbug: har safar, bir xil sharoitda bir xil chiqadigan "yaxshi" xato.

Mana JavaScript'dagi haqiqiy Heisenbug. Izohlarda telefon bor-yo'qligini tekshiramiz:

const PHONE = /\+998 \d{2}/g;
const notes = ["+998 90 000 00 00", "+998 91 000 00 00"];

for (const note of notes) {
  if (PHONE.test(note)) console.log("qabul:", note);
  else console.log("rad:", note);
}

Konsolda:

qabul: +998 90 000 00 00
rad: +998 91 000 00 00

Ikkinchi izohda ham telefon bor — nega rad? Sardor tekshirish uchun bitta qator qo'shdi:

const PHONE = /\+998 \d{2}/g;
const notes = ["+998 90 000 00 00", "+998 91 000 00 00"];

for (const note of notes) {
  if (PHONE.test(note)) console.log("qabul:", note);
  else console.log("rad:", note);
  console.log("  tekshiruv:", PHONE.test(note)); // debug
}

Konsolda:

qabul: +998 90 000 00 00
  tekshiruv: false
qabul: +998 91 000 00 00
  tekshiruv: false

Xato yo'qoldi — ikkalasi ham qabul. Ustiga-ustak, debug qatori ikki marta false deyapti, garchi telefon aniq bor. Sardor debug qatorini o'chirsa — xato qaytadi.

8.2 Nega?

Sabab — Flaglar va lastIndex tuzog'i dagi g flag. test topgan joyini lastIndex ga yozadi va keyingi safar o'sha yerdan qidiradi. Topolmasa — lastIndex ni 0 ga qaytaradi.

• Debug'siz: 1-izohda test topdi (lastIndex = 7). 2-izohda 7-belgidan qidirdi — topolmadi, rad.
• Debug bilan: 1-izohdan keyin debug test 7-belgidan qidirdi, topolmadi va lastIndex ni 0 ga qaytardi. Shuning uchun 2-izoh boshidan tekshirildi va topildi.

Debug qatori o'zi holatni o'zgartirdi. Heisenbug'ning umumiy sababi ham shu: kuzatish usuli dastur holatiga yoki vaqtiga ta'sir qiladi. Boshqa misollar:

• Holatni o'zgartiradigan getter. DevTools obyektni ochganda getter'ni chaqiradi — getter ichida hisoblagich bo'lsa, u o'sadi (Getter va setter).
• Vaqt. Breakpoint yoki ko'p console.log kodni sekinlashtiradi. Race condition'dagi ikki ish endi bir vaqtda kelmaydi va xato yo'qoladi.
• Brauzer konsoli. Chrome'da console.log(obj) qilib, keyinroq obyektni ochsangiz, siz log paytidagi emas, ochgan paytdagi holatni ko'rasiz. Kichik "i" belgisi shu haqda ogohlantiradi. Aniq surat kerak bo'lsa — console.log(structuredClone(obj)) yoki JSON.stringify.

Davosi: kuzatish usulini "jim" qiling — holatni o'zgartirmaydigan, vaqtga ta'sir qilmaydigan. PHONE.test(note) o'rniga debug'da note.match(/\+998 \d{2}/) (g'siz, yangi regex). Xatoning o'zi esa — test uchun g flagni olib tashlash.

Tekshirib ko'ring: Race condition bor kodda xato faqat console.log lar olib tashlanganda chiqadi. Bu qanday turdagi xato va nega?

9. Nozik xatoni qidirish tartibi

Barcha turlar uchun bitta yo'l:

1. Omilni toping. Xato qachon chiqadi: tez bosilganda? Kechasi? Boshqa zonada? Testlar boshqa tartibda? Uzoq ochiq turganda?
2. Omilni boshqaring. Tartib — Promise.all va --test-randomize --test-random-seed. Vaqt — soxta soat yoki aniq Date. Zona — timeZone/TZ. Tarmoq — DevTools'da "Slow 4G" yoki soxta fetch. Takrorlash — amalni sikl ichida 1000 marta.
3. Xato har safar chiqsin. Shundan keyingina sabab qidiriladi. "Ba'zan" chiqadigan xatoni tuzatdim deb ishonib bo'lmaydi.
4. Avval test, keyin tuzatish. Xatoni ushlagan testni yozing — u qizil bo'lsin. Tuzating — yashil bo'lsin. Test kodda qoladi va xato qaytib kelsa, darhol aytadi.
5. Izoh qoldiring. Kod nega aynan shunday (navbat, setDate(1)) — "nega" izohi (Toza kod: funksiyalar, izohlar va tuzilma). Aks holda kimdir "ortiqcha" deb olib tashlaydi.

