JavaScript Full-stackLinux server tuzilishi: distributiv va fayl ierarxiyasi
JavaScript Full-stack · 33-qism. Linux, server, Docker

Linux server tuzilishi: distributiv va fayl ierarxiyasi

17 daqiqa2/38-dars

Qisqacha: Distributiv — Linux kerneli, paketlar, paket menejeri va yangilanish siyosatidan yig'ilgan tayyor operatsion tizim. Server uchun odatda Ubuntu LTS olinadi: u ikki yilda bir chiqadi va 5 yil xavfsizlik yangilanishini oladi (24.04 — 2029-yil maygacha). Papkalar FHS standarti bo'yicha joylashgan: sozlamalar /etc da, loglar /var/log da, foydalanuvchilar /home da, qo'shimcha ilovalar /opt da, vaqtinchalik fayllar /tmp da. Biror buyruqni bilmasangiz — buyruq --help.

Bu darsda

  • Distributiv nima ekanini va server uchun nega Ubuntu LTS tanlanishini tushuntirasiz.
  • Ubuntu versiya raqamini o'qib, qo'llab-quvvatlash muddatini hisoblaysiz.
  • Serverga kirgach, birinchi uch savolga javob olasiz: qaysi tizim, qaysi kernel, kim boshqaradi.
  • /etc, /var/log, /home, /opt, /srv, /tmp papkalarida nima turishini va vazifalar fayllari qayerga tushishini bilasiz.
  • Minimal serverda man ishlamasa, yordamni qayerdan olishni bilasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Server nima va ilova qayerda ishlaydi, Operatsion tizim nima, Fayl tizimi: papkalar daraxti, Buyruq anatomiyasi va yordam olish.

1. Nega bu kerak?

Oldingi darsda server tanladingiz. Endi unga birinchi marta kirdingiz. Ekranda shunga o'xshash bitta qator:

text
root@vps1:~#

Grafik oyna yo'q, "Mening kompyuterim" yo'q. Qayerdasiz? Nginx sozlamasi qayerda turadi? Ilova loglari-chi? Ilovani qaysi papkaga qo'yish kerak?

Yaxshi xabar: Linux serverlarning deyarli hammasida papkalar bir xil tartibda joylashgan. Bu tartibni bir marta o'rgansangiz, istalgan serverda adashmaysiz. Xuddi shahar kabi: Toshkentda ham, Samarqandda ham shifoxona, bozor va maktab bor. Shahar notanish bo'lsa ham, nimani qidirayotganingizni bilasiz.

2. Distributiv

2.1 Kernel va undan tashqari hamma narsa

Operatsion tizim nima darsida kernelni ko'rgansiz: u temir bilan ishlaydi, jarayonlarga xotira va protsessor vaqtini bo'lib beradi. Aslida Linux — faqat shu kernelning nomi.

Kernelning o'zi bilan ishlab bo'lmaydi. Unga yana ko'p narsa kerak:

  • terminal va buyruqlar (ls, cp, bash);
  • dasturlarni o'rnatadigan paket menejeri (Ubuntu'da apt);
  • tizimni ishga tushiradigan va xizmatlarni boshqaradigan dastur (systemd);
  • xavfsizlik yangilanishlarini kim, qachon va qancha muddat chiqarishi haqidagi va'da.

Shularning hammasini kernel bilan birga yig'ib, tayyor holda beradigan loyiha distributiv (distribution, qisqasi "distro") deyiladi. Ubuntu, Debian, Fedora, Alpine — hammasi distributiv. Kerneli bir — Linux, lekin paketlari, sozlamalari va yangilanish siyosati har xil.

O'xshatish: kernel — mashinaning dvigateli. Distributiv — tayyor mashina: kuzov, o'rindiq, rul va servis kafolati bilan. Bir xil dvigatel turli markadagi mashinalarga qo'yiladi.

2.2 Serverlarda qaysilari uchraydi

Distributiv Asosi Qayerda ko'p
Ubuntu Debian VPS'lar, bulut, ko'p qo'llanmalar
Debian — barqarorlik muhim serverlar, Docker image'lar
Rocky, AlmaLinux Red Hat (RHEL) korporativ serverlar
Alpine — kichik Docker image'lar

Ubuntu Debian ustiga qurilgan, shuning uchun ikkalasida buyruqlar va papkalar deyarli bir xil: apt, .deb paketlar, /etc/apt. Red Hat oilasida paket menejeri boshqa (dnf). Bu kursda Ubuntu ishlatamiz, lekin Debian'ni ham uchratasiz: loyihaning Docker image'i Debian 13 asosida quriladi (Dockerfile yozish darsida).

