Loyiha ildizidagi fayllar: .env.example, .nvmrc, LICENSE, .gitattributes va .dockerignore

Qisqacha: Loyiha ildizidagi har kichik fayl bitta aniq xatoning oldini oladi. Masalan, .env.example qaysi muhit o'zgaruvchilari kerakligini (sirsiz) aytadi, .nvmrc esa Node versiyasini. LICENSE kodni kim va qanday ishlata olishini belgilaydi. Windows'dagi CRLF tuzog'idan .gitattributes saqlaydi, Docker obrazga maxfiy fayl tushishidan — .dockerignore. vazifalar ga uchtasini qo'shamiz: .gitattributes, LICENSE, .env.example.

Bu darsda

• Ildizdagi fayllarni guruhlab, har birining vazifasini ayta olasiz.
• .env.example ni to'g'ri yozasiz va nega Vite uni o'qimasligini ko'rasiz.
• .gitattributes siz Windows'da Prettier qanday "yiqilishini" va qanday tuzalishini tekshirasiz.
• vazifalar ga MIT LICENSE qo'shasiz va package.json dagi license bilan moslaysiz.
• .dockerignore ni o'qiy olasiz (Docker — 33-qismda).

Oldin bilishingiz kerak: .gitattributes va qator oxirlari, Vite III: env va rejimlar, GitHub asoslari: README, LICENSE.

1. Nega bu kerak?

Malika vazifalar ni birinchi marta klon qildi. Uning kompyuterida — Windows. npm ci, keyin npm run check:

[warn] tsconfig.json
[warn] tsconfig.node.json
[warn] vite.config.ts
[warn] Code style issues found in 55 files. Run Prettier with --write to fix.

"55 ta faylda uslub muammosi". Malika hech narsa o'zgartirmagan! Sardor'ning kompyuterida esa hammasi toza. Keyin u so'radi: "API manzilini qayerga yozaman? Node'ning qaysi versiyasi kerak? Kodni o'z portfoliomga qo'ysam bo'ladimi?"

Bu savollarning hammasiga javob — loyiha ildizidagi kichik fayllar. Ular ko'pincha bir-ikki qatorli, lekin har biri bir haftalik chalkashlikning oldini oladi. Oshxona eshigidagi yozuvlar kabi: "ish vaqti", "kirish faqat xodimlar uchun", "nam pol". Har biri kichik, lekin hammasi kerak.

2. Ildiz xaritasi

vazifalar ning bugungi ildizi (papkalarsiz) — 23 ta fayl. Guruhlab o'qiymiz:

flowchart LR
  R["vazifalar/"] --> P["Paket<br/>package.json, lock,<br/>.npmrc, .nvmrc"]
  R --> G["Git<br/>.gitignore,<br/>.gitattributes, .husky/"]
  R --> T["Asboblar<br/>tsconfig*, vite.config,<br/>eslint, prettier, commitlint"]
  R --> E["Muhit<br/>.env.*, .env.example"]
  R --> H["Odamlar uchun<br/>README, LICENSE,<br/>AGENTS.md"]

Nuqta bilan boshlangan fayllar (.nvmrc, .gitattributes) — Linux va macOS'da "yashirin": ls ularni ko'rsatmaydi, ls -a kerak. VS Code esa ko'rsatadi.

Bugun to'rt fayl: .nvmrc (takror), .env.example, .gitattributes, LICENSE — va Docker'ning .dockerignore i.

3. .nvmrc — bir qatorlik kelishuv

Node versiya menejerlari darsida yozgan edik:

24

Shu bitta qator. nvm va fnm use buyrug'ida uni o'qiydi, GitHub Actions — node-version-file: .nvmrc. package.json dagi "engines": { "node": ">=24" } esa boshqa savolga javob beradi: .nvmrc — "qaysi versiyani o'rnat", engines — "qaysi versiyalarda ishlaydi". Ba'zi loyihalarda o'rniga .node-version fayli bo'ladi — mazmuni bir xil, fnm va Volta ikkalasini ham tushunadi.

