Flash sale va inventar dizayni: ortiqcha sotishsiz cho'qqi va 36-qism yakuni
Qisqacha: Flash sale — cheklangan tovarga bir necha soniyada juda ko'p xaridor keladigan aksiya. Asosiy xavf — ortiqcha sotish (oversell): omborda 10 ming dona bo'lsa-yu, 10 mingdan ortiq buyurtma qabul qilinishi. Yechim uch qatlamli: tovar qoldig'i faqat atomik shartli amal bilan kamayadi, xaridor tovarni muddatli rezerv qiladi, yuk esa navbat yoki chipta orqali bazaga yetguncha kamaytiriladi. Bu dars 36-qismni ham yakunlaydi.
Bu darsda
- Flash sale uchun hisob-kitob qilasiz va nega bitta qatorga soniyasiga 100 ming so'rov imkonsizligini tushuntirasiz.
- Ortiqcha sotishni brauzerdagi modelda ko'rasiz va shartli
UPDATEbilan to'xtatasiz. - Rezervni muddat bilan loyihalaysiz: savatdagi tovar abadiy band bo'lib qolmasin.
- Ombor qoldig'ini bo'laklarga bo'lishning foydasi va yashirin narxini o'lchaysiz.
- 36-qismning asosiy g'oyalarini bitta jadvalga yig'asiz va 37-qismga o'tasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Dizayn: taksi (geo) va avtoto'ldiruvchi qidiruv, Dizayn: to'lov tizimi, Qulflar: row, table va advisory, Optimistic concurrency.
1. Nega bu kerak?
Dizayn: taksi darsida bitta haydovchini ikki yo'lovchiga bermaslik masalasiga qisqa to'xtalgan edik. Flash sale — shu masalaning eng og'ir ko'rinishi. Bitta haydovchi emas, 10 ming dona tovar. Ikki yo'lovchi emas, bir million xaridor. Va hammasi 10 soniya ichida.
Mahalliy misollar ko'p: "11.11" aksiyasi, yangi telefonning birinchi partiyasi, mashhur konsert chiptalari. Bunday kunlarda do'kon ikki xil yiqiladi. Birinchisi — sayt umuman ochilmaydi. Ikkinchisi yanada yomon — sayt ishlaydi, lekin 10 ming tovarga 12 ming buyurtma qabul qiladi. Endi 2 ming kishiga pulini qaytarib, uzr so'rash kerak.
Bu xatoning kichik ko'rinishini kursda allaqachon ko'rgansiz. 35-qismda webhook obunalari limitida 20 ta parallel so'rov chegarani aylanib o'tdi (Biznes mantiq zaifliklari). 36-qism boshida API kalitlari uchun chegara qo'yildi: parallel 20 so'rovdan bazada aynan 10 ta kalit qoldi — foydalanuvchi bo'yicha qulf tufayli (Dasturiy arxitektura nima). Bu ham ortiqcha sotishning oldini olish, faqat "tovar" o'rnida API kalit.
Hayotiy o'xshatish: kinoteatr kassasi. Zalda 100 o'rin. Kassir har chiptani sotishdan oldin jadvalda o'rinni o'chiradi. Ikki kassir bitta jadvalga qaramasdan sotsa, bir o'ringa ikki chipta chiqadi. Tomoshabinlar ko'p bo'lsa, eshik oldida navbat qo'yiladi: hamma birdan kassaga yopirilmaydi.
2. Talablar va hisob-kitob
2.1 Nimani quramiz
Funksional talablar:
- Aksiya vaqtida tovar sotib olish, bitta xaridorga ko'pi bilan bitta (yoki k ta).
- Savatdagi tovar qisqa muddat rezervda turadi, to'lov bo'lmasa — qaytadi.
- Tovar tugaganda xaridorlar darhol "tugadi" javobini oladi.
Nofunksional talablar:
- To'g'rilik: sotilgan ≤ ombordagi. Hech qachon ortiq emas.
- Mavjudlik: cho'qqida sayt yiqilmaydi; rad javobi tez.
- Adolat: botlar va skriptlar odamlardan oldin tovarni olib qo'ymaydi.
2.2 Raqamlar
Farazlar dars uchun, ular real kompaniya raqami emas: 1 million kishi 10 soniya ichida "sotib olish" tugmasini bosadi, omborda 10 ming dona.