Qachondan buzilganini topish kerak bo'lsa — git bisect (yarim bo'lish usuli bilan commit'larni tekshirish) yordam beradi; u haqda Debugging metodologiyasi darsida eslatgan edik.

10. Ko'p uchraydigan xatolar

10.1 setTimeout bilan "tuzatish"

Ikki ish to'qnashdi — biriga setTimeout(…, 100) qo'yib, "endi ishlayapti". Sekin telefonda 100 ms yetmaydi va xato qaytadi.

Tartibni aniq qiling: await, navbat, AbortController.

10.2 Testda sleep

await wait(500) — "server javob berib ulgursin". Test sekin va baribir ba'zan yiqiladi.

Aniq hodisani kuting (Promise'ning o'zi) yoki vaqtni soxta soat bilan boshqaring.

10.3 Yiqilgan testni qayta ishga tushirish

CI'da qizil — "Re-run" tugmasi — yashil — davom.

Seed'ni, sanani va muhitni yozib oling. Bir marta yiqilgan test — xato bor degani.

10.4 Debug kodini tuzatish deb qoldirish

console.log qo'shilgach xato yo'qoldi — log qoldi.

Bu Heisenbug belgisi: log nima o'zgartirganini toping. Sabab o'sha yerda.

11. Mashqlar

1-mashq (oson): Turini ayting

Har vaziyat qaysi turdagi nozik xato: race condition, xotira sizishi, off-by-one, vaqt zonasi, flaky test yoki Heisenbug?

1. Sahifa 3 soat ochiq tursa, sekinlashadi va oxiri qotadi.
2. Test CI'da ba'zan yiqiladi, lokalda doim o'tadi; testlar tartibi har safar boshqacha.
3. Breakpoint qo'yilsa, xato chiqmaydi.
4. Ro'yxatning oxirgi elementi hech qachon ko'rsatilmaydi.

2-mashq (o'rta): Ombordagi race condition

Quyidagi kod ikki ofitsiantning bir vaqtda ko'k choy olishini modellashtiradi. Omborda 1 ta choynak, lekin ikkalasi ham "oldi" deyapti. Navbat bilan tuzating — ikkinchisi "qolmadi" desin. Ishora: «Tuzatish: navbat» bo'limidagi enqueue.

const wait = (ms) => new Promise((done) => setTimeout(done, ms));
let teapots = 1;

async function take(waiter) {
  const available = teapots;
  await wait(5);
  if (available > 0) {
    teapots = available - 1;
    return `${waiter}: oldi`;
  }
  return `${waiter}: qolmadi`;
}

const result = await Promise.all([
  take("Otabek"),
  take("Rustam aka"),
]);
console.log(result); // [ 'Otabek: oldi', 'Rustam aka: oldi' ]

const wait = (ms) => new Promise((done) => setTimeout(done, ms));
let teapots = 1;

async function take(waiter) {
  const available = teapots;
  await wait(5);
  if (available > 0) {
    teapots = available - 1;
    return `${waiter}: oldi`;
  }
  return `${waiter}: qolmadi`;
}

let tail = Promise.resolve();
function enqueue(task) {
  const result = tail.then(task);
  tail = result.catch(() => {});
  return result;
}

const result = await Promise.all([
  enqueue(() => take("Otabek")),
  enqueue(() => take("Rustam aka")),
]);
console.log(result); // [ 'Otabek: oldi', 'Rustam aka: qolmadi' ]

3-mashq (qiyin): Vaqt bombasini zararsizlantiring

«Faqat oyning oxirida yiqiladigan test» bo'limidagi addOneMonth ni shunday tuzating: 31-yanvar + 1 oy = 28-fevral (oyning oxirgi kuni), 5-oktabr + 1 oy = 5-noyabr. Ikkala holat uchun aniq sanali test yozing va kurs/mashqlar/12/42-nozik/muddat.test.js da ishga tushiring. Ishora: avval setDate(1), keyin oyni oshiring; oyning oxirgi kuni — new Date(year, month + 1, 0).getDate() ("keyingi oyning 0-kuni").

