Evolyutsion arxitektura va texnik qarz: fitness function, ratchet va bosqichli refaktoring
Qisqacha: Arxitektura bir marta chizilib, keyin muzlatib qo'yilmaydi — u kod bilan birga o'zgaradi. Bu o'zgarish boshqariladigan bo'lishi uchun muhim xususiyatlar avtomatik tekshiriladi: bunday tekshiruv fitness function deyiladi (ESLint chegara qoidasi, regressiya testi, SLO alerti). Texnik qarz esa o'lchanadi, ro'yxatga yoziladi va kichik, qaytariladigan qadamlar bilan to'lanadi: parallel change, expand-contract, strangler.
Bu darsda
- Evolyutsion arxitektura nima ekanini va ADR'dagi "qayta ko'rish sharti" bilan aloqasini tushuntirasiz.
- Fitness function turlarini ajratasiz va
vazifalar-apidagilarini sanab berasiz. - Ratchet (faqat bir tomonga yuradigan chegara) bilan qarzning o'sishini to'xtatasiz.
- Kodda qarz belgilarini o'lchaysiz va natijani halol o'qiysiz.
- Katta o'zgarishni bosqichlarga bo'lasiz: parallel change, expand-contract, branch by abstraction, strangler.
Oldin bilishingiz kerak: Legacy kod va texnik qarz, Coupling, cohesion va modul chegaralari, ADR va C4 diagrammalar, Design doc, runbook va postmortem.
1. Nega bu kerak?
Coupling va cohesion darsida umumiy papkasining auth ga bog'lanib qolganini topdik va tuzatdik. Bitta klass ko'chdi, bitta ESLint qoidasi qo'shildi. Savol: bu bog'lanish qachon paydo bo'lgan edi?
Hech kim "umumiy'ni auth'ga bog'laymiz" deb qaror qilmagan. Bir kuni kimgadir KirilmaganXatosi kerak bo'ldi, u eng yaqin joydan import qildi. Testlar yashil, review'da hech kim sezmadi. Arxitektura shunday buziladi: katta qaror bilan emas, yuzlab mayda va mantiqiy ko'ringan qadamlar bilan.
Ikkinchi tomoni ham bor. jamoa ning ADR-0001 i "bitta VPS, modular monolit" deydi va qo'shimcha qiladi: "cho'qqi 200 so'rov/s dan oshsa — qayta ko'riladi". Kim kuzatadi? Qachon? Agar hech kim kuzatmasa, qaror sharoit o'zgargandan keyin ham "qonun" bo'lib qoladi.
Hayotiy o'xshatish: bog'. Daraxtni bir marta ekib, o'z holiga tashlab qo'ysangiz, besh yildan keyin o'rmon bo'ladi — lekin siz xohlagan bog' emas. Bog'bon har bahorda butaydi, egri o'sgan shoxni bog'laydi, kasal daraxtni vaqtida ko'radi. U daraxtni qayta ekmaydi — kichik, muntazam ishlar qiladi.
2. Evolyutsion arxitektura
2.1 Ta'rif
Rebecca Parsons, Neal Ford va Patrick Kua "Building Evolutionary Architectures" kitobida shunday ta'rif berishgan: evolyutsion arxitektura — boshqariladigan, bosqichma-bosqich o'zgarishni bir necha o'lchov bo'yicha birinchi tamoyil sifatida qo'llab-quvvatlaydigan arxitektura.
Uchta kalit so'z bor:
- Boshqariladigan — o'zgarish tasodifiy emas. Qaysi xususiyatlar buzilmasligi kerakligi oldindan yozilgan va tekshiriladi.
- Bosqichma-bosqich — katta "qayta yozish" emas, kichik, har birida ishlaydigan qadamlar.
- Bir necha o'lchov — faqat kod tuzilmasi emas: xavfsizlik, tezlik, ma'lumot, deploy.
Trade-off tafakkuri darsida "yaxshi arxitektura keyingi qarorlarni arzonlashtiradi" degan edik. Evolyutsion arxitektura bu g'oyani vaqtga cho'zadi: bugungi qaror ertangi o'zgarishni qanchalik arzon qiladi va bu arzonlik vaqt o'tib yo'qolmayaptimi?
2.2 vazifalar-api qanday evolyutsiya qildi
Loyihangiz o'n bir qism davomida o'sdi. Bir nechta katta o'zgarish bo'ldi, lekin birontasi "hammasini qayta yozish" emas edi:
| Qism | O'zgarish | Qanday |
|---|---|---|
| 25–27 | xotira → fayl → Postgres → Prisma | VazifaOmbori porti ortida |
| 27 | sxema o'zgarishlari | expand-contract migratsiyalar |
| 30 | Express → NestJS | modul-modul, strangler |
| 36 | umumiy chegarasi |
parallel change (qayta eksport) |
Har qatorda bir xil naqsh: eski va yangi bir muddat birga yashaydi, keyin eskisi olib tashlanadi. Bu naqshlarni «Katta o'zgarishni bosqichlarga bo'lish» bo'limida batafsil ko'ramiz.