4. .env.example — sirsiz ro'yxat

4.1 Muammo

Vite III darsidan bilasiz: vazifalar da ikki env fayl git'da (.env.production, .env.development), shaxsiy sozlamalar esa *.local fayllarda — .gitignore ularni yashiradi. Malika dev proxy ni o'z backend'iga yo'naltirmoqchi. Qaysi o'zgaruvchi? Qaysi faylga? Repoda .local fayl yo'q — namuna ham yo'q.

.env.example — loyiha kutadigan hamma muhit o'zgaruvchilarining ro'yxati, izohlar va xavfsiz namunaviy qiymatlar bilan. U git'ga kiradi. Haqiqiy kalit, parol, token — hech qachon.

4.2 Vazifalar qadami: .env.example

Branch: chore/ildiz-fayllar.

# Muhit o'zgaruvchilari (16/#28, #32) — namuna, Vite bu faylni O'QIMAYDI.
# Umumiy qiymatlar git'da: .env.production (npm run build) va
# .env.development (npm run dev). O'zingizniki — .env.development.local
# (git'ga kirmaydi, .gitignore: *.local) ga nusxa qilib o'zgartiring.

# Brauzer kodi so'raydigan API manzili (import.meta.env.VITE_API_URL).
# VITE_ bilan boshlangani saytga yoziladi — parol, token QO'YMANG
VITE_API_URL=/api/mashq

# Faqat npm run dev: /api/... so'rovlari qayerga uzatiladi (proxy).
# Masalan, 25-qismdagi o'z backend'ingiz:
# API_PROXY=http://localhost:3000
API_PROXY=https://ilmhamroh.uz

Har o'zgaruvchi oldida — nima uchun, qayerda o'qiladi va xavf haqida eslatma. Yaxshi .env.example ning uch belgisi:

• Hamma kalit bor — kod o'qiydigan har o'zgaruvchi.
• Izoh bor — nima uchun va qaysi rejimda.
• Qiymat xavfsiz — sir bo'lsa, API_KEY= (bo'sh) yoki API_KEY=sizning_kalitingiz.

4.3 Vite uni o'qimaydi — tekshiramiz

Fayl nomi .env. bilan boshlansa ham, Vite faqat .env, .env.local, .env.[rejim], .env.[rejim].local ni o'qiydi. .env.example ga sinov uchun VITE_SINOV=bor qo'shdik va Vite'ning o'z funksiyasi loadEnv bilan so'radik:

node --input-type=module -e '
import { loadEnv } from "vite";
console.log(loadEnv("development", process.cwd(), "VITE_"));'

{ VITE_API_URL: '/api/mashq' }

VITE_SINOV yo'q — VITE_API_URL esa .env.development dan keldi. Endi .env.example ni .env.development.local ga nusxaladik:

{ VITE_API_URL: '/api/mashq', VITE_SINOV: 'bor' }

.local fayl o'qildi. git status --ignored uni !! .env.development.local deb ko'rsatadi — !! "e'tiborsiz qoldirilgan" degani. Ya'ni Malika cp .env.example .env.development.local qilib, qiymatlarni o'zgartiradi va bu fayl hech qachon commitga tushmaydi.

Diqqat: .env.example ni git'ga qo'shgandan keyin unga haqiqiy kalit yozib qo'ysangiz, u tarixda abadiy qoladi — keyin o'chirish ham yordam bermaydi (Git ichkaridan). Kalitni bekor qilib, yangisini oling.

Tekshirib ko'ring: Nega vazifalar da .env.production git'da, .env.example esa baribir kerak?

5. .gitattributes — CRLF tuzog'i

5.1 Tuzoqni takrorlaymiz

.gitattributes va qator oxirlari darsida CRLF va LF farqini o'rgangansiz. Endi uning vazifalar dagi oqibatini ko'ramiz. Bu kompyuterdagi Git sozlamasi:

git config --show-origin --get-all core.autocrlf

file:D:/Dasturlash/Install/Git/etc/gitconfig	true

true — Git for Windows o'rnatuvchisining sukuti, tizim faylida. vazifalar ni shu kompyuterda klon qildik:

git ls-files --eol src/holat.ts

Chiqishda uch ustun bor — har birining ma'nosini pastda ochamiz:

i/lf    w/crlf  attr/                 	src/holat.ts

Uch ustun: i/lf — repoda (index) LF, w/crlf — ishchi papkada CRLF, attr/ — .gitattributes qoidasi yo'q. Git checkout paytida har qator oxiriga \r qo'shdi. Prettier esa LF kutadi (endOfLine: "lf" — Prettier 2.0 dan beri sukut):

npx prettier --check .