// Farazlar dars uchun, real kompaniya raqami emas
const xaridor = 1e6; // "sotib olish" bosadiganlar
const soniya = 10; // shu soniyalar ichida
const ombor = 10e3; // tovar soni
const qps = xaridor / soniya;
const radUlush = (1 - ombor / xaridor) * 100;
console.log("cho'qqi so'rov/s:", `${(qps / 1e3).toFixed(1)} K`);
console.log("muvaffaqiyatli:", `${(ombor / 1e3).toFixed(1)} K`);
console.log("rad etilgan ulushi:", `${radUlush.toFixed(1)} %`);Konsolda:
cho'qqi so'rov/s: 100.0 K
muvaffaqiyatli: 10.0 K
rad etilgan ulushi: 99.0 %| Kattalik | Formula | Natija |
|---|---|---|
| cho'qqi so'rov/s | 1e6 / 10 |
100.0 K |
| muvaffaqiyatli buyurtmalar | = ombor |
10.0 K |
| rad etilganlar ulushi | 1 − 10e3 / 1e6 |
99.0 % |
| bitta qatorga UPDATE | 100e3 so'rov/s bitta qulfga |
imkonsiz |
Ikki xulosa:
- 99 foiz so'rov "yo'q" javobini oladi. Demak tizimning asosiy ishi — sotish emas, tez va arzon rad etish. Har rad bazaga yetib borsa, baza ana shu 99 foiz uchun yiqiladi.
- Bitta qator — bitta qulf.
UPDATE tovarlar SET qoldiq = qoldiq - 1 WHERE id = 7— har so'rov aynan bitta qatorni qulflaydi va ular navbat bilan bajariladi. Bu issiq qator (hot row). Bitta qatorga soniyasiga 100 ming yangilanish hech qanday bazada real emas. KanondagiPgCheklagichizohida ham xuddi shu muammo yozilgan: bitta foydalanuvchining parallel so'rovlari bitta qatorni yangilaydi va qator qulfi ularni ketma-ket qiladi.
3. Ortiqcha sotish: model va tuzatish
3.1 Brauzerda ko'ring
Omborda 10 dona, 25 xaridor bir vaqtda keladi. Ikki variant: sodda ("o'qi, tekshir, kamaytir") va shartli (bitta amalda "qoldiq > 0 bo'lsa kamaytir"):
// Baza o'rnida xotira; har await — bazaga safar
const safar = () => Promise.resolve();
let qoldiq;
async function soddaSot() {
await safar(); // SELECT qoldiq
if (qoldiq <= 0) return false;
await safar(); // UPDATE qoldiq = qoldiq - 1
qoldiq -= 1;
return true;
}
async function shartliSot() {
await safar(); // UPDATE … SET qoldiq = qoldiq - 1 WHERE qoldiq > 0
if (qoldiq <= 0) return false;
qoldiq -= 1;
return true;
}
async function aksiya(sot, xaridorlar) {
qoldiq = 10;
const natija = await Promise.all(
Array.from({ length: xaridorlar }, () => sot()));
const sotildi = natija.filter(Boolean).length;
return `sotildi ${sotildi}, ombor ${qoldiq}`;
}
console.log("sodda:", await aksiya(soddaSot, 25));
console.log("shartli:", await aksiya(shartliSot, 25));Konsolda:
sodda: sotildi 25, ombor -15
shartli: sotildi 10, ombor 0Sodda variant 10 dona tovarga 25 ta buyurtma qabul qildi, ombor −15. Sabab — Taqsimlangan rate limiter darsidagi poyga holatining o'zi: hamma xaridor avval "10 bor" degan bir xil holatni o'qidi, keyin hammasi kamaytirdi. Shartli variantda tekshiruv va kamaytirish bitta amal — 10 ta sotildi, ombor 0.
Bu model sun'iy: haqiqiy bazada SELECT va UPDATE orasidagi tartib bunchalik tekis bo'lmaydi va ortiqcha sotish kamroq chiqadi. Lekin noldan katta har qanday son — xato. Prototipdagi rate limiter ham "biroz" emas, 19 barobar adashgan edi.
3.2 Bazada uch yo'l
| Yo'l | Qanday | Narx |
|---|---|---|
shartli UPDATE |
WHERE qoldiq > 0, qaytgan qatorlar soni 0 — tugadi |
issiq qator |
| qator qulfi | SELECT … FOR UPDATE, keyin UPDATE |
ikki safar, qulf uzunroq |
| optimistik versiya | WHERE versiya = $v, to'qnashsa — qayta |
issiq qatorda qayta urinish bo'roni |
Bularni 26–27-qismlarda o'rgangansiz (Qulflar, Optimistic concurrency). Flash sale'da birinchisi eng sodda va eng arzon: bitta so'rov, bitta safar, qayta urinish yo'q. Qolgan qoldiqni tekshirishga baza CHECK (qoldiq >= 0) cheklovini ham qo'shadi — kod xato qilsa ham, baza manfiy qoldiqni rad etadi.
Lekin hech biri issiq qatorni hal qilmaydi. Ular faqat to'g'rilikni ta'minlaydi. Yukni kamaytirish — keyingi bo'limlarning ishi.
