Python kursi20.1-dars: Web qanday ishlaydi — HTTP
Python kursi · Web backend FastAPI

20.1-dars: Web qanday ishlaydi — HTTP

18 daqiqa1/16-dars

20-QISM — WEB-BACKEND (FastAPI) · 1-dars · 6-bosqich boshlanishi


1. Kirish va motivatsiya

Bu qismda veb-ilovalar quramiz — brauzer yoki mobil ilova bilan gaplashadigan backend (server tomoni). Lekin FastAPI'ga o'tishdan oldin, eng muhim poydevorni tushunish kerak: HTTP (HyperText Transfer Protocol). HTTP — internetning tili: brauzer serverga so'rov (request) yuboradi, server javob (response) qaytaradi. Har veb-sahifa, har API chaqiruvi, har mobil ilova so'rovi — HTTP orqali. HTTP ni tushunmasdan veb-backend yozib bo'lmaydi.

HTTP oddiy: matnga asoslangan so'rov-javob protokoli. Lekin uning tafsilotlari (metodlar, status kodlar, sarlavhalar) har veb-dasturchi bilishi shart bo'lgan asos.

Real vaziyat. Bir dasturchi birinchi API sini yozdi, lekin HTTP ni chuqur bilmasdi. Muammolar: har so'rovga 200 OK qaytardi — hatto xato bo'lganda ham (foydalanuvchi xatoni sezmasdi); yangi resurs yaratganda 200 (201 Created o'rniga); resurs topilmaganda 500 (404 o'rniga). Frontend dasturchisi status kodlarga ishona olmasdi va har javobni qo'lda tekshirishga majbur edi. U HTTP status kodlarini to'g'ri o'rgandi: 2xx — muvaffaqiyat, 4xx — mijoz xatosi, 5xx — server xatosi. API "to'g'ri gaplasha" boshladi va frontend bilan integratsiya osonlashdi.

Bu darsda HTTP protokolini — veb aloqasining poydevorini o'rganamiz.

Bu darsda:

  • Mijoz-server modeli va HTTP
  • So'rov (request) tuzilishi
  • Javob (response) tuzilishi
  • HTTP metodlari (GET, POST, PUT, DELETE)
  • Status kodlar (2xx, 4xx, 5xx)
  • Sarlavhalar (headers) va tana (body)
  • URL tuzilishi
  • Amaliy: HTTP so'rov-javobni tahlil qilish

ℹ Misollarda HTTP tushunchalari http va urllib (stdlib) bilan ko'rsatiladi.


2. Nazariya — chuqur tushuntirish

2.1. Mijoz-server modeli

HTTP mijoz-server modeliga asoslanadi:

Mijoz (brauzer/ilova)  ──── so'rov (request) ────>  Server
                       <──── javob (response) ────
Tomon Roli
Mijoz (client) So'rov yuboradi (brauzer, mobil, boshqa xizmat)
Server So'rovni qayta ishlab, javob qaytaradi
HTTP Ular gaplashadigan protokol

HTTP so'rovsiz javob yo'q: har javob so'rovga javoban keladi (server o'zi boshlamaydi). Bu — "so'rov-javob" modeli.

2.2. So'rov tuzilishi

HTTP so'rov to'rt qismdan iborat:

GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1        ← so'rov qatori (metod, yo'l, versiya)
Host: wisar.uz                          ← sarlavhalar (headers)
Accept: application/json
                                        ← bo'sh qator
(tana — POST/PUT da)                    ← tana (body)
Qism Ma'nosi
So'rov qatori Metod + yo'l + HTTP versiya
Sarlavhalar Metama'lumot (Host, Accept, ...)
Bo'sh qator Sarlavha va tanani ajratadi
Tana Yuborilayotgan ma'lumot (JSON, forma)

2.3. Javob tuzilishi

HTTP javob ham to'rt qismdan:

HTTP/1.1 200 OK                         ← holat qatori (versiya, kod, sabab)
Content-Type: application/json          ← sarlavhalar
Content-Length: 42
                                        ← bo'sh qator
{"kurslar": [...]}                      ← tana (natija)
Qism Ma'nosi
Holat qatori HTTP versiya + status kod + sabab
Sarlavhalar Content-Type, Content-Length, ...
Tana Natija (JSON, HTML, ...)

