20.1-dars: Web qanday ishlaydi — HTTP
20-QISM — WEB-BACKEND (FastAPI) · 1-dars · 6-bosqich boshlanishi
1. Kirish va motivatsiya
Bu qismda veb-ilovalar quramiz — brauzer yoki mobil ilova bilan gaplashadigan backend (server tomoni). Lekin FastAPI'ga o'tishdan oldin, eng muhim poydevorni tushunish kerak: HTTP (HyperText Transfer Protocol). HTTP — internetning tili: brauzer serverga so'rov (request) yuboradi, server javob (response) qaytaradi. Har veb-sahifa, har API chaqiruvi, har mobil ilova so'rovi — HTTP orqali. HTTP ni tushunmasdan veb-backend yozib bo'lmaydi.
HTTP oddiy: matnga asoslangan so'rov-javob protokoli. Lekin uning tafsilotlari (metodlar, status kodlar, sarlavhalar) har veb-dasturchi bilishi shart bo'lgan asos.
Real vaziyat. Bir dasturchi birinchi API sini yozdi, lekin HTTP ni chuqur bilmasdi. Muammolar: har so'rovga 200 OK qaytardi — hatto xato bo'lganda ham (foydalanuvchi xatoni sezmasdi); yangi resurs yaratganda 200 (201 Created o'rniga); resurs topilmaganda 500 (404 o'rniga). Frontend dasturchisi status kodlarga ishona olmasdi va har javobni qo'lda tekshirishga majbur edi. U HTTP status kodlarini to'g'ri o'rgandi: 2xx — muvaffaqiyat, 4xx — mijoz xatosi, 5xx — server xatosi. API "to'g'ri gaplasha" boshladi va frontend bilan integratsiya osonlashdi.
Bu darsda HTTP protokolini — veb aloqasining poydevorini o'rganamiz.
Bu darsda:
- Mijoz-server modeli va HTTP
- So'rov (request) tuzilishi
- Javob (response) tuzilishi
- HTTP metodlari (GET, POST, PUT, DELETE)
- Status kodlar (2xx, 4xx, 5xx)
- Sarlavhalar (headers) va tana (body)
- URL tuzilishi
- Amaliy: HTTP so'rov-javobni tahlil qilish
ℹ Misollarda HTTP tushunchalari
httpvaurllib(stdlib) bilan ko'rsatiladi.
2. Nazariya — chuqur tushuntirish
2.1. Mijoz-server modeli
HTTP mijoz-server modeliga asoslanadi:
Mijoz (brauzer/ilova) ──── so'rov (request) ────> Server
<──── javob (response) ────| Tomon | Roli |
|---|---|
| Mijoz (client) | So'rov yuboradi (brauzer, mobil, boshqa xizmat) |
| Server | So'rovni qayta ishlab, javob qaytaradi |
| HTTP | Ular gaplashadigan protokol |
HTTP so'rovsiz javob yo'q: har javob so'rovga javoban keladi (server o'zi boshlamaydi). Bu — "so'rov-javob" modeli.
2.2. So'rov tuzilishi
HTTP so'rov to'rt qismdan iborat:
GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1 ← so'rov qatori (metod, yo'l, versiya)
Host: wisar.uz ← sarlavhalar (headers)
Accept: application/json
← bo'sh qator
(tana — POST/PUT da) ← tana (body)| Qism | Ma'nosi |
|---|---|
| So'rov qatori | Metod + yo'l + HTTP versiya |
| Sarlavhalar | Metama'lumot (Host, Accept, ...) |
| Bo'sh qator | Sarlavha va tanani ajratadi |
| Tana | Yuborilayotgan ma'lumot (JSON, forma) |
2.3. Javob tuzilishi
HTTP javob ham to'rt qismdan:
HTTP/1.1 200 OK ← holat qatori (versiya, kod, sabab)
Content-Type: application/json ← sarlavhalar
Content-Length: 42
← bo'sh qator
{"kurslar": [...]} ← tana (natija)| Qism | Ma'nosi |
|---|---|
| Holat qatori | HTTP versiya + status kod + sabab |
| Sarlavhalar | Content-Type, Content-Length, ... |
| Tana | Natija (JSON, HTML, ...) |
2.4. HTTP metodlari
Metod — so'rov nima qilishni bildiradi:
| Metod | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| GET | Olish (o'qish) | Kurslar ro'yxati |
| POST | Yaratish | Yangi kurs qo'shish |
| PUT | To'liq yangilash | Kursni almashtirish |
| PATCH | Qisman yangilash | Kurs nomini o'zgartirish |
| DELETE | O'chirish | Kursni o'chirish |
GET xavfsiz (ma'lumotni o'zgartirmaydi) va idempotent (takrorlash bir xil natija); POST xavfsiz emas (har chaqiruv yangi resurs yaratadi). Bu farq REST 20.2-bob uchun muhim.