Tekshirib ko'ring: Optimistik versiya (
WHERE versiya = $v) oddiy tahrirda yaxshi ishlaydi. Nega flash sale'da u eng yomon tanlov?
Javob
Optimistik usul to'qnashuvlar kam bo'lganda arzon: odatda hech kim xalal bermaydi, kamdan-kam qayta urinish kerak. Flash sale'da esa hamma bir qatorga bir paytda yozadi. 1 000 ta parallel so'rovdan bittasi o'tadi, 999 tasi "versiya o'zgardi" olib qayta urinadi, keyin yana bittasi o'tadi. Ish hajmi kvadratik o'sadi. Shartli UPDATE esa versiyani so'ramaydi: "qoldiq > 0 bo'lsa kamaytir" — to'qnashuv tushunchasi yo'q, qulf navbati bor xolos.
4. Rezerv va muddat
Xaridor "sotib olish" ni bosdi, lekin hali to'lamadi. Tovar unga ushlab turiladimi? Ikkala javobning ham narxi bor:
- Ushlab turilmasa — xaridor to'lov sahifasida 2 daqiqa kartasini yozadi, qaytganda tovar tugagan. Pul yechildi, tovar yo'q — eng yomon tajriba.
- Abadiy ushlansa — savatga qo'yib, unutib ketganlar tovarni band qiladi va aksiya bo'sh qoladi.
Yechim — muddatli rezerv: tovar qoldiqdan rezervga o'tadi va, masalan, 10 daqiqa turadi. To'lov kelsa — sotildi. Muddat o'tsa — omborga qaytadi. Bu to'lov darsidagi holat mashinasi: rezerv → sotildi yoki rezerv → muddati_o'tdi. Muddat tugashini tekshirish fon vazifasi bo'lishi mumkin yoki keyingi so'rovda "dangasa" bajariladi. 2-mashqda ikkinchisini yozasiz.
To'lov tizimi bilan bog'liq nozik joy: muddat tugashi va to'lov webhook'i bir paytda kelishi mumkin. Rezerv muddati 10 daqiqa, provayder esa to'lovni 10 daqiqa-yu 5 soniyada tasdiqladi. Tovar allaqachon boshqaga ketgan. Bu holat ham holat mashinasida yozilishi kerak: "kech kelgan to'lov — avtomatik refund" (Dizayn: to'lov tizimi).
Tekshirib ko'ring: Rezerv muddati 10 daqiqa emas, 1 daqiqa bo'lsa nima yutamiz va nima yo'qotamiz?
Javob
Yutuq: to'lamagan xaridorlar tovarni kamroq ushlaydi, aksiya tezroq "aylanadi", hujumchining rezerv bilan omborni bo'shatish hujumi arzonlashmaydi — har daqiqada yangilash kerak. Narx: halol xaridor karta ma'lumotini kiritib ulgurmaydi, ayniqsa SMS kod kutayotgan bo'lsa. Kech kelgan to'lovlar ko'payadi va ular bilan refund ham. Muddat to'lov oqimining haqiqiy davomiyligidan (masalan, provayder sahifasi va SMS tasdiq) uzunroq bo'lishi kerak. Buni taxmin bilan emas, aksiyadan oldingi o'lchov bilan tanlash to'g'ri.
5. Yukni bazagacha kamaytirish
5.1 Qatlamlar
flowchart LR
X[xaridorlar] --> CDN[CDN: statik sahifa]
X --> RL[cheklagich va CAPTCHA]
RL --> Q[navbat: kutish zali]
Q -->|faqat N ta| T[chipta: Redis DECR]
T -->|chipta bor| O[buyurtma servisi]
T -->|tugadi| R[tez rad]
O --> DB[(Postgres: rezerv, to'lov)]Diagrammani chapdan o'ngga o'qing. Har qatlam so'rovlarning bir qismini to'xtatadi va keyingisiga kamroq yetkazadi:
- CDN — aksiya sahifasi statik, minglab "yangilash" bosishlari serverga yetmaydi.
- Cheklagich va CAPTCHA — bitta foydalanuvchi va bitta IP uchun limit (Taqsimlangan rate limiter). Kanondagi login qoidasida limitdan oshganda 429 o'rniga CAPTCHA talab qilish varianti bor (
oshsa: "captcha") — xuddi shu g'oya botlarga qarshi. - Navbat (kutish zali) — xaridorlar navbatga turadi va bir vaqtda faqat N tasi ichkariga kiradi. Qolganlar "siz navbatda 3 412-o'rindasiz" sahifasini ko'radi. Navbat tartibi ham qaror: "birinchi kelgan — birinchi" botlarga foyda beradi, chunki ular tezroq. Ba'zi do'konlar aksiya boshlanishidan oldin kirganlarni tasodifiy tartibga soladi — lotereya. Bu adolatliroq, lekin "men birinchi edim-ku" degan shikoyatga sabab bo'ladi.