3. Fitness function
3.1 Ta'rif
Fitness function (moslik funksiyasi) — arxitekturaning bitta muhim xususiyatini obyektiv tekshiradigan avtomatik o'lchov. Atama evolyutsion hisoblashdan olingan: u yerda fitness function yechimning qanchalik "yaxshi"ligini baholaydi. Thoughtworks Technology Radar ta'rifiga ko'ra, bunga mavjud vositalar ham kiradi: unit testlar, metrikalar, monitoring.
Asosiy g'oya: "Arxitekturamiz modular" degan gap — da'vo. "ESLint umumiy/ dan funksional modulga qiymat importini taqiqlaydi va CI'da 0 xato" — tekshiriladigan fakt.
3.2 vazifalar-api dagi fitness function'lar
Siz ularni shu nom bilan atamagansiz, lekin loyihada allaqachon bir nechtasi bor:
| Fitness function | Qaysi xususiyat | Qachon ishlaydi |
|---|---|---|
ESLint umumiy/ chegara qoidasi |
modullar bog'lanishi | har commit (CI) |
test/qoldiq-xavflar.test.ts (9 test) |
xavfsizlik, mavjudlik | har commit |
| OpenAPI surati bilan shartnoma testi | API mosligi | har commit |
| web CSP testi (4 test) | xavfsizlik | har commit |
| gitleaks | sirlar | har push |
| SLO alerti (99.5 %) | mavjudlik | doimiy (production) |
Jadvaldagi oxirgi ustun fitness function'larning birinchi bo'linishini ko'rsatadi:
- Hodisa bilan ishga tushadigan (triggered) — commit, push, deploy paytida. Ko'pchiligi shunday.
- Doimiy (continuous) — production'da to'xtovsiz: SLO alerti, readiness tekshiruvi.
Ikkinchi bo'linish — qamrov bo'yicha:
- Atomik — bitta xususiyat: "chegara lint xatosi 0".
- Yaxlit (holistic) — bir necha xususiyat birgalikda: yuk testida "p99 < 300 ms va xato 0" — tezlik va to'g'rilik bir vaqtda.
Load balancing darsidagi o'lchov yaxlit fitness function'ning namunasi bo'lardi: nusxa o'ldirilganda proxy_next_upstream error timeout bilan 0 xato va maksimal kechikish 1 030 ms. Uni CI'ga qo'yish qimmat (bir necha nusxa, nginx, yuk), shuning uchun kanonda u bir martalik tajriba bo'lib qoldi.
3.3 Fitness function'larni bitta joyda yurgizish
Fitness function'lar ko'payganda, ularni bitta ro'yxatda saqlash va bitta buyruq bilan tekshirish qulay. Modelda kanon o'lchovlarini ishlatamiz — chegara tuzatilishidan oldin va keyin. Chiqishda har holat uchun qaysi funksiyalar yiqilganiga qarang:
// kanon o'lchovlari: modul chegarasi tuzatilishidan oldin va keyin
const olchovlar = {
oldin: { umumiyCe: 3, juftlar: 22, chegaraXato: 1, regressiya: 9 },
keyin: { umumiyCe: 2, juftlar: 21, chegaraXato: 0, regressiya: 9 },
};
const funksiyalar = [
{ nom: "umumiy Ce ≤ 2", ok: (o) => o.umumiyCe <= 2 },
{ nom: "sikl juftlari ≤ 21", ok: (o) => o.juftlar <= 21 },
{ nom: "chegara lint = 0", ok: (o) => o.chegaraXato === 0 },
{ nom: "regressiya 9/9", ok: (o) => o.regressiya === 9 },
];
for (const [holat, o] of Object.entries(olchovlar)) {
const yiqildi = funksiyalar.filter((f) => !f.ok(o));
const nomlar = yiqildi.map((f) => f.nom).join("; ");
const izoh = nomlar || "hammasi o'tdi";
console.log(`${holat}: ${izoh}`);
}Konsolda:
oldin: umumiy Ce ≤ 2; sikl juftlari ≤ 21; chegara lint = 0
keyin: hammasi o'tdiRaqamlar Coupling va cohesion darsidagi import grafi o'lchovidan: umumiy ning chiquvchi bog'liqligi (Ce) 3 dan 2 ga, ikki tomonlama bog'liq modul juftlari 22 dan 21 ga tushdi. Regressiya testlari ikkala holatda ham 9/9 — chegara tuzatilishi xulqni buzmadi.
Bitta tuzatish uchta funksiyani birdan yashil qildi. Bu tasodif emas: ular bitta muammoning uch xil o'lchovi. Real loyihada bunday takrorlanishni kamaytirish mumkin, lekin shart emas — har biri boshqa narsani himoya qiladi: lint — kelajakdagi yangi importni, Ce — modul darajasini, juftlar — butun grafni.
Tekshirib ko'ring: Nega "sikl juftlari ≤ 21" chegarasi 0 emas, 21?