Debian'ning joriy barqaror versiyasi — 13 ("trixie"). U 2025-yil 9-avgustda chiqqan, oxirgi nuqtali yangilanishi — 13.7 (2026-yil 12-sentabr; debian.org, tekshirildi, 2026-11-07). Har versiya uch yil to'liq va yana ikki yil LTS (Long Term Support — "uzoq muddatli qo'llab-quvvatlash") oladi. Debian 13 uchun LTS 2030-yil 30-iyungacha.

2.3 Ubuntu versiyasi va LTS

Ubuntu versiyasi — chiqqan yil va oy: 24.04 — 2024-yil aprel. Ikki xil versiya bor:

  • LTS — har ikki yilda, aprelda (22.04, 24.04, 26.04). Ubuntu sahifasida: "LTS are released every two years and receive 5 years of standard security maintenance" — ya'ni 5 yil xavfsizlik yangilanishi.
  • Oraliq versiya (interim) — har olti oyda (25.10 kabi), lekin "only 9 months of updates" — atigi 9 oy.

Serverga oraliq versiya qo'ysangiz, 9 oydan keyin yangilanish to'xtaydi va butun tizimni ko'chirishga majbur bo'lasiz. Shuning uchun serverga faqat LTS qo'yiladi.

Versiya Chiqdi Standart yangilanish Ubuntu Pro (ESM)
24.04 LTS 2024-aprel 2029-may 2034-may
26.04 LTS 2026-aprel 2031-may 2036-may

Ubuntu Pro (ESM) — Expanded Security Maintenance, standart muddat tugagach yana besh yil yangilanish (ubuntu.com/about/release-cycle, tekshirildi, 2026-11-07).

Bu kursning hamma chiqishlari Ubuntu 24.04.5 LTS da olingan. Oxiridagi .5 — nuqtali reliz: o'sha 24.04, faqat to'plangan yangilanishlar bilan qayta yig'ilgan o'rnatish diski. 26.04 ham LTS va yangiroq, lekin kurs unda sinalmagan. Buyruqlarning deyarli hammasi bir xil bo'lishi kerak, lekin paket versiyalari farq qiladi.

Versiya raqamidan muddatni kod bilan hisoblaymiz:

js
function ubuntuMuddati(versiya) {
  const [yy, oy] = versiya.split(".").map(Number);
  const yil = 2000 + yy;
  const lts = oy === 4 && yil % 2 === 0;
  if (lts) return `${versiya}: LTS, ${yil + 5}-may gacha`;
  const tugash = new Date(Date.UTC(yil, oy - 1 + 9));
  const sana = tugash.toISOString().slice(0, 7);
  return `${versiya}: oraliq, ~${sana} gacha`;
}

for (const v of ["24.04", "25.10", "26.04", "23.04"]) {
  console.log(ubuntuMuddati(v));
}

Konsolda:

text
24.04: LTS, 2029-may gacha
25.10: oraliq, ~2026-07 gacha
26.04: LTS, 2031-may gacha
23.04: oraliq, ~2024-01 gacha

E'tibor bering: 23.04 ham aprelda chiqqan, lekin yil toq — LTS emas. Oraliq versiya muddati taxminiy: "9 oy" chiqqan kundan boshlanadi, kod esa faqat oyni sanaydi.

Tekshirib ko'ring: Provayder panelida "Ubuntu 25.10" ham, "Ubuntu 24.04" ham bor. 25.10 yangiroq. Server uchun qaysi birini tanlaysiz?

Javob

24.04 LTS (yoki 26.04 LTS, agar bor bo'lsa). 25.10 — oraliq versiya, atigi 9 oy yangilanadi. Yangilik serverda afzallik emas: muhimi — yillab xavfsizlik yangilanishi kelishi.