- Chipta — Redis'da tovar soniga teng hisoblagich.
DECRatomik: natija manfiy bo'lsa — tugadi, darhol rad. Faqat chipta olganlar bazaga yetadi — ko'pi bilan 10 ming. - Baza — rezerv va to'lov, shartli
UPDATEbilan. Redis xato qilsa ham, oxirgi so'z bazaniki.
5.2 Nega chipta bazani almashtirmaydi
Redis'dagi hisoblagich tez, lekin u "haqiqat manbai" emas. Redis qayta ishga tushsa yoki hisoblagich noto'g'ri qo'yilsa, chiptalar ko'proq tarqatilishi mumkin. Shuning uchun baza darajasidagi shartli UPDATE va CHECK qoladi. Redis — yukni 1 milliondan 10 minggacha kamaytiruvchi filtr, baza — to'g'rilik kafolati. Bu ikki qatlamli himoya 35-qismdagi "ikkinchi qatlam" g'oyasi: RLS ham shunday — kod tekshiradi, baza esa baribir tekshiradi.
Narxi: ikki joyda bir xil son (Redis va baza) va ular farq qilib qolishi mumkin. Aksiyadan keyin solishtirish kerak: sotilganlar soni + qolgan chiptalar = boshlang'ich ombor. Bu to'lov darsidagi kunlik solishtirishning kichik ko'rinishi.
Bu qatlamlarning hammasi kursda sinalmagan shaklda: navbat, chipta va CDN — hujjat va model darajasida. O'lchangani — atomiklik (rate limiter prototipi, API kalit chegarasi) va issiq qator.
5.3 Ombor qoldig'ini bo'lish
Issiq qatorni yumshatishning yana bir yo'li — qoldiqni bir nechta qatorga bo'lish: 10 ming donani 10 ta bo'lakka, har biri 1 000 tadan. Har xaridor bitta bo'lakka tushadi, qulflar 10 ta qatorga taqsimlanadi.
Yashirin narx: bir bo'lak tugaganda boshqalarida hali tovar bor. Shu bo'lakka tushgan xaridor "tugadi" javobini oladi — aslida tugamagan bo'lsa ham. Bu soxta rad. 3-mashqda raqam bilan ko'rasiz: noto'g'ri taqsimotda tovarning yarmi sotilmay qoladi. Tuzatish — bo'sh bo'lakdan keyin qo'shnisini sinash. Bu yana murakkablik qo'shadi. Shuning uchun bo'lish — oxirgi qadam, faqat chipta va navbat yetmasa.
6. Bitta xaridorga bitta
"Bitta odamga bitta telefon" qoidasi ham ortiqcha sotishning bir turi: xaridor bo'yicha. Uni ham atomik qilish kerak, aks holda bir kishi 10 ta parallel so'rov bilan 10 ta oladi. Variantlar:
- Bazada
UNIQUE (aksiya_id, xaridor_id)— ikkinchi buyurtma23505bilan rad. Bu eng ishonchli, chunki baza kafolatlaydi. - Mijoz tomonidan
Idempotency-Key— tugmani ikki marta bosish bitta buyurtma bo'ladi (Idempotency-Key).
Lekin "bitta odam" — bitta akkaunt emas. Bot 500 ta akkaunt ochadi. Bunga qarshi telefon raqami tasdiqlash, akkaunt yoshi, to'lov kartasi bo'yicha cheklov. Bu yerda texnik dizayn tugaydi va biznes qarori boshlanadi: qancha qattiqlik halol xaridorni ham qochirmaydi.
7. Loyiha qadami: jamoa va 38-qism
jamoa da flash sale yo'q. Lekin uning yadrosi — cheklangan resursga parallel talab — jamoa da bor: tarif bo'yicha a'zolar soni chegarasi. Masalan, bepul tarifda ko'pi bilan 5 a'zo. 20 ta taklif bir paytda qabul qilinsa, 5 dan oshmasligi kerak.
Kanon bu masalani API kalitlarida allaqachon yechgan: sanash va INSERT bitta tranzaksiyada, foydalanuvchi bo'yicha pg_advisory_xact_lock ostida, regressiya testi — parallel 20 so'rov, bazada 10 ta. Qaror: jamoa da a'zolar chegarasi aynan shu naqsh bilan, qulf kaliti — jamoa_id. Bu RFC'ga bitta qator va bitta regressiya testi talabi sifatida yoziladi.
Chipta, navbat va bo'lingan ombor — "maqsad emas". O'tish sharti: soniyasiga yuzlab parallel so'rov bitta resursga. Kichik jamoada bunday holat bo'lmaydi.