Javob
21 ta juftning 14 tasi kompozitsiya ildizi bilan ((ildiz) ⇄ modul): ildiz ilovani yig'adi, modullar esa ildizdagi umumiy fayllarni (tokenlar.ts kabi) ishlatadi. Ularni nolga tushirish katta ish va foydasi kichik. Shuning uchun chegara "hozirgi holatdan yomonlashmasin" qilib qo'yildi. Bu keyingi bo'limdagi ratchet g'oyasi.
3.4 Ratchet: faqat bir tomonga
Ratchet — faqat bir tomonga aylanadigan mexanizm, xuddi velosipedning orqa g'ildiragi: pedalni oldinga aylantirsangiz g'ildirak yuradi, orqaga aylantirsangiz — yo'q. Fitness function'da: chegara hozirgi holatga qo'yiladi va faqat yaxshilanish tomonga siljiydi.
Qoida oddiy:
- Bugun 21 juft — chegara 21.
- Kimdir yangi sikl qo'shsa (22) — CI qizil.
- Kimdir bitta siklni yo'qotsa (20) — CI yashil va chegara 20 ga tushiriladi.
Natija: qarz hech qachon o'smaydi, faqat kamayadi. Va bunga "hammasini birdan tuzatish" loyihasi kerak emas. Har dasturchi o'z PR'ida bitta siklni yo'qotsa, olti oydan keyin graf toza.
Kodda bu bir necha qator. Chegaralar alohida faylda (masalan, fitness.json), funksiya yangi o'lchovni ular bilan solishtiradi. Chiqishda ikki narsaga qarang: yiqilgan chegara va yangilangan chegaralar.
// fitness.json dagi chegaralar (kichikroq — yaxshiroq)
const chegaralar = { juftlar: 21, chegaraXato: 0, asUnknown: 4 };
function ratchet(chegara, olchov) {
const xatolar = [];
const yangi = { ...chegara };
for (const [nom, max] of Object.entries(chegara)) {
const qiymat = olchov[nom];
if (qiymat > max) xatolar.push(`${nom}: ${qiymat} > ${max}`);
else if (qiymat < max) yangi[nom] = qiymat;
}
return { xatolar, yangi };
}
// 1-PR: yangi sikl qo'shildi
console.log(ratchet(chegaralar,
{ juftlar: 22, chegaraXato: 0, asUnknown: 4 }).xatolar);
// 2-PR: bitta `as unknown as` olib tashlandi
const r = ratchet(chegaralar,
{ juftlar: 21, chegaraXato: 0, asUnknown: 3 });
console.log(r.xatolar, r.yangi);Konsolda:
[ 'juftlar: 22 > 21' ]
[] { juftlar: 21, chegaraXato: 0, asUnknown: 3 }Nima bo'ldi? Birinchi PR yangi sikl qo'shdi — CI uni to'xtatadi. Ikkinchi PR bitta tur aylanib o'tishini olib tashladi — xato yo'q, va asUnknown chegarasi 4 dan 3 ga tushdi. Endi 4 ga qaytish ham "yomonlashish" hisoblanadi. Chegaradagi raqamlar «Qarzni o'lchash» bo'limidagi radar va import grafi o'lchovidan.
Ratchet katta, eski loyihalarda ayniqsa foydali. Yangi ESLint qoidasini yoqsangiz va u 300 xato chiqarsa, ikki yo'l bor: hammasini bir haftada tuzatish (xavfli, katta PR) yoki qoidani "faqat yangi xatolar uchun" yoqish. Ikkinchisi — ratchet.
4. Arxitektura testlari
4.1 Tuzilmani test qilish
Oddiy test xulqni tekshiradi: "POST 201 qaytaradimi". Arxitektura testi tuzilmani tekshiradi: "qaysi modul qaysi modulga bog'liq bo'lishi mumkin".
vazifalar-api da bu ESLint qoidasi bilan qilingan (@typescript-eslint/no-restricted-imports, naqsh ../*/**, tur importlariga ruxsat). Boshqa vositalar ham bor: JavaScript uchun dependency-cruiser (bog'liqlik grafini qoidalar bilan tekshiradi), Java uchun ArchUnit. G'oya bir xil: tuzilma qoidasi kodda yozilgan va CI'da tekshiriladi.
4.2 Naqsh nimani ushlaydi va nimani yo'q
ESLint qoidasidagi ../*/** naqshi diqqat bilan o'qishni talab qiladi. U "ota papkadagi biror papka ichidagi fayl" degani. umumiy/ dan ../tokenlar.ts ga import — ota papkadagi fayl, papka emas. Shuning uchun u taqiqlanmaydi.
Bu xato emas, qaror: tokenlar.ts — kompozitsiya ildizidagi DI tokenlari, umumiy ularni bilishi tabiiy. Lekin buni bilmagan odam "qoida hamma ota importni taqiqlaydi" deb o'ylashi mumkin. 2-mashqda naqshni o'zingiz modellab, umumiy dagi sakkizta haqiqiy importni tasniflaysiz.