2.4. HTTP metodlari

Metod — so'rov nima qilishni bildiradi:

Metod Ma'nosi Misol
GET Olish (o'qish) Kurslar ro'yxati
POST Yaratish Yangi kurs qo'shish
PUT To'liq yangilash Kursni almashtirish
PATCH Qisman yangilash Kurs nomini o'zgartirish
DELETE O'chirish Kursni o'chirish

GET xavfsiz (ma'lumotni o'zgartirmaydi) va idempotent (takrorlash bir xil natija); POST xavfsiz emas (har chaqiruv yangi resurs yaratadi). Bu farq REST 20.2-bob uchun muhim.

2.5. Status kodlar

Status kod — javob natijasini bildiradi (uch xonali):

Toifa Ma'nosi Misollar
2xx Muvaffaqiyat 200 OK, 201 Created, 204 No Content
3xx Yo'naltirish 301 Moved, 304 Not Modified
4xx Mijoz xatosi 400 Bad Request, 401 Unauthorized, 404 Not Found
5xx Server xatosi 500 Internal Server Error, 503 Unavailable

Birinchi raqam toifani bildiradi: 2 — yaxshi, 4 — mijoz xato qildi, 5 — server xato qildi. To'g'ri status kod — API muloqotining asosi.

2.6. Keng tarqalgan status kodlar

Kod Qachon
200 OK Muvaffaqiyatli GET/umumiy
201 Created POST bilan resurs yaratildi
204 No Content Muvaffaqiyat, tana yo'q (DELETE)
400 Bad Request Noto'g'ri so'rov (validatsiya)
401 Unauthorized Autentifikatsiya kerak
403 Forbidden Ruxsat yo'q
404 Not Found Resurs topilmadi
422 Unprocessable Validatsiya xatosi (FastAPI)
500 Internal Error Server ichki xatosi

2.7. Sarlavhalar (headers)

Sarlavhalar — so'rov/javob metama'lumoti:

Sarlavha Ma'nosi
Content-Type Tana turi (application/json)
Content-Length Tana hajmi
Authorization Autentifikatsiya tokeni
Accept Mijoz kutgan format
User-Agent Mijoz turi

Content-Type: application/json — tana JSON ekanini aytadi; server va mijoz undan tanani qanday o'qishni biladi.

2.8. URL tuzilishi

https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim
  │        │      │      │           │            │
sxema    host   port   yo'l       so'rov       fragment
                             (query params)
Qism Ma'nosi
Sxema http/https (protokol)
Host Server manzili
Port Ulanish porti (443 — https)
Yo'l Resurs manzili
So'rov ?kalit=qiymat&... parametrlar

So'rov parametrlari (?til=uz) — GET so'rovda ma'lumot uzatish usuli (filtr, sahifalash).


3. Tez ma'lumotnoma

So'rov:  GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1
         Host: wisar.uz
         Accept: application/json

Javob:   HTTP/1.1 200 OK
         Content-Type: application/json
         {"kurslar": [...]}

Metodlar: GET (olish), POST (yaratish), PUT/PATCH (yangilash), DELETE (o'chirish)
Status:   2xx (yaxshi), 3xx (yo'naltirish), 4xx (mijoz xato), 5xx (server xato)

Qoidalar

HTTP — so'rov-javob protokoli (mijoz-server)
GET — o'qish (xavfsiz, idempotent); POST — yaratish
2xx muvaffaqiyat, 4xx mijoz xatosi, 5xx server xatosi
201 Created (POST), 404 Not Found, 400 Bad Request
Content-Type: application/json — tana turi
so'rov parametrlari (?til=uz) — GET da ma'lumot

4. Batafsil misollar

Misollarda HTTP tushunchalari http va urllib (stdlib) bilan ko'rsatiladi.