3. Serverga kirgach birinchi uch savol

3.1 Qaysi tizim?

Kurs tajribasida o'quv serveriga kirib, avval tizim nomini so'radik. Bu ma'lumot /etc/os-release faylida turadi:

bash
cat /etc/os-release | head -4
lsb_release -ds
text
PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
NAME="Ubuntu"
VERSION_ID="24.04"
VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"
Ubuntu 24.04.5 LTS

"Noble Numbat" — versiyaning laqabi. Ubuntu har versiyaga hayvon nomini beradi, paket manbalarida esa qisqasi ishlatiladi: noble.

Bu fayl skriptlar uchun ham qulay. Kurs loyihasining server tayyorlash skripti boshida aynan shuni tekshiradi:

bash
grep -q 'VERSION_ID="24.04"' /etc/os-release \
  || xato "faqat Ubuntu 24.04 da sinalgan"

grep -q — "jim qidir": hech narsa chiqarmaydi, faqat topdi-topmadi deb chiqish kodini qaytaradi. || — chap tomon muvaffaqiyatsiz bo'lsa, o'ngini bajar (Exit code va buyruqlarni zanjirlash). xato esa skript ichidagi funksiya: xabar chiqarib, to'xtaydi. Bu skriptni VPS'ni noldan tayyorlash darsida to'liq yozamiz.

3.2 Qaysi kernel?

bash
uname -srm
text
Linux 6.6.87.2-microsoft-standard-WSL2 x86_64

Kutilmagan natija! Tizim Ubuntu, kernel esa microsoft-standard-WSL2. Sababi — o'quv serveri Docker konteynerida ishlaydi. Konteyner o'z kernelini olib yurmaydi: u uy kompyuteridagi kernelni ishlatadi. Docker Desktop esa Windows'da WSL2 ichida ishlaydi. Shuning uchun os-release "Ubuntu" deydi, uname esa haqiqiy kernelni ko'rsatadi.

Haqiqiy VPS'da bu qatorda Ubuntu'ning o'z kerneli bo'ladi. Saboq: /etc/os-release — qaysi distributiv, uname -r — qaysi kernel. Ular har doim ham bir-biriga mos kelmaydi.

x86_64 — protsessor arxitekturasi (Intel/AMD). Kursning haqiqiy VPS'ida esa aarch64 edi — ARM protsessor. Bu farq Docker image qurishda muhim bo'ladi (Registry va image teglash darsida).

3.3 Tizimni kim boshqaradi?

bash
cat /proc/1/comm; ps -p 1 -o pid,comm
text
systemd
    PID COMMAND
      1 systemd

Har Linux tizimida birinchi ishga tushadigan jarayonning raqami (PID) — 1. Ubuntu'da bu systemd: u qolgan hamma xizmatni ishga tushiradi va kuzatadi. Ilovamizni ham keyinroq aynan systemd'ga topshiramiz (systemd darsida).

/proc/1/comm — diskdagi fayl emas. /proc papkasini kernel "to'qib chiqaradi": har jarayon uchun papka, ichida uning ma'lumotlari. Fayl kabi o'qiladi, lekin diskda joy egallamaydi.

4. Fayl ierarxiyasi (FHS)

4.1 Ildiz papkasi

Fayl tizimi darsida Linux'da bitta ildiz (/) borligini ko'rgansiz. Uning ichida nima bor?

bash
ls /

Chiqishda nomlarning qisqaligiga qarang — ko'pi uch harfli qisqartma:

text
bin
bin.usr-is-merged
boot
dev
etc
home
lib
lib.usr-is-merged
lib64
media
mnt
opt
proc
root
run
sbin
sbin.usr-is-merged
srv
sys
tmp
usr
var

Bu nomlar tasodifiy emas. Ular FHS (Filesystem Hierarchy Standard — "fayl tizimi ierarxiyasi standarti") hujjatida yozilgan. Ubuntu, Debian va boshqa distributivlarning ko'pi shu standartga amal qiladi.

Nima bo'ldi? 22 ta nom chiqdi. Ularning etc, var, home kabi ko'pchiligi quyida jadvalda tushuntiriladi.