5. Qarzni o'lchash
5.1 Qarz radari
Legacy kod va texnik qarz darsida qarzni ro'yxatga yozishni o'rgangansiz: nima, nega qoldi, ustuvorlik, qachon. Arxitektura darajasida yana bir qadam bor — qarz belgilarini o'lchash. Biz vazifalar-api/src uchun kichik skript yozdik: u faqat o'qiydi va qarz belgilarini sanaydi. Skript va to'liq natija — mashqlar papkasida (olchov/radar.mjs). Natijada uch narsaga qarang: izoh belgilari soni (TODO, eslint-disable), tur aylanib o'tishlari va eng uzun fayllar:
fayllar: 148, bo'sh bo'lmagan qatorlar: 11063
TODO/FIXME/HACK: 0
eslint-disable: 1
@ts-expect-error / @ts-ignore: 0
as unknown as: 4
eng uzun 5 fayl:
348 vazifalar/pg-ombor.ts
320 auth/auth.controller.ts
308 auth/xizmat.ts
307 vazifalar/prisma-ombor.ts
197 config.ts5.2 Natijani halol o'qish
Raqamlar chiroyli ko'rinadi: nol TODO, bitta eslint-disable. Lekin bu "qarz yo'q" degani emas.
- Nol
TODO— qoida natijasi, qarz yo'qligi emas. Kursda qarzTODOizohiga emas, alohida ro'yxatga yoziladi (Legacy kod va texnik qarz darsidagi qoida). Kanonning haqiqiy qarzlari hujjatlarda yozilgan: "qoldiq xavf", "sinalmagan", "qilinmadi". Radar ularni ko'rmaydi. - Fayl uzunligi — signal, tashxis emas. Eng uzun fayl —
pg-ombor.ts(348 qator). Lekin u bitta mas'uliyatli: SQL so'rovlari. Haqiqiy muammo — ikkinchi o'rindagiauth.controller.ts: SOLID darslarida sanaganingizdek, unda 24 marshrut va to'qqizta o'zgarish sababi bor. - Sanoq usuli farq qiladi. Import grafi skripti 147 fayl sanagan edi, radar — 148. Farq —
express.d.ts(faqat tur e'loni) va bo'sh qatorlarni hisoblash usuli.auth.controller.tsboshqa sanoqda 354 qator, bizda 320 — bo'sh qatorsiz. Ikki o'lchovni solishtirganda, usuli bir xilmi — avval shuni tekshiring.
as unknown as — TypeScript tur tekshiruvini aylanib o'tish. To'rttasi bor: ikkitasi passkey kutubxonasi turlari bilan, bittasi log'dagi so'rov ID'si, bittasi DNS callback'i. Har biri tashqi kutubxona chegarasida — ichki kodda emas. Bu ham ma'lumot: qarz begona kod bilan uchrashgan joyda to'planadi.
Tekshirib ko'ring: Hamkasbingiz taklif qiladi: "Radarni CI'ga qo'yamiz,
as unknown as4 tadan oshsa — qizil". Bu yaxshi fitness function'mi?
Javob
Ratchet sifatida — ha, arzon va foydali: yangi tur aylanib o'tishlar ko'paymaydi, har birini review'da asoslash kerak bo'ladi. Lekin ikki ogohlantirish bor. Birinchidan, skript oddiy matn qidiradi: as unknown as izohda yoki satrda ham sanaladi, boshqa yo'l bilan aylanib o'tish (any ga o'tkazish) esa sanalmaydi. Ikkinchidan, chegara asoslangan bo'lsin: qaysi xususiyatni himoya qiladi? Bu holda — tur xavfsizligini, ayniqsa tashqi kutubxona chegarasida. Shuni FITNESS.md ga yozing, aks holda bir yildan keyin hech kim nega 4 ekanini bilmaydi.
5.3 Qarz reyestri
Radar va hujjatlardan kanonning arxitektura qarzlari ro'yxati. Har biri Fowler kvadrantida qayerda turadi (Legacy kod va texnik qarz darsidagi jadval):
| Qarz | Kvadrant | Nega qoldi |
|---|---|---|
auth.controller.ts: 24 marshrut |
bilmasdan, o'ylab | qism-qism o'sdi |
xavfsizlik.yml tuzatishi sinalmagan |
ataylab, o'ylab | act yurgizilmadi |
umumiy → vazifalar: 5 tur importi |
ataylab, o'ylab | ko'chirish foydasi kichik |
| obuna havolalari — eski sirsiz | ataylab, o'ylab | qulaylik, kam holat |
| GitHub Pages: meta CSP | ataylab, o'ylab | hosting sarlavha qo'ymaydi |
Ko'rib turganingizdek, deyarli hammasi "ataylab, o'ylab" katagida. Bu yaxshi belgi: qarz ongli olingan va sababi yozilgan. Yomon kvadrant — "ataylab, o'ylamay" ("vaqtimiz yo'q, testsiz chiqaramiz") — ro'yxatda yo'q.
Birinchi qator boshqacha: hech kim "auth controller'ni katta qilamiz" deb qaror qilmagan. U 28-qismdan beri har yangi auth imkoniyati bilan o'sgan. Bu — "bilmasdan, o'ylab" qarz: o'sha paytda to'g'ri edi, endi qayta ko'rish vaqti. 3-mashqda bu ro'yxatni ustuvorlik bo'yicha tartiblaysiz.