Misol 1 — Status kodlar va toifalar

python
"""HTTP status kodlar: 2xx/3xx/4xx/5xx toifalar; keng tarqalgan kodlar va ma'nolari; toifani birinchi raqamdan aniqlash."""

from http import HTTPStatus


def toifa(kod: int) -> str:
    return {2: "muvaffaqiyat", 3: "yo'naltirish", 4: "mijoz xatosi", 5: "server xatosi"}.get(kod // 100, "noma'lum")


def main() -> None:
    print("=== 1. Keng tarqalgan status kodlar ===")
    kodlar = [200, 201, 204, 400, 401, 403, 404, 500, 503]
    for kod in kodlar:
        s = HTTPStatus(kod)
        print(f"  {kod} {s.phrase:22} — {toifa(kod)}")

    print("\n=== 2. Toifalar ===")
    toifalar = {2: "muvaffaqiyat", 4: "mijoz xatosi", 5: "server xatosi"}
    for boshi, nom in toifalar.items():
        misollar = [s.value for s in HTTPStatus if s.value // 100 == boshi][:3]
        print(f"  {boshi}xx ({nom}): {misollar}")

    print("\n=== 3. Toifani aniqlash ===")
    for kod in [200, 404, 500]:
        print(f"  {kod} → {toifa(kod)} (birinchi raqam: {kod // 100})")

    print("\n=== 4. To'g'ri kod tanlash ===")
    holatlar = [
        ("GET muvaffaqiyatli", 200),
        ("POST bilan yaratildi", 201),
        ("DELETE, tana yo'q", 204),
        ("Resurs topilmadi", 404),
        ("Noto'g'ri so'rov", 400),
        ("Server ichki xatosi", 500),
    ]
    for holat, kod in holatlar:
        print(f"  {holat:24} → {kod} {HTTPStatus(kod).phrase}")
    print("  ⭐ to'g'ri status kod — API muloqotining asosi")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

text
=== 1. Keng tarqalgan status kodlar ===
  200 OK                     — muvaffaqiyat
  201 Created                — muvaffaqiyat
  204 No Content             — muvaffaqiyat
  400 Bad Request            — mijoz xatosi
  401 Unauthorized           — mijoz xatosi
  403 Forbidden              — mijoz xatosi
  404 Not Found              — mijoz xatosi
  500 Internal Server Error  — server xatosi
  503 Service Unavailable    — server xatosi

=== 2. Toifalar ===
  2xx (muvaffaqiyat): [200, 201, 202]
  4xx (mijoz xatosi): [400, 401, 402]
  5xx (server xatosi): [500, 501, 502]

=== 3. Toifani aniqlash ===
  200 → muvaffaqiyat (birinchi raqam: 2)
  404 → mijoz xatosi (birinchi raqam: 4)
  500 → server xatosi (birinchi raqam: 5)

=== 4. To'g'ri kod tanlash ===
  GET muvaffaqiyatli       → 200 OK
  POST bilan yaratildi     → 201 Created
  DELETE, tana yo'q        → 204 No Content
  Resurs topilmadi         → 404 Not Found
  Noto'g'ri so'rov         → 400 Bad Request
  Server ichki xatosi      → 500 Internal Server Error
  ⭐ to'g'ri status kod — API muloqotining asosi

Nima ko'rsatdi: 2.5, 2.6-bo'limlar.

Misol 2 — HTTP so'rov va javobni qurish

python
"""HTTP so'rov tuzilishi (so'rov qatori, sarlavhalar, tana); javob tuzilishi (holat qatori, sarlavhalar, tana); matn ko'rinishi."""

import json


def sorov_qur(metod: str, yol: str, sarlavhalar: dict, tana: dict | None = None) -> str:
    qatorlar = [f"{metod} {yol} HTTP/1.1"]
    for nom, qiymat in sarlavhalar.items():
        qatorlar.append(f"{nom}: {qiymat}")
    qatorlar.append("")  # bo'sh qator
    if tana:
        qatorlar.append(json.dumps(tana, ensure_ascii=False))
    return "\n".join(qatorlar)