[warn] tsconfig.json
[warn] tsconfig.node.json
[warn] vite.config.ts
[warn] Code style issues found in 55 files. Run Prettier with --write to fix.

Malika'ning muammosi shu. CI esa buni ko'rmaydi: GitHub Actions'dagi Ubuntu'da core.autocrlf yo'q. "Menda yiqiladi, CI'da o'tadi" — klassik holat.

5.2 Vazifalar qadami: .gitattributes

# Qator oxiri — hamma joyda LF (16/#44). Windows'dagi Git sukut bo'yicha
# (core.autocrlf=true) faylni CRLF bilan ochadi: Prettier "Code style
# issues found in 22 files" deydi, diff'lar har qatorda o'zgargandek ko'rinadi
* text=auto eol=lf
# Rasm — matn emas: qator oxiriga tegilmaydi
*.png binary

.gitattributes core.autocrlf dan ustun: u repoda turadi va har kompyuterda bir xil ishlaydi. Commit qilib, ishchi papkani qayta yozdik (.gitattributes darsidagi usul — git rm --cached -r . va git reset --hard):

i/lf    w/lf    attr/text=auto eol=lf 	src/holat.ts
i/-text w/-text attr/-text            	public/assets/ikonlar/ikon-192.png

Endi ishchi papkada ham LF, attr/ ustunida qoida ko'rinadi. PNG — -text, ya'ni "matn emas". Va:

Checking formatting...
All matched files use Prettier code style!

Fayl izohidagi "22 files" — izoh yozilgan paytdagi son (bizning nusxada 55 — fayllar soni o'sgan). Diff shovqinidan tashqari yana bir sabab — skriptlar: biz CRLF li commit-msg ni Windows'da sinadik — u ishladi. Lekin Linux va macOS'da \r li skript qatorlari xato berishi mumkin, shuning uchun hamma joyda LF — eng xavfsiz.

Tekshirib ko'ring: Malika .gitattributes ni pull qildi, lekin npx prettier --check . hali ham 55 ta fayl deydi. Nega?

6. LICENSE — huquqiy pasport

6.1 Nega vazifalar ga kerak

GitHub asoslari darsida portfolio repoga MIT litsenziyasini qo'shgansiz. vazifalar ochiq repo (GitHub Pages), lekin hozircha unda litsenziya yo'q. Litsenziyasiz kod — "hamma huquqlar himoyalangan": boshqalar uni ko'rishi mumkin, lekin nusxalash va o'zgartirish huquqi yo'q. Malika vazifalar dagi prefiks-daraxti.ts ni o'z loyihasiga olsa — rasman ruxsatsiz.

6.2 Vazifalar qadami: MIT

Ildizda LICENSE:

MIT License

Copyright (c) 2026 Ism Familiya

Permission is hereby granted, free of charge, to any person obtaining a copy
of this software and associated documentation files (the "Software"), to deal
in the Software without restriction, including without limitation the rights
to use, copy, modify, merge, publish, distribute, sublicense, and/or sell
copies of the Software, and to permit persons to whom the Software is
furnished to do so, subject to the following conditions:
…

Ism Familiya o'rniga — o'z ismingiz. Muallif — siz; GitHub login emas, haqiqiy ism (yoki taxallus, agar loyihalaringizni shu nom bilan imzolasangiz). Matnning qolgan qismi — MIT'ning standart matni, bir harf ham o'zgartirilmaydi: choosealicense.com yoki GitHub'dagi "Add file → Create new file → LICENSE → Choose a license template" dan ko'chiring.

package.json dagi yorliq (package.json pasporti):

npm pkg set license=MIT

Ikkalasi bir-biriga mos: fayl — to'liq matn, license maydoni — SPDX identifikatori. GitHub repo sahifasida endi "MIT license" belgisi chiqadi.