Bu darsning to'liq dizayni 38-qismdagi e-commerce capstone'ida qisman quriladi (E-commerce capstone 3: admin, inventar va yetkazib berish).
8. Hujumchi nigohi
- Skalper botlar. Skript sahifani millisekundlarda yangilab, birinchi bo'lib bosadi va tovarni qimmatroq qayta sotadi. Himoya: navbatga aksiya boshlanishidan oldin kirish va tasodifiy tartib (birinchi kelgan emas), CAPTCHA, akkaunt va karta bo'yicha cheklov.
- Rezerv bilan omborni bo'shatish. Hujumchi minglab akkaunt bilan tovarlarni rezerv qiladi va to'lamaydi. Muddat tugaguncha aksiya "tugagan". Himoya: rezerv soni bo'yicha limit, qisqa muddat, faqat tasdiqlangan akkauntlar.
- Narxni o'zgartirish. Aksiya narxi mijozdan kelsa, hujumchi uni yanada kamaytiradi. Narx har doim serverda, aksiya qoidasidan olinadi (Biznes mantiq zaifliklari).
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 "O'qi, tekshir, kamaytir"
Bitta so'rovda ishlaydi, aksiyada ortiqcha sotadi. Shartli UPDATE va CHECK (qoldiq >= 0).
9.2 Har so'rovni bazaga yuborish
99 foiz rad uchun baza yiqiladi. Rad — iloji boricha oldinroq: CDN, cheklagich, navbat, chipta.
9.3 Redis'ni yagona haqiqat deb bilish
Hisoblagich adashsa, ortiqcha sotiladi. Baza oxirgi kafolat bo'lib qoladi.
9.4 Muddatsiz rezerv
Unutilgan savatlar aksiyani to'xtatadi. Rezerv — muddat va qaytarish bilan.
9.5 Bo'lingan omborda soxta radni unutish
Tovar bor, xaridor esa "tugadi" oladi. Qo'shni bo'lakni sinash yoki bo'lmaslik.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/44-flash-sale/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Omborda bor tovardan ko'proq buyurtma qabul qilish —
- Faraz bo'yicha cho'qqi so'rovlar, ming/s —
- Bitta qatorni hamma bir paytda yangilashi — issiq
- Modelda sodda variant 10 dona tovarga nechta sotdi —
- To'lanmagan rezerv omborga qaytadigan vaqt chegarasi —
Yechim
- oversell — ortiqcha sotish; shartli amal bilan to'xtatiladi.
- 100 —
1e6 / 10; 99 foizi rad bo'ladi. - qator — qulf so'rovlarni ketma-ket qiladi.
- 25 — poyga holati; shartli variantda 10.
- muddat — aks holda unutilgan savatlar tovarni band qiladi.
2-mashq (o'rta): muddatli rezerv
dokon(soni) funksiyasini yozing. U rezervQil(kim, t), tola(kim, t) va ombor() qaytaradi. Rezerv 600 soniya turadi. Har amaldan oldin muddati o'tgan rezervlar omborga qaytariladi ("dangasa" tozalash). Bitta xaridor ikki marta rezerv qila olmaydi. Ombor 2 dona bilan quyidagi qadamlarni bajaring va har qadamdan keyin javob va qoldiqni chiqaring.
Ishora: rezervlar — Map (xaridor → tugash vaqti), uni for … of bilan aylanib o'chirish mumkin (Map).
Yechim
const MUDDAT = 600; // rezerv necha soniya ushlanadi
function dokon(soni) {
let ombor = soni;
const rezerv = new Map(); // xaridor → tugash vaqti
const tozala = (t) => {
for (const [kim, tugash] of rezerv) {
if (tugash <= t) { rezerv.delete(kim); ombor++; }
}
};
return {
rezervQil(kim, t) {
tozala(t);
if (rezerv.has(kim)) return "allaqachon rezervda";
if (ombor === 0) return "tugadi";
ombor--;
rezerv.set(kim, t + MUDDAT);
return "rezerv";
},
tola(kim, t) {
tozala(t);
if (!rezerv.has(kim)) return "rezerv yo'q (muddat o'tgan)";
rezerv.delete(kim);
return "sotildi";
},
ombor: () => ombor,
};
}
const d = dokon(2);
const qadamlar = [
[0, "rezervQil", "ali"], [5, "rezervQil", "ali"],
[10, "rezervQil", "malika"], [20, "rezervQil", "jasur"],
[100, "tola", "ali"], [700, "rezervQil", "jasur"],
[710, "tola", "malika"], [720, "tola", "jasur"],
];
for (const [t, amal, kim] of qadamlar) {
console.log(`${t} s ${kim} ${amal}: ${d[amal](kim, t)},`,
`omborda ${d.ombor()}`);
}Konsolda:
0 s ali rezervQil: rezerv, omborda 1
5 s ali rezervQil: allaqachon rezervda, omborda 1
10 s malika rezervQil: rezerv, omborda 0
20 s jasur rezervQil: tugadi, omborda 0
100 s ali tola: sotildi, omborda 0
700 s jasur rezervQil: rezerv, omborda 0
710 s malika tola: rezerv yo'q (muddat o'tgan), omborda 0
720 s jasur tola: sotildi, omborda 020-soniyada Jasur "tugadi" oldi: ikkala dona rezervda. Malika esa to'lamadi. 700-soniyada uning rezervi (610 da tugagan) omborga qaytdi va Jasur uni oldi. 710-soniyada Malika to'lamoqchi bo'ldi — kech. Haqiqiy tizimda aynan shu qatorda uning puli yechilgan bo'lsa, avtomatik refund kerak bo'ladi. Ikki dona ikki kishiga sotildi, ortiqcha sotish yo'q. Dangasa tozalashning narxi: hech kim so'ramasa, muddati o'tgan rezerv ham omborga qaytmaydi — shuning uchun real tizimda fon vazifasi ham qo'shiladi.