def javob_qur(kod: int, sabab: str, sarlavhalar: dict, tana: dict) -> str:
    tana_matn = json.dumps(tana, ensure_ascii=False)
    qatorlar = [f"HTTP/1.1 {kod} {sabab}"]
    sarlavhalar = {**sarlavhalar, "Content-Length": str(len(tana_matn))}
    for nom, qiymat in sarlavhalar.items():
        qatorlar.append(f"{nom}: {qiymat}")
    qatorlar.append("")
    qatorlar.append(tana_matn)
    return "\n".join(qatorlar)


def main() -> None:
    print("=== 1. GET so'rov (tanasiz) ===")
    sorov = sorov_qur("GET", "/api/kurslar?til=uz",
                      {"Host": "wisar.uz", "Accept": "application/json"})
    for qator in sorov.splitlines():
        print(f"  {qator}")

    print("\n=== 2. POST so'rov (tana bilan) ===")
    sorov = sorov_qur("POST", "/api/kurslar",
                      {"Host": "wisar.uz", "Content-Type": "application/json"},
                      {"nom": "Python", "til": "uz"})
    for qator in sorov.splitlines():
        print(f"  {qator}")

    print("\n=== 3. Javob (200 OK) ===")
    javob = javob_qur(200, "OK", {"Content-Type": "application/json"},
                      {"kurslar": ["Python", "JavaScript"]})
    for qator in javob.splitlines():
        print(f"  {qator}")

    print("\n=== 4. Javob (404 Not Found) ===")
    javob = javob_qur(404, "Not Found", {"Content-Type": "application/json"},
                      {"xato": "kurs topilmadi"})
    for qator in javob.splitlines():
        print(f"  {qator}")
    print("  ⭐ so'rov va javob — so'rov/holat qatori + sarlavhalar + tana")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

text
=== 1. GET so'rov (tanasiz) ===
  GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1
  Host: wisar.uz
  Accept: application/json

=== 2. POST so'rov (tana bilan) ===
  POST /api/kurslar HTTP/1.1
  Host: wisar.uz
  Content-Type: application/json

  {"nom": "Python", "til": "uz"}

=== 3. Javob (200 OK) ===
  HTTP/1.1 200 OK
  Content-Type: application/json
  Content-Length: 37

  {"kurslar": ["Python", "JavaScript"]}

=== 4. Javob (404 Not Found) ===
  HTTP/1.1 404 Not Found
  Content-Type: application/json
  Content-Length: 26

  {"xato": "kurs topilmadi"}
  ⭐ so'rov va javob — so'rov/holat qatori + sarlavhalar + tana

Nima ko'rsatdi: 2.2, 2.3-bo'limlar.

Misol 3 — Metodlar va URL tuzilishi

python
"""HTTP metodlari (GET/POST/PUT/PATCH/DELETE) va ular semantikasi; xavfsiz/idempotent; URL tuzilishi (sxema, host, yo'l, so'rov parametrlari)."""

from urllib.parse import parse_qs, urlparse


def main() -> None:
    print("=== 1. HTTP metodlari ===")
    metodlar = [
        ("GET", "olish (o'qish)", True, True),
        ("POST", "yaratish", False, False),
        ("PUT", "to'liq yangilash", False, True),
        ("PATCH", "qisman yangilash", False, False),
        ("DELETE", "o'chirish", False, True),
    ]
    print(f"  {'Metod':8} {'Maqsad':20} {'Xavfsiz':8} {'Idempotent'}")
    for metod, maqsad, xavfsiz, idem in metodlar:
        print(f"  {metod:8} {maqsad:20} {str(xavfsiz):8} {idem}")

    print("\n=== 2. Xavfsiz va idempotent ===")
    print("  xavfsiz: ma'lumotni o'zgartirmaydi (GET)")
    print("  idempotent: takrorlash bir xil natija (GET, PUT, DELETE)")
    print("  ⭐ POST xavfsiz emas: har chaqiruv yangi resurs")

    print("\n=== 3. URL tuzilishi ===")
    url = "https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim"
    u = urlparse(url)
    print(f"  URL: {url}")
    print(f"  sxema: {u.scheme}")
    print(f"  host: {u.hostname}")
    print(f"  port: {u.port}")
    print(f"  yo'l: {u.path}")
    print(f"  fragment: {u.fragment}")