2.5. Status kodlar
Status kod — javob natijasini bildiradi (uch xonali):
| Toifa | Ma'nosi | Misollar |
|---|---|---|
| 2xx | Muvaffaqiyat | 200 OK, 201 Created, 204 No Content |
| 3xx | Yo'naltirish | 301 Moved, 304 Not Modified |
| 4xx | Mijoz xatosi | 400 Bad Request, 401 Unauthorized, 404 Not Found |
| 5xx | Server xatosi | 500 Internal Server Error, 503 Unavailable |
Birinchi raqam toifani bildiradi: 2 — yaxshi, 4 — mijoz xato qildi, 5 — server xato qildi. To'g'ri status kod — API muloqotining asosi.
2.6. Keng tarqalgan status kodlar
| Kod | Qachon |
|---|---|
200 OK |
Muvaffaqiyatli GET/umumiy |
201 Created |
POST bilan resurs yaratildi |
204 No Content |
Muvaffaqiyat, tana yo'q (DELETE) |
400 Bad Request |
Noto'g'ri so'rov (validatsiya) |
401 Unauthorized |
Autentifikatsiya kerak |
403 Forbidden |
Ruxsat yo'q |
404 Not Found |
Resurs topilmadi |
422 Unprocessable |
Validatsiya xatosi (FastAPI) |
500 Internal Error |
Server ichki xatosi |
2.7. Sarlavhalar (headers)
Sarlavhalar — so'rov/javob metama'lumoti:
| Sarlavha | Ma'nosi |
|---|---|
Content-Type |
Tana turi (application/json) |
Content-Length |
Tana hajmi |
Authorization |
Autentifikatsiya tokeni |
Accept |
Mijoz kutgan format |
User-Agent |
Mijoz turi |
Content-Type: application/json — tana JSON ekanini aytadi; server va mijoz undan tanani qanday o'qishni biladi.
2.8. URL tuzilishi
https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim
│ │ │ │ │ │
sxema host port yo'l so'rov fragment
(query params)| Qism | Ma'nosi |
|---|---|
| Sxema | http/https (protokol) |
| Host | Server manzili |
| Port | Ulanish porti (443 — https) |
| Yo'l | Resurs manzili |
| So'rov | ?kalit=qiymat&... parametrlar |
So'rov parametrlari (?til=uz) — GET so'rovda ma'lumot uzatish usuli (filtr, sahifalash).
3. Tez ma'lumotnoma
So'rov: GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1
Host: wisar.uz
Accept: application/json
Javob: HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: application/json
{"kurslar": [...]}
Metodlar: GET (olish), POST (yaratish), PUT/PATCH (yangilash), DELETE (o'chirish)
Status: 2xx (yaxshi), 3xx (yo'naltirish), 4xx (mijoz xato), 5xx (server xato)Qoidalar
HTTP — so'rov-javob protokoli (mijoz-server)
GET — o'qish (xavfsiz, idempotent); POST — yaratish
2xx muvaffaqiyat, 4xx mijoz xatosi, 5xx server xatosi
201 Created (POST), 404 Not Found, 400 Bad Request
Content-Type: application/json — tana turi
so'rov parametrlari (?til=uz) — GET da ma'lumot4. Batafsil misollar
Misollarda HTTP tushunchalari
httpvaurllib(stdlib) bilan ko'rsatiladi.