6. Katta o'zgarishni bosqichlarga bo'lish
6.1 Parallel change: eski va yangi birga
Eng kichik naqsh — parallel change (expand → migrate → contract). Coupling va cohesion darsida KirilmaganXatosi ko'chganda aynan shunday qilindi. Klass umumiy/xatolar.ts ga ko'chdi, eski joyda esa bitta qator qoldi (kanon auth/middleware.ts, izoh qisqartirildi):
// eski import yo'llari ishlasin
export { KirilmaganXatosi } from "../umumiy/xatolar.ts";Uch bosqich:
flowchart LR
A["1. Kengaytirish:<br/>yangi joy + qayta eksport"]
B["2. Ko'chirish:<br/>importlar birma-bir"]
A --> B
B --> C["3. Qisqartirish:<br/>qayta eksport o'chadi"]
A -. "har bosqichda testlar yashil" .-> CBirinchi bosqich bitta PR'da tugadi — hech qanday import buzilmadi. Ikkinchi va uchinchi bosqich shoshilinch emas: qayta eksport yashayveradi, yangi kod esa yangi yo'lni ishlatadi. Kanonda faqat birinchi bosqich qilingan — va bu yetarli.
6.2 Expand-contract: ma'lumot uchun
Xuddi shu naqsh bazada: Zero-downtime: expand-contract darsida ustun nomini o'zgartirishni olti bosqichga bo'lgansiz. Yangi ustun qo'shiladi, ikkalasiga yoziladi, eski ma'lumot ko'chiriladi, o'qish yangisiga o'tadi, eski ustun o'chadi. Har bosqich alohida deploy va har birida qaytish mumkin.
6.3 Branch by abstraction: port orqali
Ombor almashuvi (xotira → fayl → Postgres → Prisma) — branch by abstraction (abstraksiya orqali shoxlash). Avval VazifaOmbori interfeysi paydo bo'ldi, keyin uning ortida yangi implementatsiya yozildi, keyin sozlama bilan almashtirildi. Git'da alohida uzoq branch kerak bo'lmadi: hammasi main da, yangi implementatsiya tayyor bo'lguncha yoqilmagan.
Shartnoma testi bu naqshning xavfsizlik kamari: bir xil testlar sakkiz implementatsiyada o'tadi (SOLID 2: LSP, ISP, DIP). Yangi ombor shartnomadan o'tmaguncha yoqilmaydi.
6.4 Strangler: butun tizim uchun
Eng katta naqsh — strangler (bo'g'uvchi daraxt). NestJS nima va nega darsida vazifalar-api Express'dan Nest'ga shunday ko'chgan: eski ilova ishlab turdi, yangi Nest modullari yonida o'sdi va marshrut-marshrut uning o'rnini egalladi.
To'rt naqshni hajmi bo'yicha solishtiramiz:
| Naqsh | Hajm | vazifalar-api da |
|---|---|---|
| parallel change | bitta klass yoki funksiya | KirilmaganXatosi |
| expand-contract | bitta ustun yoki jadval | 27-qism migratsiyalari |
| branch by abstraction | bitta qatlam | VazifaOmbori |
| strangler | butun ilova | Express → NestJS |
Umumiy qoida: eski va yangi bir muddat birga yashaydi, har qadamdan keyin tizim ishlaydi va har qadam qaytariladi. "Hammasini noldan qayta yozamiz" bilan farqi shu.
Tekshirib ko'ring:
auth.controller.tsni uch controller'ga (sessiya, MFA, API kalitlar) bo'lmoqchisiz. Qaysi naqsh mos va qanday boshlaysiz?
Javob
Parallel change. Avval yangi controller yaratiladi va unga bitta guruh marshrut ko'chiriladi — masalan, API kalitlarning to'rtta marshruti. URL'lar o'zgarmaydi, demak tashqi mijozlar hech narsa sezmaydi. e2e va shartnoma testlari (OpenAPI surati) yashil bo'lsa — keyingi guruh. Har guruh alohida PR. Katta "auth'ni qayta yozish" PR'i esa review qilib bo'lmaydigan darajada katta bo'ladi va bitta xato hammasini qaytarishga majbur qiladi.
7. Qachon evolyutsiya qilmaslik kerak
Evolyutsion arxitektura "doim refaktoring qilish" degani emas. Kanonda ikki ongli "yo'q" bor.
Hexagonal arxitektura kiritilmadi. Hexagonal arxitektura darsida webhook obunalari Ports & Adapters ko'rinishida qayta yozildi. O'lchov natijasi: fayllar 1 dan 5 ga, qatorlar 84 dan 129 ga (+54 %). Domen qoidasini tekshirish sikli esa ~50 marta qisqardi: 6.50–7.69 s o'rniga 123–177 ms (DB'siz). Foyda haqiqiy. Lekin bitta dasturchi va bitta baza uchun bu narx foydadan katta — tajriba loyihaga kiritilmadi.
umumiy → vazifalar tur importlari ko'chirilmadi. Beshta faqat-tur importi qoldi. Ularni ko'chirish fayllar joyini, hujjatdagi yo'llarni o'zgartiradi, foydasi esa — ish vaqtida hech narsa (tur importi JS'ga tushmaydi).