    print("\n=== 4. So'rov parametrlari ===")
    params = parse_qs(u.query)
    print(f"  xom: {u.query}")
    print(f"  tahlil qilingan: {params}")
    print(f"  til: {params['til'][0]}, sahifa: {params['sahifa'][0]}")
    print("  ⭐ ?til=uz&sahifa=2 — GET da filtr va sahifalash")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

text
=== 1. HTTP metodlari ===
  Metod    Maqsad               Xavfsiz  Idempotent
  GET      olish (o'qish)       True     True
  POST     yaratish             False    False
  PUT      to'liq yangilash     False    True
  PATCH    qisman yangilash     False    False
  DELETE   o'chirish            False    True

=== 2. Xavfsiz va idempotent ===
  xavfsiz: ma'lumotni o'zgartirmaydi (GET)
  idempotent: takrorlash bir xil natija (GET, PUT, DELETE)
  ⭐ POST xavfsiz emas: har chaqiruv yangi resurs

=== 3. URL tuzilishi ===
  URL: https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim
  sxema: https
  host: wisar.uz
  port: 443
  yo'l: /api/kurslar
  fragment: bolim

=== 4. So'rov parametrlari ===
  xom: til=uz&sahifa=2
  tahlil qilingan: {'til': ['uz'], 'sahifa': ['2']}
  til: uz, sahifa: 2
  ⭐ ?til=uz&sahifa=2 — GET da filtr va sahifalash

Nima ko'rsatdi: 2.4, 2.8-bo'limlar.

Misol 4 — Amaliy: HTTP muloqotni tahlil qilish

Foydalanuvchi va server orasidagi to'liq HTTP muloqotni (bir necha so'rov-javob) modellashtiramiz va tahlil qilamiz: turli metodlar, mos status kodlar, sarlavhalar. Bu — REST API 20.2-bob ni tushunishga tayyorgarlik: har amal to'g'ri metod va status kod bilan.

python
"""to'liq HTTP muloqot: kurslar ro'yxati (GET 200), yangi kurs (POST 201), yo'q kurs (GET 404), o'chirish (DELETE 204); har amal to'g'ri metod+kod."""

from http import HTTPStatus


def main() -> None:
    # (metod, yo'l, kutilgan_kod, tavsif)
    muloqot = [
        ("GET", "/api/kurslar", 200, "barcha kurslar"),
        ("POST", "/api/kurslar", 201, "yangi kurs yaratish"),
        ("GET", "/api/kurslar/5", 200, "bitta kurs"),
        ("GET", "/api/kurslar/999", 404, "yo'q kurs"),
        ("PUT", "/api/kurslar/5", 200, "kursni yangilash"),
        ("DELETE", "/api/kurslar/5", 204, "kursni o'chirish"),
        ("POST", "/api/kurslar", 400, "noto'g'ri ma'lumot"),
    ]

    print("=== 1. HTTP muloqot ===")
    for metod, yol, kod, tavsif in muloqot:
        s = HTTPStatus(kod)
        belgi = "✅" if kod < 400 else "⚠️"
        print(f"  {belgi} {metod:6} {yol:22} → {kod} {s.phrase:14} ({tavsif})")

    print("\n=== 2. Metodlar bo'yicha ===")
    from collections import Counter
    metod_sanoq = Counter(m for m, *_ in muloqot)
    for metod, soni in sorted(metod_sanoq.items()):
        print(f"  {metod}: {soni} so'rov")

    print("\n=== 3. Status kodlar bo'yicha ===")
    kod_sanoq = Counter(k // 100 for *_, k, _ in muloqot)
    for toifa, soni in sorted(kod_sanoq.items()):
        nom = {2: "muvaffaqiyat", 4: "mijoz xatosi"}.get(toifa, "boshqa")
        print(f"  {toifa}xx ({nom}): {soni}")

    print("\n=== 4. REST semantikasi (20.2 ga tayyorgarlik) ===")
    print("  GET /kurslar → 200 (ro'yxat)")
    print("  POST /kurslar → 201 (yaratildi)")
    print("  GET /kurslar/999 → 404 (topilmadi)")
    print("  DELETE /kurslar/5 → 204 (o'chirildi, tana yo'q)")
    print("  ⭐ har amal — to'g'ri metod + mos status kod")


if __name__ == "__main__":
    main()