Misol 1 — Status kodlar va toifalar
"""HTTP status kodlar: 2xx/3xx/4xx/5xx toifalar; keng tarqalgan kodlar va ma'nolari; toifani birinchi raqamdan aniqlash."""
from http import HTTPStatus
def toifa(kod: int) -> str:
return {2: "muvaffaqiyat", 3: "yo'naltirish", 4: "mijoz xatosi", 5: "server xatosi"}.get(kod // 100, "noma'lum")
def main() -> None:
print("=== 1. Keng tarqalgan status kodlar ===")
kodlar = [200, 201, 204, 400, 401, 403, 404, 500, 503]
for kod in kodlar:
s = HTTPStatus(kod)
print(f" {kod} {s.phrase:22} — {toifa(kod)}")
print("\n=== 2. Toifalar ===")
toifalar = {2: "muvaffaqiyat", 4: "mijoz xatosi", 5: "server xatosi"}
for boshi, nom in toifalar.items():
misollar = [s.value for s in HTTPStatus if s.value // 100 == boshi][:3]
print(f" {boshi}xx ({nom}): {misollar}")
print("\n=== 3. Toifani aniqlash ===")
for kod in [200, 404, 500]:
print(f" {kod} → {toifa(kod)} (birinchi raqam: {kod // 100})")
print("\n=== 4. To'g'ri kod tanlash ===")
holatlar = [
("GET muvaffaqiyatli", 200),
("POST bilan yaratildi", 201),
("DELETE, tana yo'q", 204),
("Resurs topilmadi", 404),
("Noto'g'ri so'rov", 400),
("Server ichki xatosi", 500),
]
for holat, kod in holatlar:
print(f" {holat:24} → {kod} {HTTPStatus(kod).phrase}")
print(" ⭐ to'g'ri status kod — API muloqotining asosi")
if __name__ == "__main__":
main()Natijaning muhim qismi:
=== 1. Keng tarqalgan status kodlar ===
200 OK — muvaffaqiyat
201 Created — muvaffaqiyat
204 No Content — muvaffaqiyat
400 Bad Request — mijoz xatosi
401 Unauthorized — mijoz xatosi
403 Forbidden — mijoz xatosi
404 Not Found — mijoz xatosi
500 Internal Server Error — server xatosi
503 Service Unavailable — server xatosi
=== 2. Toifalar ===
2xx (muvaffaqiyat): [200, 201, 202]
4xx (mijoz xatosi): [400, 401, 402]
5xx (server xatosi): [500, 501, 502]
=== 3. Toifani aniqlash ===
200 → muvaffaqiyat (birinchi raqam: 2)
404 → mijoz xatosi (birinchi raqam: 4)
500 → server xatosi (birinchi raqam: 5)
=== 4. To'g'ri kod tanlash ===
GET muvaffaqiyatli → 200 OK
POST bilan yaratildi → 201 Created
DELETE, tana yo'q → 204 No Content
Resurs topilmadi → 404 Not Found
Noto'g'ri so'rov → 400 Bad Request
Server ichki xatosi → 500 Internal Server Error
⭐ to'g'ri status kod — API muloqotining asosiNima ko'rsatdi: 2.5, 2.6-bo'limlar.
Misol 2 — HTTP so'rov va javobni qurish
"""HTTP so'rov tuzilishi (so'rov qatori, sarlavhalar, tana); javob tuzilishi (holat qatori, sarlavhalar, tana); matn ko'rinishi."""