// muddat.test.js
import { test } from "node:test";
import assert from "node:assert/strict";

function addOneMonth(today) {
  const date = new Date(today);
  const day = date.getDate();
  date.setDate(1); // avval 1-kunga — oy "toshmaydi"
  date.setMonth(date.getMonth() + 1);
  const lastDay = new Date(
    date.getFullYear(), date.getMonth() + 1, 0,
  ).getDate();
  date.setDate(Math.min(day, lastDay));
  return date;
}

test("31-yanvar + 1 oy = 28-fevral", () => {
  const next = addOneMonth(new Date("2026-01-31T12:00:00+05:00"));
  assert.equal(next.getMonth(), 1);
  assert.equal(next.getDate(), 28);
});

test("5-oktabr + 1 oy = 5-noyabr", () => {
  const next = addOneMonth(new Date("2026-10-05T12:00:00+05:00"));
  assert.equal(next.getMonth(), 10);
  assert.equal(next.getDate(), 5);
});

git add 12/42-nozik/muddat.test.js
git commit -m "12/42: birOyKeyin vaqt bombasi tuzatildi"

4-mashq: Vazifalar qadami — testlar tartibga bog'liqmi?

vazifalar v3.1 papkasida testlarni uch xil tasodifiy tartibda ishga tushiring:

node --test --test-randomize --test-random-seed=1
node --test --test-randomize --test-random-seed=2
node --test --test-randomize --test-random-seed=3

Hammasi o'tadimi? Natijani va testlar nega tartibga bog'liq emasligini kurs/mashqlar/12/42-nozik/vazifalar-tartib.md ga yozing. vazifalar kodini o'zgartirmang.

ℹ Randomized test order seed: 1   ℹ tests 59  ℹ pass 59  ℹ fail 0
ℹ Randomized test order seed: 2   ℹ tests 59  ℹ pass 59  ℹ fail 0
ℹ Randomized test order seed: 3   ℹ tests 59  ℹ pass 59  ℹ fail 0

git add 12/42-nozik/vazifalar-tartib.md
git commit -m "12/42: vazifalar testlari tasodifiy tartibda"

12. Real ishda

• Katta jamoalar flaky testlarni kuzatadi: qaysi test qancha marta "goh qizil, goh yashil" bo'lganini hisoblaydi va bunday testni alohida ro'yxatga (karantinga) olib, egasini tayinlaydi. Maqsad — CI'dagi qizil rangga ishonch saqlansin.
• Race condition — backend'ning kundalik ishi: pul o'tkazish, oxirgi chipta, ombor qoldig'i. Ularni ma'lumotlar bazasidagi tranzaksiya va bloklash hal qiladi — backend qismida.
• Vaqt bilan ishlaydigan kod (obuna muddati, chegirma tugashi, cron — jadval bo'yicha o'zi ishga tushadigan vazifa) har doim "soat"ni parametr qilib oladi — shunda uni testda boshqarish mumkin.
• Intervyu: "Race condition nima? Misol keltiring", "Flaky testni qanday tuzatgansiz?", "Faqat production'da chiqadigan xatoni qanday topasiz?" — middle darajadagi intervyularda ko'p so'raladi. Javobda "takrorlash — omilni boshqarish — test" tartibini aytish katta ustunlik.

Xulosa

• Nozik xato — ba'zan chiqadigan xato; uni ushlash emas, omilni boshqarib majburlash kerak.
• Race condition: o'qish → await → eski qiymat asosida yozish. Davo — tekshirish va yozishni bo'linmas qilish (navbat, serverda tranzaksiya) yoki eski so'rovni bekor qilish.
• Xotira sizishi va off-by-one — chegarada va vaqt o'tib ko'rinadi; o'lchov va chegaraviy testlar bilan topiladi.
• Kasr son — faqat ba'zi qiymatlarda bir so'mga adashadi; pulni butun sonlarda hisoblang va ko'p qiymat bilan sinang.
• Sana: faqat sanali satr — UTC; setMonth oyni "toshiradi"; testda vaqt — aniq yoki soxta soat.
• Flaky test: umumiy holat, vaqt, tasodif, tarmoq; --test-randomize --test-random-seed tartibni takrorlaydi.
• Heisenbug: kuzatish holat yoki vaqtni o'zgartiradi (g regex'li debug, getter, breakpoint); kuzatishni "jim" qiling.

Keyingi dars: AI bilan samarali ishlash: prompting va kontekst — AI yordamchiga aniq vazifa va kerakli kontekstni berish, undan test yozdirish va javobini tekshirish.

Manbalar

• Node.js hujjatlari: "Test runner" — --test-randomize, --test-random-seed, --test-name-pattern, mock.timers — nodejs.org/api/test.html
• ESLint: require-atomic-updates — eslint.org/docs/latest/rules/require-atomic-updates
• MDN: RegExp.prototype.lastIndex, Date.prototype.setMonth(), Intl.DateTimeFormat (timeZone) — developer.mozilla.org
• Chrome DevTools: "Console features reference" (obyekt qiymati ochilgan paytda baholanadi) — developer.chrome.com/docs/devtools/console