Natijaning muhim qismi:

text
=== 1. HTTP muloqot ===
  ✅ GET    /api/kurslar           → 200 OK             (barcha kurslar)
  ✅ POST   /api/kurslar           → 201 Created        (yangi kurs yaratish)
  ✅ GET    /api/kurslar/5         → 200 OK             (bitta kurs)
  ⚠️ GET    /api/kurslar/999       → 404 Not Found      (yo'q kurs)
  ✅ PUT    /api/kurslar/5         → 200 OK             (kursni yangilash)
  ✅ DELETE /api/kurslar/5         → 204 No Content     (kursni o'chirish)
  ⚠️ POST   /api/kurslar           → 400 Bad Request    (noto'g'ri ma'lumot)

=== 2. Metodlar bo'yicha ===
  DELETE: 1 so'rov
  GET: 3 so'rov
  POST: 2 so'rov
  PUT: 1 so'rov

=== 3. Status kodlar bo'yicha ===
  2xx (muvaffaqiyat): 5
  4xx (mijoz xatosi): 2

=== 4. REST semantikasi (20.2 ga tayyorgarlik) ===
  GET /kurslar → 200 (ro'yxat)
  POST /kurslar → 201 (yaratildi)
  GET /kurslar/999 → 404 (topilmadi)
  DELETE /kurslar/5 → 204 (o'chirildi, tana yo'q)
  ⭐ har amal — to'g'ri metod + mos status kod

Nima ko'rsatdi: 2.4, 2.5, 2.6-bo'limlar.


5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar

Noto'g'ri fikr To'g'risi
"Server o'zi javob yuboradi" So'rovsiz javob yo'q (so'rov-javob)
"Har javob 200 OK" Xato holatda 4xx/5xx
"GET va POST bir xil" GET o'qish (xavfsiz), POST yaratish
"Status kod arzimas" API muloqotining asosi
"404 — server xatosi" 4xx — mijoz xatosi (5xx — server)
"Sarlavhalar keraksiz" Content-Type va h.k. muhim
"Yangi resurs 200" 201 Created
"So'rov parametri POST'da" GET da ?kalit=qiymat

6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari

1. Har javobga 200

xato holatda ham 200 OK               # ❌ mijoz sezmaydi
xato → 4xx/5xx mos kod                 # ✅

2. Yangi resurs uchun 200

POST → 200 OK                          # ⚠️ 201 aniqroq
POST → 201 Created                     # ✅

3. Topilmagan resurs uchun 500

resurs yo'q → 500                      # ❌ server xatosi emas
resurs yo'q → 404 Not Found            # ✅ mijoz xatosi

4. GET bilan ma'lumot o'zgartirish

GET /ochir?id=5   # o'chiradi           # ❌ GET xavfsiz bo'lishi kerak
DELETE /kurslar/5                       # ✅

5. Content-Type bermaslik

JSON tana, Content-Type yo'q            # ⚠️ mijoz bilmaydi
Content-Type: application/json          # ✅

6. Validatsiya xatosi uchun 500

noto'g'ri kirish → 500                   # ❌
noto'g'ri kirish → 400/422              # ✅ mijoz xatosi

7. Metodni noto'g'ri ishlatish

GET /kurslar/yarat                      # ❌ yaratish GET emas
POST /kurslar                           # ✅

7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi

  • 16.2-dars (o'tilgan): JSON — HTTP tana formati
  • 20.2-dars: REST — HTTP metodlari va status kodlarga asoslanadi
  • 20.3-dars: FastAPI — HTTP so'rov/javobni boshqaradi
  • 20.6-dars: so'rov va javob — chuqurroq
  • 26.7-dars: API integratsiyasi — HTTP mijoz