3-mashq (qiyin): bo'lingan ombor
bolingan(jami, bolak, xaridorlar, qayta) funksiyasini yozing. Ombor bolak ta teng qismga bo'lingan. Xaridor id si bo'yicha (id × id) % bolak bo'lagiga tushadi (notekis taqsimot). Bo'lakda tovar bo'lsa — sotiladi. Bo'lmasa: qayta yoqilgan bo'lsa — keyingi bo'laklar ketma-ket sinaladi; aks holda rad. Rad paytida boshqa bo'laklarda tovar bor bo'lsa — bu soxta rad. 40 dona va 60 xaridor bilan uch holatni solishtiring: bitta qator, 4 bo'lak, 4 bo'lak + qo'shni.
Ishora: boshlang'ich qoldiq — Array(bolak).fill(jami / bolak) (flat, flatMap, fill va Array.from); boshqa bo'lakda tovar bormi — some bilan.
Yechim
function bolingan(jami, bolak, xaridorlar, qayta) {
const qoldiq = Array(bolak).fill(jami / bolak);
let sotildi = 0;
let soxtaRad = 0;
for (const id of xaridorlar) {
let i = (id * id) % bolak; // xaridor qaysi bo'lakka tushadi
let urinish = 0;
while (qoldiq[i] === 0 && qayta && urinish < bolak - 1) {
i = (i + 1) % bolak;
urinish++;
}
if (qoldiq[i] > 0) {
qoldiq[i]--;
sotildi++;
} else if (qoldiq.some((q) => q > 0)) {
soxtaRad++; // tovar bor edi, lekin rad etildi
}
}
return `sotildi ${sotildi}, soxta rad ${soxtaRad}, ` +
`qoldiq [${qoldiq.join(",")}]`;
}
const xaridorlar = Array.from({ length: 60 }, (_, i) => i);
console.log("bitta qator:", bolingan(40, 1, xaridorlar, false));
console.log("4 bo'lak:", bolingan(40, 4, xaridorlar, false));
console.log("4 bo'lak + qo'shni:", bolingan(40, 4, xaridorlar, true));Konsolda:
bitta qator: sotildi 40, soxta rad 0, qoldiq [0]
4 bo'lak: sotildi 20, soxta rad 40, qoldiq [0,0,10,10]
4 bo'lak + qo'shni: sotildi 40, soxta rad 0, qoldiq [0,0,0,0]Kvadratni 4 ga bo'lgandagi qoldiq faqat 0 yoki 1 bo'ladi. Shuning uchun hamma xaridor birinchi ikki bo'lakka tushdi, 2- va 3-bo'laklardagi 20 dona hech kimga sotilmadi. 40 kishi tovar bor paytda "tugadi" oldi. Bitta qatorda bunday muammo yo'q, lekin issiq qator bor. Qo'shnini sinash ikkalasini hal qildi — narxi esa har rad paytida bir nechta qo'shimcha so'rov va murakkabroq kod. Haqiqiy taqsimot bunchalik yomon bo'lmasligi mumkin, lekin "teng taqsimlanadi" degan farazni o'lchamasdan qabul qilish xavfli.
11. Real ishda
- Katta onlayn do'konlar aksiya kunlarida "virtual navbat" sahifalarini ishlatadi; bunday navbatlar tayyor xizmat sifatida ham sotiladi.
- Chipta sotuvchi platformalar — konsert va sport o'yinlari — xuddi shu masalaga duch keladi va rezerv muddati (odatda bir necha daqiqa) bilan ishlaydi.