Ikkala holatda ham qaror yozilgan, sababi bilan. Bu muhim: yozilmagan "yo'q" bir yildan keyin "unutilgan ish" bo'lib ko'rinadi va kimdir uni "tuzatib" qo'yadi.
Qachon refaktoring vaqti keldi? Uch signal:
- Foiz o'sdi — bir xil joyga har PR'da tegilyapti va har safar sekin.
- Fitness function yiqilyapti yoki ratchet chegarasini ko'tarish so'ralyapti.
- ADR'dagi qayta ko'rish sharti bajarildi — masalan, cho'qqi 200 so'rov/s dan oshdi.
Uchinchisini ham fitness function qilish mumkin: production'dagi cho'qqi so'rov/s metrikasi va alert "ADR-0001 sharti yaqinlashdi" (masalan, 150 da). Shunda ADR o'z-o'zidan "qayta ko'rilishi kerak" degan signal beradi.
7.1 jamoa ADR'larining shartlari — o'lchovga aylantiramiz
jamoa ning yettita ADR'ida qayta ko'rish shartlari bor. Ularning hammasini ham avtomatik kuzatib bo'lmaydi. Ajratamiz:
| ADR | Qayta ko'rish sharti | Qanday kuzatiladi |
|---|---|---|
| 0001 | cho'qqi > 200 so'rov/s | metrika + alert |
| 0002 | bitta jamoa bazani band qiladi | jamoa bo'yicha so'rov vaqti metrikasi |
| 0003 | mobil ilova paydo bo'ldi | hodisa — RFC'da |
| 0004 | yangi to'lov provayderi | shartnoma testi |
| 0005 | kuniga > 10⁷ hodisa | outbox hisoblagichi |
| 0006 | ko'p tugunli ID kerak | hodisa — RFC'da |
| 0007 | yangi kesh taklifi | PR qoidasi: oldin/keyin o'lchov |
Uch xil kuzatuv chiqdi. Metrika — production'da doimiy fitness function (0001, 0002, 0005). Test — CI'da (0004). Hodisa — mahsulot qarori, uni avtomatlashtirib bo'lmaydi; u yangi RFC bilan keladi (0003, 0006). 0007 esa jarayon qoidasi: kesh qo'shadigan PR o'lchovsiz qabul qilinmaydi.
Bu jadvalning o'zi foydali: ADR yozayotganda "shartim qaysi turga kiradi?" deb so'rang. Agar sharti umuman kuzatib bo'lmaydigan bo'lsa ("tizim murakkablashsa"), u shart emas, istak. Uni raqam yoki aniq hodisaga aylantiring.
7.2 Doimiy fitness function'ning narxi
Production metrikasi bepul emas. Har yangi metrika — saqlash, dashboard, alert va kimdir unga javob berishi kerak. SLI/SLO darsidagi qoida shu yerda ham amal qiladi: harakatga olib kelmaydigan alert — shovqin. Shuning uchun ADR sharti alerti "darhol uyg'ot" darajasida emas, haftalik hisobotda bo'lishi yetarli: 200 so'rov/s ga bir kunda emas, oylar davomida yetib boriladi.
8. Loyiha qadami: jamoa fitness function'lari
jamoa/docs/FITNESS.md— jadval: funksiya, xususiyat, chegara, qachon ishlaydi, qaysi ADR'ni himoya qiladi. Kamida beshta: modul chegarasi (lint), tenant ajratish testlari (ADR-0002), shartnoma testi, SLO alerti, ADR-0001 sharti.scripts/fitness.mjs— «Fitness function'larni bitta joyda yurgizish» bo'limidagi model asosida: haqiqiy o'lchovlarni (lint natijasi, graf skripti) yig'ib, chegaralar bilan solishtiradi.- Ratchet: chegaralar
fitness.jsonda; skript yaxshilanishni ko'rsa, yangi chegarani taklif qiladi. docs/TEXNIK-QARZ.md— Legacy kod va texnik qarz darsidagi format, har qatorga kvadrant ustuni.
Commit xabari, masalan: build: fitness function'lar va ratchet chegaralari.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 Arxitekturani hujjat bilan himoyalash
"Modullar bir-birining ichki fayliga murojaat qilmaydi" — README da yozilgan qoida birinchi shoshilinch PR'da buziladi. Qoida kodda va CI'da bo'lsin.
9.2 Yangi qoidani darhol "nol xato" bilan yoqish
300 xato chiqaradigan qoida yoki o'chirib qo'yiladi, yoki katta xavfli PR tug'diradi. Ratchet bilan yoqing.
9.3 Metrikani maqsadga aylantirish
"Fayl ≤ 300 qator" chegarasi qo'yilsa, kimdir faylni ma'nosiz ikkiga bo'ladi. Metrika — signal; chegarasini qo'yishdan oldin u nimani himoya qilishini yozing.