import json
def sorov_qur(metod: str, yol: str, sarlavhalar: dict, tana: dict | None = None) -> str:
qatorlar = [f"{metod} {yol} HTTP/1.1"]
for nom, qiymat in sarlavhalar.items():
qatorlar.append(f"{nom}: {qiymat}")
qatorlar.append("") # bo'sh qator
if tana:
qatorlar.append(json.dumps(tana, ensure_ascii=False))
return "\n".join(qatorlar)
def javob_qur(kod: int, sabab: str, sarlavhalar: dict, tana: dict) -> str:
tana_matn = json.dumps(tana, ensure_ascii=False)
qatorlar = [f"HTTP/1.1 {kod} {sabab}"]
sarlavhalar = {**sarlavhalar, "Content-Length": str(len(tana_matn))}
for nom, qiymat in sarlavhalar.items():
qatorlar.append(f"{nom}: {qiymat}")
qatorlar.append("")
qatorlar.append(tana_matn)
return "\n".join(qatorlar)
def main() -> None:
print("=== 1. GET so'rov (tanasiz) ===")
sorov = sorov_qur("GET", "/api/kurslar?til=uz",
{"Host": "wisar.uz", "Accept": "application/json"})
for qator in sorov.splitlines():
print(f" {qator}")
print("\n=== 2. POST so'rov (tana bilan) ===")
sorov = sorov_qur("POST", "/api/kurslar",
{"Host": "wisar.uz", "Content-Type": "application/json"},
{"nom": "Python", "til": "uz"})
for qator in sorov.splitlines():
print(f" {qator}")
print("\n=== 3. Javob (200 OK) ===")
javob = javob_qur(200, "OK", {"Content-Type": "application/json"},
{"kurslar": ["Python", "JavaScript"]})
for qator in javob.splitlines():
print(f" {qator}")
print("\n=== 4. Javob (404 Not Found) ===")
javob = javob_qur(404, "Not Found", {"Content-Type": "application/json"},
{"xato": "kurs topilmadi"})
for qator in javob.splitlines():
print(f" {qator}")
print(" ⭐ so'rov va javob — so'rov/holat qatori + sarlavhalar + tana")
if __name__ == "__main__":
main()Natijaning muhim qismi:
=== 1. GET so'rov (tanasiz) ===
GET /api/kurslar?til=uz HTTP/1.1
Host: wisar.uz
Accept: application/json
=== 2. POST so'rov (tana bilan) ===
POST /api/kurslar HTTP/1.1
Host: wisar.uz
Content-Type: application/json
{"nom": "Python", "til": "uz"}
=== 3. Javob (200 OK) ===
HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: application/json
Content-Length: 37
{"kurslar": ["Python", "JavaScript"]}
=== 4. Javob (404 Not Found) ===
HTTP/1.1 404 Not Found
Content-Type: application/json
Content-Length: 26
{"xato": "kurs topilmadi"}
⭐ so'rov va javob — so'rov/holat qatori + sarlavhalar + tanaNima ko'rsatdi: 2.2, 2.3-bo'limlar.
Misol 3 — Metodlar va URL tuzilishi
"""HTTP metodlari (GET/POST/PUT/PATCH/DELETE) va ular semantikasi; xavfsiz/idempotent; URL tuzilishi (sxema, host, yo'l, so'rov parametrlari)."""
from urllib.parse import parse_qs, urlparse
def main() -> None:
print("=== 1. HTTP metodlari ===")
metodlar = [
("GET", "olish (o'qish)", True, True),
("POST", "yaratish", False, False),
("PUT", "to'liq yangilash", False, True),
("PATCH", "qisman yangilash", False, False),
("DELETE", "o'chirish", False, True),
]
print(f" {'Metod':8} {'Maqsad':20} {'Xavfsiz':8} {'Idempotent'}")
for metod, maqsad, xavfsiz, idem in metodlar:
print(f" {metod:8} {maqsad:20} {str(xavfsiz):8} {idem}")
print("\n=== 2. Xavfsiz va idempotent ===")
print(" xavfsiz: ma'lumotni o'zgartirmaydi (GET)")
print(" idempotent: takrorlash bir xil natija (GET, PUT, DELETE)")
print(" ⭐ POST xavfsiz emas: har chaqiruv yangi resurs")