- Mahalliy loyihalar. O'zbek onlayn do'konlarida aksiya ko'pincha Telegram kanalidagi post bilan boshlanadi — bu ham bir zumda minglab o'tish. Kichik do'kon uchun shartli
UPDATE,CHECKvaUNIQUEyetadi; navbat va chipta esa trafik o'lchov bilan ko'rsatilganda. - Intervyu. "Flash sale yoki chipta sotish tizimini loyihalang" savolida kutiladigan nuqtalar: ortiqcha sotish va atomik amal, issiq qator, rezerv muddati, yukni qatlamlab kamaytirish, botlar.
12. 36-qism yakuni
12.1 Bir qarashda
44 dars davomida bitta savolni turli kattalikda berdik: bu qaror nima beradi, nima oladi va qachon kerak emas?
Jadvalni chapdan o'ngga o'qing: dars guruhi, uning asosiy g'oyasi va shu g'oyani tasdiqlagan o'lchov.
| Darslar | Asosiy g'oya | Kurs tajribasidagi dalil |
|---|---|---|
| 01–04 | murosali tanlov, bog'lanish darajasi, ichki birlik | 9 regressiya testi eski kodda 9/9 yiqildi; chegara qoidasi: lint 1 → 0 xato, sikllar 22 → 21 |
| 05–11 | SOLID, naqshlar, qatlamlar | bitta shartnoma testi 8 ta ombor implementatsiyasida |
| 12–17 | hexagonal, clean, DDD, modular monolit | hexagonal: 84 → 129 qator; baza bilan test 6.50–7.69 s, domen testi 123–177 ms |
| 18–23 | aloqa, hodisa, saga, CQRS | Redis Streams: 38 xabar PEL'da, tiklash bilan 500/500; CQRS: 149.23 va 2.27 ms |
| 24–31 | kesh, masshtab, replika, ID | kesh p50 22.4 → 17.0 ms; LB 393 → 1 114–1 202 so'rov/s, nusxa o'ldirilganda 32 → 0 xato; replika 199/200, replay_lag ≈ 39.4 s; ID INSERT 2.64 / 3.89 / 5.47 s |
| 32–36 | ADR, C4, RFC, metod, raqamlar | jamoa dizayn hujjati: 7 ADR, RFC, runbook |
| 37–44 | system design misollari | rate limiter: 600 va 11 515 ruxsat (19 barobar) |
Nima ko'rinadi? Har qatorda "oldin → keyin" yoki "A va B" juftligi bor. Bitta raqam hech narsani isbotlamaydi — solishtirish isbotlaydi. Har raqam bitta mashinada o'lchangan, shuning uchun muhimi nisbat, mutlaq qiymat emas.
Qism davomida sinalmagan narsalar ham ochiq aytildi. Ularni bir joyga yig'amiz — keyin "kursda ko'rgan edik" deb adashmaslik uchun:
| Soha | Sinalmagan | Qayerda tilga olingan |
|---|---|---|
| infratuzilma | ko'p mashinali klaster, haqiqiy bulut va CDN, keepalived | masshtab, LB, kesh, video |
| xabar va hodisa | Kafka (faqat hujjat), sxema reyestri | event streaming, event-driven |
| tarmoq | service mesh, gateway va BFF — faqat hujjat | gateway va BFF |
| to'lov va AI | haqiqiy to'lov provayderi; kanonda Anthropic va OpenAI provayderlari | to'lov, SOLID 2 |
| xavfsizlik va CI | xavfsizlik.yml ni act bilan yurgizish |
evolyutsion arxitektura |
| system design | Redis shard va gibrid cheklagich, 100 ming ulanishli gateway, navbat va chipta, katta Trie | 38–44-darslar |
| kanon kodi | 1 000 vazifa chegarasida parallel yuk; timeout budjeti alohida o'lchanmadi | DDD taktik, idempotentlik |
Bu ro'yxat — kamchilik emas, halollik. Dizayn hujjatida ham xuddi shunday: o'lchangan va faraz qilingan narsa alohida yoziladi.
12.2 Qism davomida takrorlangan to'rt qoida
- Avval o'lchang, keyin murakkablashtiring. Kesh faqat o'lchov ko'rsatgan joyda, hexagonal faqat narxiga arziydigan joyda.
- To'g'rilik bazada kafolatlanadi. RLS,
CHECK,UNIQUE, shartliUPDATE— kod adashsa ham. - Atomik bo'lmagan "o'qi-yoz" — xato. Rate limiter, webhook limiti, API kalitlari, flash sale — to'rt joyda bir xil saboq.
- "Qachon kerak emas" yoziladi.
jamoauchun deyarli har darsda katta naqsh rad etildi — sababi va o'tish sharti bilan. Bu ADR'lar va RFC'da qoladi.