9.4 "Noldan qayta yozamiz"
Ikki tizim yonma-yon yashaydigan bosqichsiz katta qayta yozish — eng xavfli loyiha turi. Strangler sekinroq ko'rinadi, lekin har kuni ishlaydigan tizim beradi.
9.5 Yozilmagan "yo'q"
Ongli rad etilgan refaktoring ham ADR yoki qarz reyestriga yoziladi. Aks holda u qayta-qayta taklif qilinadi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/34-evolyutsion/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik). Qarz radari skripti va natijasi — shu papkadagi olchov/.
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Arxitektura xususiyatini avtomatik tekshiradigan o'lchov — fitness
- Chegarasi faqat yaxshilanish tomonga siljiydigan mexanizm —
- Butun ilovani marshrut-marshrut almashtirish naqshi —
- Kanonda
umumiyning chiquvchi bog'liqligi (Ce) tuzatishdan keyin — - Qarz radarida
as unknown assoni —
Yechim
- function — atama evolyutsion hisoblashdan.
- ratchet — qarz o'smaydi, faqat kamayadi.
- strangler — Express → NestJS ko'chishi shunday bo'lgan.
- 2 — 3 dan 2 ga tushdi.
- 4 — hammasi tashqi kutubxona chegarasida.
2-mashq (o'rta): chegara qoidasini modellash
umumiy/ papkasidagi sakkizta nisbiy importni (kanon kodidan, chegara tuzatilishidan oldingi holat) tasniflang. ESLint naqshi ../*/** — ota papkadagi boshqa papka ichidagi fayl. Qiymat importi bo'lsa — buzilish; tur importi bo'lsa — ruxsat; ota papkadagi oddiy fayl (../tokenlar.ts) — naqshga tushmaydi. Natija: buzilishlar ro'yxati, tur importlari soni va ildiz fayllari soni.
Ishora: ^\.\.\/[^/]+\/.+ naqshi "ikki nuqta, slesh, papka nomi, yana slesh" degani (Regex amaliyotda).
Yechim
// umumiy/ dagi nisbiy importlar (kanon kodidan)
const importlar = [
{ fayl: "egasi.ts", yol: "../auth/middleware.ts", tur: false },
{ fayl: "idempotentlik.middleware.ts",
yol: "../tokenlar.ts", tur: false },
{ fayl: "kursor.ts", yol: "../vazifalar/ombor.ts", tur: true },
{ fayl: "problem.filter.ts", yol: "../tokenlar.ts", tur: false },
{ fayl: "shartli.ts", yol: "../vazifalar/ombor.ts", tur: true },
{ fayl: "shartli.ts", yol: "../vazifalar/vazifa.ts", tur: true },
{ fayl: "vazifa-sarlavhalari.interceptor.ts",
yol: "../vazifalar/vazifa.ts", tur: true },
{ fayl: "webhook.ts", yol: "../vazifalar/vazifa.ts", tur: true },
];
// ESLint naqshi "../*/**": ota papkadagi BOSHQA modul ichidagi fayl
const MODUL_ICHI = /^\.\.\/[^/]+\/.+/;
function baholash(royxat) {
const hisob = { buzilish: [], tur: 0, ildiz: 0 };
for (const i of royxat) {
if (!MODUL_ICHI.test(i.yol)) hisob.ildiz++;
else if (i.tur) hisob.tur++;
else hisob.buzilish.push(`${i.fayl} → ${i.yol}`);
}
return hisob;
}
const h = baholash(importlar);
console.log("buzilish:", h.buzilish);
console.log(`tur importi: ${h.tur}, ildiz fayli: ${h.ildiz}`);Konsolda:
buzilish: [ 'egasi.ts → ../auth/middleware.ts' ]
tur importi: 5, ildiz fayli: 2Model kanon ESLint natijasi bilan aynan: eski kodda bitta xato (egasi.ts → auth/middleware.ts), beshta tur importi ruxsat etilgan. Ikkita ../tokenlar.ts importi naqshga umuman tushmaydi — bu «Naqsh nimani ushlaydi va nimani yo'q» bo'limidagi nozik joy. Agar ertaga tokenlar.ts papkaga ko'chirilsa (../di/tokenlar.ts), qoida birdan ikki yangi xato beradi. Fitness function qoidasini o'zgartirishdan oldin uning modelini sinab ko'rish shuning uchun foydali.
3-mashq (qiyin): qarz navbati
Kanon qarz reyestridagi beshta qarzga 1 dan 5 gacha taxminiy ball bering: foiz (har o'zgarishda qancha sekinlashtiradi), xavf (unutilsa nima bo'ladi), narx (to'lash qancha ish). Ustuvorlik: foiz × xavf / narx. Natijani kamayish tartibida chiqaring, ball ikki kasr xonasi bilan.
Ishora: avval map bilan ball qo'shing, keyin toSorted (Nusxa bilan o'zgartirish).