8. Eng yaxshi amaliyotlar

  1. HTTP — so'rov-javob modelini tushuning.

  2. To'g'ri metod ishlating: GET o'qish, POST yaratish, DELETE o'chirish.

  3. Mos status kod: 2xx muvaffaqiyat, 4xx mijoz, 5xx server.

  4. Yangi resurs — 201, topilmadi — 404, noto'g'ri — 400.

  5. Content-Type: application/json bilan tana turini belgilang.

  6. GET ni xavfsiz tuting (ma'lumotni o'zgartirmasin).

  7. So'rov parametrlarini (?til=uz) GET filtr/sahifalash uchun.

  8. Xato holatlarni to'g'ri status kod bilan ko'rsating.


9. Amaliy topshiriq

Vazifa 1: Bashorat qiling

python
1.  # 200 status kod toifasi?
2.  # 404 toifasi?
3.  # 500 toifasi?
4.  # yangi resurs yaratildi — qaysi kod?
5.  # resurs topilmadi — qaysi kod?
6.  # GET xavfsizmi?
7.  # POST idempotentmi?
8.  # o'qish uchun qaysi metod?
9.  # o'chirish uchun qaysi metod?
10. # ?til=uz nima?
11. # Content-Type nima uchun?
12. # so'rovsiz javob bo'ladimi?
Javoblar
  1. 2xx (muvaffaqiyat)
  2. 4xx (mijoz xatosi)
  3. 5xx (server xatosi)
  4. 201 Created
  5. 404 Not Found
  6. Ha (ma'lumotni o'zgartirmaydi)
  7. Yo'q (har chaqiruv yangi resurs)
  8. GET
  9. DELETE
  10. So'rov parametri (filtr/sahifalash)
  11. Tana turini bildiradi (application/json)
  12. Yo'q (so'rov-javob modeli)

Vazifa 2: Xatolarni tuzating

1.  # resurs topilmadi
    HTTP/1.1 200 OK

2.  # yangi kurs yaratildi
    HTTP/1.1 200 OK

3.  # ma'lumotni o'chirish
    GET /kurslar/ochir?id=5

4.  # validatsiya xatosi
    HTTP/1.1 500 Internal Server Error

5.  # JSON tana, sarlavhasiz
    POST /api/kurslar
    {"nom": "Python"}
Javoblar
1.  HTTP/1.1 404 Not Found

2.  HTTP/1.1 201 Created

3.  DELETE /kurslar/5

4.  HTTP/1.1 400 Bad Request  (yoki 422)

5.  POST /api/kurslar
    Content-Type: application/json
    {"nom": "Python"}

Vazifa 3: HTTP so'rov quruvchi

sorov_qur(metod, url, sarlavhalar, tana):

  1. So'rov qatori, sarlavhalar, tanani formatlang
  2. URL dan yo'l va parametrlarni ajrating
  3. Content-Length avtomatik
  4. Turli metodlar uchun sinang

Vazifa 4: Status kod tanlovchi

status_kod(holat) funksiyasi:

  1. Holatga qarab mos kod (yaratildi→201, topilmadi→404)
  2. Toifani aniqlang
  3. Sabab matnini bering (HTTPStatus)
  4. Noto'g'ri holatlarga ogohlantirish

Vazifa 5: URL tahlilchi

url_tahlil(url):

  1. Sxema, host, port, yo'l, parametrlarni ajrating
  2. So'rov parametrlarini lug'at qiling
  3. Xavfsizlikni tekshiring (https)
  4. Turli URL formatlarida sinang

Vazifa 6: HTTP mijoz (haqiqiy so'rov)

urllib yoki httpx bilan:

  1. Ommaviy API ga GET so'rov (masalan httpbin.org)
  2. Status kod va sarlavhalarni ko'ring
  3. JSON javobni tahlil qiling
  4. Xato holatlarni boshqaring

Vazifa 7: O'ylash

HTTP 1991-yilda Tim Berners-Lee tomonidan juda oddiy protokol sifatida yaratildi (bir necha metod, matn), lekin bugun butun internetning poydevori. Nima uchun bunday oddiy protokol shunchalik muvaffaqiyatli bo'ldi, va uning soddaligi (statelessness, matn) internetning miqyoslanishiga qanday yordam berdi?