Bu to'rt qoida kanonning o'z xatolaridan ham chiqqan. Readiness keshdan "tayyorman" degani, umumiy modulining auth ga bog'liqligi, webhook limitidagi poyga, Redis uzilganda ochiq qolgan cheklov — har biri "biz shunday xato qildik" bo'lib darslarga kirdi. Arxitektura tafakkuri xatosiz loyiha emas. U xatoni o'lchab topadigan, narxini yozadigan va qayta takrorlamaslik uchun testga aylantiradigan odat.
12.3 Natija: jamoa dizayn hujjati
Qism davomida yig'ilgan hujjat — keyingi bosqichning poydevori: C4 diagrammalari, umumiy til lug'ati va bounded context xaritasi, 7 ta ADR, RFC (maqsad va maqsad emas, SLO, xavflar, reja, ochiq savollar), runbook. 37–44-darslardan esa RFC'ga tezlik cheklovi, faoliyat lentasi, billing holatlari, fayl va qidiruv bandlari qo'shildi. Ochiq savollar ham ochiq qoldi: tarif narxlari uydirilmaydi.
Tekshirib ko'ring: Qism boshidagi uch savolni (yutuq, narx, qachon kerak emas) bu darsdagi "Redis chipta" qaroriga qo'llang.
Javob
Yutuq: bazaga yetadigan so'rovlar 1 milliondan taxminan 10 minggacha kamayadi; rad millisekundlarda. Narx: yana bitta servis, ikki joyda bir xil son va aksiyadan keyingi solishtirish. Redis adashsa, baza oxirgi himoya bo'lib qoladi. Qachon kerak emas: parallel talab bazaning o'zi ko'tara oladigan darajada bo'lsa — masalan, kuniga yuzlab buyurtmali do'konda yoki jamoa dagi a'zolar chegarasida. U yerda shartli UPDATE yoki advisory lock yetadi.
12.4 37-qismga ko'prik
36-qismda backend va tizim darajasidagi qarorlarni o'rgandik. Xuddi shu tafakkur frontend'da ham ishlaydi. Shu paytgacha web tomonda bitta freymvork — React bilan ishladingiz. 37-qismda React'dan tashqariga chiqamiz: Vue, Svelte, Angular, Astro, htmx — va har birini o'sha savollar bilan baholaymiz.
Kurs tajribasida vazifalar ning kichik bir qismi (ro'yxat, qo'shish, belgilash, filtr) oltita variantda yozildi va bir xil e2e test bilan tekshirildi. Brauzerga yuboriladigan JavaScript hajmi, o'rnatish vaqti, kod hajmi — hammasi o'lchandi. Bitta misol: bir xil vazifa uchun brauzerga ketadigan JavaScript eng kichik va eng katta variant orasida taxminan olti barobar farq qildi. Natijalar 37-qismda: qaysi freymvork qaysi loyihada o'zini oqlaydi va qayerda u tasodifiy murakkablik.
Xulosa
- Flash sale'da 99 foiz so'rov rad bo'ladi — tizimning asosiy ishi tez va arzon rad etish.
- Ortiqcha sotish — poyga holati; modelda sodda variant 10 donaga 25 ta sotdi, shartli
UPDATE— aynan 10. - Rezerv muddatli bo'ladi; kech kelgan to'lov holat mashinasida va refund bilan.
- Yuk qatlamlab kamayadi: CDN, cheklagich, navbat, chipta; to'g'rilik esa bazada kafolatlanadi.
- 36-qism bitta savolni o'rgatdi: har qarorning yutug'i, narxi va "qachon kerak emas" i — raqam bilan.
Keyingi dars: Meta-frameworklar xaritasi: Next.js, React Router, TanStack Start, Astro — 37-qism boshlanadi: React ekotizimidagi meta-freymvorklar va ularni qanday tanlash.
Manbalar
- PostgreSQL 18 — UPDATE: https://www.postgresql.org/docs/18/sql-update.html (tekshirildi, 2026-11)
- PostgreSQL 18 — Explicit Locking: https://www.postgresql.org/docs/18/explicit-locking.html (tekshirildi, 2026-11)
- Redis — DECR: https://redis.io/docs/latest/commands/decr/ (tekshirildi, 2026-11)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11):
vazifalar-api4.4.0 — API kalit chegarasi (parallel 20 → 10, advisory lock). Rate limiter prototipi (600 va 11 515) va 36-qism o'lchovlari — Windows 11, Node 24.21.0, PostgreSQL 18.6. 37-qism freymvork variantlari — kanon tajribasi. Navbat, chipta va CDN — sinalmagan. Hisob-kitob farazlari — dars uchun. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.