*.usr-is-merged nomli uchtasi — Ubuntu'ning ichki belgisi. Yangi tizimlarda /bin, /sbin va /lib alohida papka emas, ular /usr/bin, /usr/sbin, /usr/lib ga havola (symlink). Bu Debian wiki'dagi UsrMerge sahifasida yozilgan (tekshirildi, 2026-11-07). *.usr-is-merged papkalari shu ko'chish bajarilganini bildiruvchi belgi — bu qismi o'sha sahifada yo'q (sinalmagan, 2026-11). Ularga tegmang.

4.2 Server uchun asosiy papkalar

Diagrammada eng ko'p kiradigan papkalaringiz:

flowchart TB
  R["/ ildiz"] --> E["/etc: sozlamalar"]
  R --> V["/var: o'zgaruvchan ma'lumot"]
  V --> L["/var/log: loglar"]
  R --> H["/home: odamlar papkasi"]
  R --> O["/opt: qo'shimcha ilovalar"]
  R --> S["/srv: tarqatiladigan fayllar"]
  R --> T["/tmp: vaqtinchalik"]
  R --> U["/usr: dasturlar"]
  R --> P["/proc, /sys: kernel oynasi"]
Papka Nima turadi Misol
/etc tizim va xizmatlar sozlamalari (matn fayllar) /etc/nginx/, /etc/ssh/
/var ishlash davomida o'zgaradigan ma'lumot loglar, keshlar, bazalar
/var/log loglar syslog, auth.log
/home oddiy foydalanuvchilarning papkalari /home/deploy
/root root foydalanuvchining papkasi /root/.ssh
/opt distributivdan tashqari ilovalar /opt/vazifalar-api
/srv server tarqatadigan ma'lumot sayt fayllari
/tmp vaqtinchalik fayllar, hammaga ochiq qayta yuklanishda o'chishi mumkin
/usr o'rnatilgan dasturlar va kutubxonalar /usr/bin/node
/usr/local qo'lda o'rnatilgan dasturlar /usr/local/bin

Yana bir nechtasi: /boot — kernel va yuklagich, /dev — qurilmalar (disk ham fayl ko'rinishida), /run — ishlayotgan xizmatlarning vaqtinchalik fayllari, /mnt va /media — qo'shimcha disklarni ulash joyi.

4.3 Egalar va hajmlar

Papkalarning egasi va ruxsatlariga qaraymiz (Fayl ruxsatlari va foydalanuvchilar darsidagi qatorni o'qish usuli):

bash
ls -ld /etc /var/log /home /opt /srv /tmp /usr/local/bin

Har qatorning boshidagi ruxsat harflariga va uchinchi-to'rtinchi ustundagi ega va guruhga qarang:

text
drwxr-xr-x 1 root root   4096 Nov  4 17:21 /etc
drwxr-xr-x 3 root root   4096 Oct 24 14:12 /home
drwxr-xr-x 2 root root   4096 Oct 24 14:05 /opt
drwxr-xr-x 2 root root   4096 Oct 24 14:05 /srv
drwxrwxrwt 1 root root   4096 Nov  4 17:21 /tmp
drwxr-xr-x 2 root root   4096 Oct 24 14:05 /usr/local/bin
drwxrwxr-x 1 root syslog 4096 Nov  4 17:21 /var/log

Ikki qator ajralib turibdi:

  • /tmp — drwxrwxrwt: hamma yozishi mumkin, oxirida esa g'alati t harfi. Bu sticky bit — keyingi darsda ochamiz.
  • /var/log — guruhi syslog va guruhga yozish ruxsati bor: log yozuvchi xizmat root bo'lmasa ham shu yerga yoza oladi.

Qolganlarining hammasi root'niki: oddiy foydalanuvchi /etc ga yoza olmaydi. Sozlamani o'zgartirish uchun root huquqi kerak — buni keyingi darsda sudo bilan to'g'ri qilamiz.

Hajmlar:

bash
du -sh /etc /var /usr 2>/dev/null
text
2.4M	/etc
19M	/var
178M	/usr

du -sh — "disk usage, summary, human": papka jami qancha joy egallaydi. 2>/dev/null — xato xabarlarini tashlab yuborish. Sozlamalar juda kichik (2.4 MB) — ular oddiy matn fayllar. Eng katta qism — /usr, dasturlar. Server ishlay boshlagach /var tez o'sadi: loglar, bazalar, Docker image'lari. Disk to'lsa, birinchi qaraladigan joy — /var (Disk, xotira va swap darsida).