Yechim
// ballar 1–5: taxminiy, jamoa muhokamasida qo'yiladi
const qarzlar = [
{ nom: "auth.controller: 24 marshrut", foiz: 4, xavf: 2, narx: 4 },
{ nom: "xavfsizlik.yml sinalmagan", foiz: 1, xavf: 3, narx: 1 },
{ nom: "umumiy → vazifalar: 5 tur", foiz: 1, xavf: 1, narx: 3 },
{ nom: "4 ta `as unknown as`", foiz: 1, xavf: 2, narx: 2 },
{ nom: "obuna havolasi: ESKI sir yo'q", foiz: 1, xavf: 1, narx: 2 },
];
function navbat(royxat) {
return royxat
.map((q) => ({ ...q, ball: (q.foiz * q.xavf) / q.narx }))
.toSorted((a, b) => b.ball - a.ball);
}
for (const q of navbat(qarzlar)) {
console.log(`${q.ball.toFixed(2)} ${q.nom}`);
}Konsolda:
3.00 xavfsizlik.yml sinalmagan
2.00 auth.controller: 24 marshrut
1.00 4 ta `as unknown as`
0.50 obuna havolasi: ESKI sir yo'q
0.33 umumiy → vazifalar: 5 turBirinchi o'rinda — eng arzon ish: act bilan bir marta yurgizish. Foizi kichik, lekin narxi ham juda kichik — "tez yutuq". Ikkinchi o'rinda — eng katta foizli qarz: auth controller. Oxirida — kanon ongli qoldirgan tur importlari; formula ham "qoldiring" deyapti. Ballar o'lchov emas, kelishilgan taxmin: bir jamoada auth.controller ning foizi 4, boshqasida 2 bo'lishi mumkin. Formulaning qiymati — muhokamani raqamga aylantirish, "menimcha muhimroq" bahsini emas.
11. Real ishda
- Ratchet katta kod bazalarda. TypeScript'ga o'tayotgan katta loyihalar ko'pincha "strict xatolar soni o'smasin" degan ratchet'dan foydalanadi: har PR xatolarni kamaytirishi mumkin, ko'paytira olmaydi.
- Arxitektura testlari. dependency-cruiser, ESLint qoidalari, Nx kabi monorepo vositalarining modul chegaralari — hammasi fitness function. Java dunyosida ArchUnit keng tarqalgan.
- Qarz uchun vaqt. Ba'zi jamoalar har sprintning qat'iy bir qismini qarzga ajratadi; ulushi jamoaga qarab turlicha bo'ladi, yagona "to'g'ri" foiz yo'q. Ustuvorlik — 3-mashqdagi kabi formula yoki shunchaki "eng ko'p tegiladigan joy birinchi".
- Bog'liqlik qarzi. Arxitektura qarzining eng tez o'sadigan turi — yangilanmagan paketlar. Renovate yoki Dependabot har hafta kichik PR ochadi; testlar yashil bo'lsa, yangilanish kichik qadamlarda o'tadi. Ikki yil yangilanmagan loyihada esa bitta katta, xavfli "hammasini yangilash" ishi to'planadi — bu ham ratchet'ning teskarisi.
- Intervyu. "Eski tizimni qanday yangilardingiz?" — strangler va parallel change'ni o'z loyihangiz misolida aytib berish kuchli javob:
vazifalar-apining Express → NestJS ko'chishi tayyor hikoya.
Xulosa
- Evolyutsion arxitektura — boshqariladigan, bosqichli o'zgarish; arxitektura bir marta chizilmaydi.
- Fitness function — muhim xususiyatning avtomatik o'lchovi: lint chegarasi, regressiya testi, shartnoma testi, SLO alerti.
- Ratchet chegarasi qarzning o'sishini to'xtatadi va uni asta-sekin kamaytiradi.
- Qarz radari signal beradi, tashxis emas: nol
TODO— qoida natijasi, qarz yo'qligi emas. - Katta o'zgarish — parallel change, expand-contract, branch by abstraction yoki strangler; ongli "yo'q" ham yoziladi.
Keyingi dars: System design metodi — "X ni loyihalang" savoliga sakkiz qadamli javob: talablardan trade-off'gacha, jamoa misolida.
Manbalar
- Neal Ford, Rebecca Parsons, Patrick Kua — Building Evolutionary Architectures (O'Reilly): https://www.thoughtworks.com/insights/books/building-evolutionary-architectures (tekshirildi, 2026-11)
- Thoughtworks Technology Radar — Architectural fitness function: https://www.thoughtworks.com/radar/techniques/architectural-fitness-function (tekshirildi, 2026-11)
- Martin Fowler — Technical Debt Quadrant (2009): https://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html (tekshirildi, 2026-11)
- Martin Fowler — Strangler Fig Application: https://martinfowler.com/bliki/StranglerFigApplication.html (tekshirildi, 2026-11)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): import grafi va ESLint chegara qoidasi o'lchovlari (oldin/keyin); qarz radari —
vazifalar-api/srcbo'yicha biz ishga tushirdik (2026-11-09), skript va natija mashqlar papkasida.
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.