Javob

Qisqa javob: HTTP muvaffaqiyatli bo'ldi aynan soddaligi tufayli: matnga asoslangan (o'qiladigan, disk qilinadigan), so'rov-javob (oddiy model), va — eng muhimi — holatsiz (stateless): har so'rov mustaqil, server oldingi so'rovni eslamaydi. Bu miqyoslanishni oson qiladi: har so'rovni istalgan server qayta ishlashi mumkin (holat saqlanmaydi), shuning uchun minglab server orasida yukni taqsimlash oson. Soddalik — cheklov emas, miqyoslanishning kaliti.

1. Nega soddalik muvaffaqiyat keltirdi

Xususiyat Foyda
Matn O'qiladigan, disk qilinadigan
So'rov-javob Oddiy model
Holatsiz Har so'rov mustaqil
Kengaytiriladigan Sarlavhalar bilan
Universal Har til/platforma

2. Holatsizlik (statelessness)

Holatli Holatsiz (HTTP)
Server sessiyani eslaydi Har so'rov mustaqil
Miqyoslash qiyin Oson (istalgan server)
Server resurslari band Yengil
Nosozlikda holat yo'qoladi Mustaqil

3. Miqyoslanishga yordam

Holatsizlik tufayli:

  • Yukni ko'p serverga taqsimlash (load balancing)
  • Kesh (bir xil so'rov — bir xil javob)
  • Server nosozligi boshqasiga o'tadi
  • Milliardlab so'rovni boshqarish

4. Soddalik falsafasi

Tamoyil HTTP'da
Oddiy > murakkab Bir necha metod
Kengaytiriladigan Sarlavhalar, yangi metodlar
Universal til Har joyda ishlaydi
Kelishuvga asoslangan Status kodlar, metodlar

5. Muhandislik saboqlari

  1. Soddalik — miqyoslanishning asosi
  2. Holatsizlik — taqsimlangan tizim uchun kalit
  3. Matn protokoli — disk va tahlil oson
  4. Kengaytiriladigan dizayn — kelajakka moslashish

6. Xulosa

  1. HTTP soddaligi tufayli muvaffaqiyatli
  2. Holatsizlik — miqyoslanishni oson qiladi
  3. Matn — universal va o'qiladigan
  4. Oddiy, kengaytiriladigan dizayn internetni ushlab turadi

Nimani mustahkamlaydi: 2.1–2.8-bo'limlar.


Xulosa

Bu darsda HTTP protokolini — veb aloqasining poydevorini o'rgandik.

Eng muhim uch fikr:

  1. HTTP — so'rov-javob protokoli. Mijoz (brauzer, mobil ilova) serverga so'rov yuboradi, server javob qaytaradi — so'rovsiz javob yo'q. So'rov: so'rov qatori (metod + yo'l + versiya) + sarlavhalar + tana. Javob: holat qatori (versiya + status kod + sabab) + sarlavhalar + tana. Har veb-sahifa, API chaqiruvi va mobil so'rov HTTP orqali.

  2. Metodlar va status kodlar. Metod amalni bildiradi: GET (olish — xavfsiz, idempotent), POST (yaratish), PUT/PATCH (yangilash), DELETE (o'chirish). Status kod natijani: 2xx muvaffaqiyat (200 OK, 201 Created, 204 No Content), 4xx mijoz xatosi (400 Bad Request, 404 Not Found), 5xx server xatosi (500). To'g'ri metod va status kod — API muloqotining asosi.

  3. URL, sarlavhalar va soddalik. URL: sxema + host + port + yo'l + so'rov parametrlari (?til=uz&sahifa=2 — GET da filtr/sahifalash). Sarlavhalar metama'lumot beradi (Content-Type: application/json — tana turi). HTTP aynan soddaligi va holatsizligi (har so'rov mustaqil) tufayli internetning miqyoslanadigan poydevoriga aylandi.

Keyingi darsda REST tamoyillarini o'rganamiz: HTTP metodlari va status kodlarini resurslar bilan izchil ishlatib, tushunarli va bashoratli API loyihalash.

Web backend FastAPI · 1-dars yakunlandi

20.1-dars: Web qanday ishlaydi — HTTP

18 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: 20.2-dars: REST tamoyillari
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0