Bu raqamlar minimal o'quv serverniki. Provayderning tayyor Ubuntu'sida paketlar ko'proq, raqamlar ham kattaroq bo'ladi.

4.4 /var/log ichida

bash
ls /var/log | head -20

Ro'yxatda .log bilan tugaydigan fayllar va apt, journal kabi papkalar aralash turibdi:

text
README
alternatives.log
apt
auth.log
bootstrap.log
btmp
dmesg
dpkg.log
faillog
journal
kern.log
lastlog
private
syslog
wtmp

Nima bo'ldi? Har xizmat o'z logini shu papkaga yozadi: apt — paket o'rnatish tarixi, dpkg.log — paket amallari. Ulardan uchtasini hozirdan eslab qoling: auth.log — kim kirdi, kim parol terib ko'rdi; syslog — umumiy tizim loglari; journal/ — systemd jurnali. Ularni Loglar: journalctl, /var/log va logrotate darsida o'qiymiz.

Tekshirib ko'ring: Ikki savol. (1) Nginx sozlamasini qaysi papkadan qidirasiz? (2) Server diski to'lib qolsa, birinchi qaysi papkaga qaraysiz?

Javob

(1) /etc/nginx/ — hamma xizmatlarning sozlamasi /etc da. (2) /var — loglar, bazalar va keshlar ishlash davomida o'sadi. /etc esa bir necha megabayt, u diskni to'ldirmaydi.

5. Loyiha qadami: vazifalar fayllari qayerga tushadi

Bu dars — tajriba darsi, loyiha kodi o'zgarmaydi. Lekin oldindan xarita chizamiz. Qism oxirigacha vazifalar serverda mana shu joylarga tarqaladi (kanon yo'llari):

Nima Qayerda Qaysi darsda
API kodi /opt/vazifalar-api systemd
API sozlamasi va sirlar /etc/vazifalar-api/env systemd
Xizmat fayli /etc/systemd/system/vazifalar-api.service systemd
Web fayllari /var/www/vazifalar Statik fayllar va SPA
Nginx sozlamasi /etc/nginx/ Nginx asoslari
Baza zaxiralari /var/backups/vazifalar cron va systemd timer

Qoidaga qarang: kod — /opt da, sozlama — /etc da, o'zgaradigan ma'lumot — /var da. Kod va sirlar alohida joyda: ilovani yangilaganda /opt dagi papka almashtiriladi, /etc dagi sirlar esa joyida qoladi.

Web fayllari uchun FHS /srv ni taklif qiladi. Kanon esa /var/www ni tanladi: Ubuntu va nginx hujjatlarida shu odat, ko'p qo'llanmalar ham shunday. Ikkalasi ham to'g'ri — muhimi, loyiha ichida bir xil bo'lsin.

Ilova kodini /home/deploy ga qo'yish ham uchraydi. Lekin unda kod odamning shaxsiy papkasiga bog'lanadi: odam ketsa yoki hisobi o'chirilsa, ilova ham ketadi. Nega ilova alohida foydalanuvchi nomidan ishlashi kerak — keyingi darsda.

6. Yordam: man va --help

Buyruq anatomiyasi darsida yordamning ikki manbasini ko'rgansiz: man va --help. Serverda kutilmagan holat bo'lishi mumkin:

bash
man -w ls 2>&1 | head -2; ls --help | head -3
text
This system has been minimized by removing packages and content that are
not required on a system that users do not log into.
Usage: ls [OPTION]... [FILE]...
List information about the FILEs (the current directory by default).
Sort entries alphabetically if none of -cftuvSUX nor --sort is specified.

Birinchi ikki qator — man ning javobi: "Bu tizim minimallashtirilgan: hech kim kirmaydigan tizimga kerak bo'lmagan paketlar va kontent olib tashlangan." Docker uchun Ubuntu image'lari shunday — kichik bo'lishi uchun qo'llanma sahifalari yo'q. Tekshirib ham ko'rdik: ls qo'llanmasining fayli umuman topilmadi.

--help esa ishladi: u dasturning o'z ichida, alohida faylga muhtoj emas. Minimal serverlarda yordamning eng ishonchli manbasi — shu.