Maslahat: Litsenziya tanlash huquqiy qaror. O'quv loyihasi uchun MIT — eng keng tarqalgan va sodda tanlov. Ishxonada esa bu qarorni kompaniya qiladi — o'zingiz litsenziya qo'shmang.

Commit: chore: .gitattributes (eol=lf), LICENSE (MIT), .env.example.

7. .dockerignore — o'qish darajasida

Docker — dasturni barcha kerakli narsalari bilan bitta "obraz"ga (image) qadoqlaydigan vosita; serverga shu obraz ko'chiriladi. 33-qismda o'rganamiz, hozir bilish shart emas. Obraz yasashda Docker papkadagi fayllarni oladi. Qaysilari olinmasligini .dockerignore aytadi — sintaksisi .gitignore bilan bir xil.

Vite loyihasi uchun odatiy .dockerignore:

# Obraz ichida npm ci qayta o'rnatadi — kompyuterdagisi kerak emas
node_modules
# Obraz ichida npm run build qayta yig'adi
dist
# Sirlar obrazga TUSHMASIN
.env*.local
# Git tarixi — katta va keraksiz
.git

Nega muhim:

• Tezlik. node_modules yuzlab megabayt — u Docker'ga har safar ko'chirilmaydi.
• Xavfsizlik. .env.development.local dagi kalit obrazga tushsa, obrazni olgan har kim uni o'qiy oladi. .gitignore bu yerda yordam bermaydi: Docker uni o'qimaydi.

vazifalar — statik sayt, GitHub Pages'da turadi, Docker ishlatmaydi. Shuning uchun unda .dockerignore yo'q. Bu fayl bilan 33-qismda o'z backend'ingizni qadoqlaganda ishlaysiz.

8. Yana uchraydigan ildiz fayllar

Begona repolarda ildizda boshqa fayllarni ham ko'rasiz. Ularning ko'pini allaqachon bilasiz — bu yerda qisqa eslatma va "qaysi savolga javob beradi" jadvali:

vazifalar dagi AGENTS.md ham ildiz faylining yaxshi namunasi: unda buyruqlar (npm run check), Vite qoidalari va commit kelishuvi yozilgan. Yangi dasturchi ham, AI yordamchi ham birinchi navbatda shu faylni o'qiydi. Har yangi asbob qo'shilganda (bu qismda — Vite, commitlint, husky) u yangilanadi — aks holda hujjat koddan orqada qoladi va noto'g'ri yo'l ko'rsatadi.

Bir umumiy qoida: ildizda fayl qancha ko'p bo'lsa, har biri shuncha qisqa va aniq bo'lishi kerak. Ikki fayl bir xil narsani turlicha aytsa (masalan, README'da "Node 22", .nvmrc da "24") — qaysi biri to'g'ri ekanini hech kim bilmaydi. Shuning uchun vazifalar da Node versiyasi .nvmrc da, CI uni o'zi o'qiydi (node-version-file). README'dagi "Node 24" yozuvi esa qo'lda yangilanadi — bunday takrorlarni ham kuzatib boring.

Tekshirib ko'ring: Malika .editorconfig da end_of_line = lf borligini ko'rdi va ".gitattributes kerak emas" dedi. To'g'rimi?

9. Ko'p uchraydigan xatolar

Yana biri: LICENSE va package.json dagi license bir-biriga zid (MIT va ISC). Litsenziya tekshiruvchilar bunday loyihani shubhali deb belgilaydi.

10. Mashqlar

1-mashq (oson): qaysi fayl?

Har muammoga ildizdagi faylni toping.

• Yangi dasturchi Node 20 bilan ishlayapti va g'alati xato oladi —
• Windows'da Prettier hamma faylni "noto'g'ri" deydi —
• "Bu kodni o'z loyihamga olsam bo'ladimi?" —
• "Qaysi muhit o'zgaruvchilari kerak?" —

2-mashq (o'rta): CRLF ni o'z ko'zingiz bilan

kurs/mashqlar/16/44-ildiz-fayllar/ da alohida repo:

1. git init, git config core.autocrlf true (faqat shu repo uchun — Windows'dagidek), npm init -y, npm pkg set type=module, npm i -D -E prettier@3.9.9, .gitignore (node_modules/).
2. menyu.js (narxlar obyekti, Prettier uslubida) — commit.
3. menyu.js ni o'chirib, git checkout -- menyu.js. git ls-files --eol menyu.js va npx prettier --check menyu.js nima deydi?
4. .gitattributes qo'shib commit qiling, git rm -q --cached -r . va git reset -q --hard. 3-qadamdagi ikki buyruqni takrorlang.

i/lf    w/crlf  attr/                 	menyu.js
Checking formatting...
[warn] menyu.js
[warn] Code style issues found in the above file. Run Prettier with --write to fix.

i/lf    w/lf    attr/text=auto eol=lf 	menyu.js
Checking formatting...
All matched files use Prettier code style!

3-mashq (o'rta): .env.example yozing

«Bahor» yangi loyihasida vite.config.ts va kod uchta o'zgaruvchi o'qiydi: VITE_API_URL (brauzer, API manzili), VITE_TELEGRAM_KANAL (brauzer, kanal havolasi) va TELEGRAM_BOT_TOKEN (faqat build skripti, sir). .env.example yozing.

# Namuna — Vite bu faylni o'qimaydi. Nusxa: .env.development.local
# (git'ga kirmaydi) va qiymatlarni o'zingiznikiga almashtiring.

# Brauzer kodi uchun API manzili (import.meta.env.VITE_API_URL)
VITE_API_URL=https://example.com/api

# Sahifadagi "Kanalimiz" havolasi
VITE_TELEGRAM_KANAL=https://t.me/sizning_kanal

# SIR: faqat build skripti o'qiydi. VITE_ bilan BOSHLANMASIN —
# aks holda saytga yozilib, hammaga ko'rinadi. Qiymat — bo'sh.
TELEGRAM_BOT_TOKEN=

4-mashq (qiyin): Vazifalar qadami

kurs/vazifalar da branch chore/ildiz-fayllar: .gitattributes, LICENSE (o'z ismingiz bilan), .env.example (darsdagidek), npm pkg set license=MIT. Keyin:

1. git ls-files --eol | grep crlf — w/crlf li fayllar bormi?
2. npm run check — toza bo'lsin.
3. Commit va PR. GitHub'da repo sahifasining o'ng tomonida nima o'zgardi?

11. Real ishda

• Yangi loyihaga kirganda ildiz fayllar — birinchi o'qiladigan joy: .nvmrc (Node), lock-fayl (paket menejeri), .env.example (qanday sozlash) — bu haqda keyingi darslarda chuqurroq.
• "Menda ishlaydi" muammolarining katta qismi — CRLF, Node versiyasi yoki unutilgan env o'zgaruvchi. Uchalasi ham ildizdagi bitta faylda hal bo'ladi.
• Ochiq kod — LICENSE siz loyihaga jiddiy kompaniya bog'liqlik qo'shmaydi: huquqiy xavf.
• Intervyu: ".env.example nima uchun?", "CRLF muammosini qanday hal qilasiz?", ".dockerignore va .gitignore farqi?".

Xulosa

• Ildiz fayllar guruhlari: paket, Git, asboblar, muhit, odamlar uchun — har biri bitta xatoning oldini oladi.
• .nvmrc — qaysi Node o'rnatilsin; engines — qaysilarida ishlaydi.
• .env.example — hamma o'zgaruvchi, izoh, sirsiz qiymat; Vite uni o'qimaydi — .env.*.local ga nusxalanadi.
• .gitattributes (* text=auto eol=lf) — Windows'dagi autocrlf dan ustun; usiz bizda 55 fayl Prettier'dan yiqildi.
• LICENSE (MIT, o'z ismingiz) + "license": "MIT"; .dockerignore — obrazga node_modules, .git va sirlar tushmasin (33-qism).

Keyingi dars: Platforma va kutubxona config fayllari — vercel.json, netlify.toml, renovate.json, dependabot.yml va boshqalar; JSON, JSONC, YAML va TOML formatlarini tanib, xatosiz tahrirlash.

Manbalar

• Git: gitattributes, git ls-files --eol
• Vite: Env Variables and Modes — .env Files
• choosealicense.com, SPDX License List
• Docker: .dockerignore file
• Prettier: endOfLine