Agar to'liq qo'llanmalar kerak bo'lsa, unminimize buyrug'i bor: 24.04 da u shu nomli alohida paket (packages.ubuntu.com, tekshirildi, 2026-11-07). U olib tashlangan qo'llanma va paketlarni qayta o'rnatadi. Biz uni o'quv serverida yurgizmadik (sinalmagan, 2026-11). Boshqa yo'l — qo'llanmani o'z kompyuteringizda yoki manpages.ubuntu.com saytida o'qish.

7. Ko'p uchraydigan xatolar

7.1 Konteyner kerneliga ishonish

uname -r WSL2 yoki boshqa host kernelini ko'rsatsa, bu xato emas — siz konteyner ichidasiz. Kernel versiyasiga bog'liq sozlamani (masalan, xotira yoki tarmoq parametrlari) faqat haqiqiy serverda tekshiring.

7.2 Oraliq versiyani serverga o'rnatish

25.10 9 oydan keyin yangilanishsiz qoladi. Serverga faqat LTS: 24.04 yoki 26.04.

7.3 Qo'lda dasturni /usr/bin ga tashlash

/usr/bin — paket menejerining hududi. Qo'lda yuklab olingan dasturni u yerga qo'ysangiz, keyingi yangilanish uni bosib yozishi yoki aksincha bo'lishi mumkin. Qo'lda o'rnatiladigan bitta fayl — /usr/local/bin, butun ilova — /opt.

7.4 Muhim faylni /tmp da saqlash

/tmp — vaqtinchalik joy. U hammaga ochiq va qayta yuklanishda tozalanishi mumkin. Zaxira yoki sozlamani u yerda qoldirmang.

7.5 /etc ni to'g'ridan tahrirlab, nusxa olmaslik

Sozlama faylini o'zgartirishdan oldin nusxasini oling (cp fayl fayl.bak) yoki o'zgarishni loyiha repo'sida saqlang. Kanon shunday qiladi: hamma server sozlamalari vazifalar-api/deploy/ papkasida, Git'da.

8. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/33/02-fhs/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • Distributiv nomi va versiyasi yoziladigan fayl — /etc/
  • Ubuntu LTS necha yil standart xavfsizlik yangilanishini oladi? —
  • Tizimda PID 1 bilan ishlaydigan jarayon —
  • Server loglari turadigan papka — /var/
  • Minimal serverda man ishlamasa, yordamni beradigan bayroq —
Yechim
  • os-release — cat /etc/os-release yoki lsb_release -ds.
  • 5 — 24.04 uchun 2029-maygacha; Ubuntu Pro bilan yana 5 yil.
  • systemd — cat /proc/1/comm.
  • log — auth.log, syslog, journal/.
  • --help — u dasturning ichida, alohida fayl kerak emas.

2-mashq (o'rta): os-release ni o'qish

osRelease(matn) funksiyasini yozing. U /etc/os-release matnini KALIT="qiymat" qatorlaridan obyektga aylantirsin. Qo'shtirnoqlar olib tashlansin, bo'sh qatorlar va # bilan boshlanadigan izoh qatorlari tashlansin. Ishora: har qatorni birinchi = bo'yicha ikkiga bo'ling — indexOf (Matn ichida qidirish) va slice (Kesish, bo'lish va to'ldirish), qiymat ichida ham = bo'lishi mumkin.

Yechim
js
function osRelease(matn) {
  const natija = {};
  for (const qator of matn.split("\n")) {
    const toza = qator.trim();
    if (toza === "" || toza.startsWith("#")) continue;
    const i = toza.indexOf("=");
    const kalit = toza.slice(0, i);
    const qiymat = toza.slice(i + 1).replace(/^"|"$/g, "");
    natija[kalit] = qiymat;
  }
  return natija;
}

const matn = `PRETTY_NAME="Ubuntu 24.04.5 LTS"
NAME="Ubuntu"
VERSION_ID="24.04"
# izoh qatori
VERSION="24.04.5 LTS (Noble Numbat)"
VERSION_CODENAME=noble`;

const os = osRelease(matn);
console.log(os.VERSION_ID, os.VERSION_CODENAME);
console.log(os.VERSION.includes("LTS") ? "LTS" : "oraliq");

Konsolda:

text
24.04 noble
LTS

VERSION_CODENAME=noble qo'shtirnoqsiz — standart ruxsat beradi, kod ham ikkalasini o'qiydi. split("=") ishlatilsa, qiymat ichidagi = bilan buzilardi; indexOf faqat birinchisini topadi.

3-mashq (qiyin): fayl qaysi papka toifasida?

toifa(yol) funksiyasini yozing. U yo'lni eng aniq mos keladigan FHS papkasi bo'yicha toifaga ajratsin: /var/log → "log", /var → "o'zgaruvchan", /etc → "sozlama", /opt → "ilova", /home → "odam", /tmp → "vaqtinchalik", /usr/local → "qo'lda o'rnatilgan", /usr → "dastur". Bir nechtasi mos kelsa — eng uzuni yutadi (/var/log/x — "log", "o'zgaruvchan" emas). /variant kabi yo'l /var ga mos kelmasin. Mos kelmasa — "noma'lum".

Yechim
js
const TOIFALAR = {
  "/var/log": "log",
  "/var": "o'zgaruvchan",
  "/etc": "sozlama",
  "/opt": "ilova",
  "/home": "odam",
  "/tmp": "vaqtinchalik",
  "/usr/local": "qo'lda o'rnatilgan",
  "/usr": "dastur",
};

function toifa(yol) {
  let eng = "";
  for (const papka of Object.keys(TOIFALAR)) {
    const mos = yol === papka || yol.startsWith(papka + "/");
    if (mos && papka.length > eng.length) eng = papka;
  }
  return eng ? TOIFALAR[eng] : "noma'lum";
}

const yollar = [
  "/etc/vazifalar-api/env",
  "/var/log/nginx/access.log",
  "/var/backups/vazifalar",
  "/opt/vazifalar-api/dist/main.js",
  "/usr/local/bin/pm2",
  "/variant/x",
];
for (const y of yollar) console.log(toifa(y));

Konsolda:

text
sozlama
log
o'zgaruvchan
ilova
qo'lda o'rnatilgan
noma'lum

Ikki tuzoq: (1) startsWith("/var") yolg'iz ishlatilsa, /variant ham mos kelardi — shuning uchun papka + "/" tekshiriladi. (2) Eng uzun moslik qoidasi /var/log ni /var dan ustun qo'yadi. Xuddi shu "eng uzun prefiks yutadi" qoidasini nginx location tanlashda ham uchratamiz (location qoidalari).

9. Real ishda

  • Yangi serverga kirganda tajribali muhandis avval cat /etc/os-release, uname -r va df -h ni yuradi: qaysi tizim, qaysi kernel, qancha joy.
  • Hujjatlar va qo'llanmalar ko'pincha Ubuntu LTS uchun yoziladi — shuning uchun boshlanishda eng kam qarshilikli yo'l.
  • Docker image tanlashda Debian (slim) va Alpine nomlari chiqadi — ular ham distributiv (Multi-stage build va image hajmi).
  • Intervyu savollari: "LTS nima va nega serverda ishlatiladi?", "/etc va /var farqi?", "Ilovani qaysi papkaga joylaysiz?", "Kernel va distributiv farqi?"

Xulosa

  • Linux — kernel; distributiv — kernel, paketlar, paket menejeri va yangilanish va'dasi.
  • Serverga faqat LTS: Ubuntu 24.04 — 2029-maygacha, 26.04 — 2031-maygacha.
  • /etc/os-release — distributiv, uname -r — kernel; konteynerda ular farq qiladi.
  • FHS: sozlama /etc da, o'zgaruvchan ma'lumot va loglar /var da, ilova /opt da, vaqtinchalik /tmp da.
  • vazifalar: kod /opt/vazifalar-api, sirlar /etc/vazifalar-api/env, web /var/www/vazifalar.
  • Minimal serverda man yo'q bo'lishi mumkin — --help doim bor.

Keyingi dars: Foydalanuvchilar, guruhlar va sudo — root bilan ishlashni to'xtatamiz: odam uchun deploy, ilova uchun shell'siz vazifalar foydalanuvchisi va faqat kerakli buyruqlarga ruxsat beradigan sudo.

Manbalar

33-qism. Linux, server, Docker · 2-dars yakunlandi

Linux server tuzilishi: distributiv va fayl ierarxiyasi

17 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: Linux foydalanuvchilar, guruhlar va sudo: root'siz server
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0