print("\n=== 3. URL tuzilishi ===")
url = "https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim"
u = urlparse(url)
print(f" URL: {url}")
print(f" sxema: {u.scheme}")
print(f" host: {u.hostname}")
print(f" port: {u.port}")
print(f" yo'l: {u.path}")
print(f" fragment: {u.fragment}")
print("\n=== 4. So'rov parametrlari ===")
params = parse_qs(u.query)
print(f" xom: {u.query}")
print(f" tahlil qilingan: {params}")
print(f" til: {params['til'][0]}, sahifa: {params['sahifa'][0]}")
print(" ⭐ ?til=uz&sahifa=2 — GET da filtr va sahifalash")
if __name__ == "__main__":
main()Natijaning muhim qismi:
=== 1. HTTP metodlari ===
Metod Maqsad Xavfsiz Idempotent
GET olish (o'qish) True True
POST yaratish False False
PUT to'liq yangilash False True
PATCH qisman yangilash False False
DELETE o'chirish False True
=== 2. Xavfsiz va idempotent ===
xavfsiz: ma'lumotni o'zgartirmaydi (GET)
idempotent: takrorlash bir xil natija (GET, PUT, DELETE)
⭐ POST xavfsiz emas: har chaqiruv yangi resurs
=== 3. URL tuzilishi ===
URL: https://wisar.uz:443/api/kurslar?til=uz&sahifa=2#bolim
sxema: https
host: wisar.uz
port: 443
yo'l: /api/kurslar
fragment: bolim
=== 4. So'rov parametrlari ===
xom: til=uz&sahifa=2
tahlil qilingan: {'til': ['uz'], 'sahifa': ['2']}
til: uz, sahifa: 2
⭐ ?til=uz&sahifa=2 — GET da filtr va sahifalashNima ko'rsatdi: 2.4, 2.8-bo'limlar.
Misol 4 — Amaliy: HTTP muloqotni tahlil qilish
Foydalanuvchi va server orasidagi to'liq HTTP muloqotni (bir necha so'rov-javob) modellashtiramiz va tahlil qilamiz: turli metodlar, mos status kodlar, sarlavhalar. Bu — REST API 20.2-bob ni tushunishga tayyorgarlik: har amal to'g'ri metod va status kod bilan.
"""to'liq HTTP muloqot: kurslar ro'yxati (GET 200), yangi kurs (POST 201), yo'q kurs (GET 404), o'chirish (DELETE 204); har amal to'g'ri metod+kod."""
from http import HTTPStatus
def main() -> None:
# (metod, yo'l, kutilgan_kod, tavsif)
muloqot = [
("GET", "/api/kurslar", 200, "barcha kurslar"),
("POST", "/api/kurslar", 201, "yangi kurs yaratish"),
("GET", "/api/kurslar/5", 200, "bitta kurs"),
("GET", "/api/kurslar/999", 404, "yo'q kurs"),
("PUT", "/api/kurslar/5", 200, "kursni yangilash"),
("DELETE", "/api/kurslar/5", 204, "kursni o'chirish"),
("POST", "/api/kurslar", 400, "noto'g'ri ma'lumot"),
]
print("=== 1. HTTP muloqot ===")
for metod, yol, kod, tavsif in muloqot:
s = HTTPStatus(kod)
belgi = "✅" if kod < 400 else "⚠️"
print(f" {belgi} {metod:6} {yol:22} → {kod} {s.phrase:14} ({tavsif})")
print("\n=== 2. Metodlar bo'yicha ===")
from collections import Counter
metod_sanoq = Counter(m for m, *_ in muloqot)
for metod, soni in sorted(metod_sanoq.items()):
print(f" {metod}: {soni} so'rov")
print("\n=== 3. Status kodlar bo'yicha ===")
kod_sanoq = Counter(k // 100 for *_, k, _ in muloqot)
for toifa, soni in sorted(kod_sanoq.items()):
nom = {2: "muvaffaqiyat", 4: "mijoz xatosi"}.get(toifa, "boshqa")
print(f" {toifa}xx ({nom}): {soni}")
print("\n=== 4. REST semantikasi (20.2 ga tayyorgarlik) ===")
print(" GET /kurslar → 200 (ro'yxat)")
print(" POST /kurslar → 201 (yaratildi)")
print(" GET /kurslar/999 → 404 (topilmadi)")
print(" DELETE /kurslar/5 → 204 (o'chirildi, tana yo'q)")
print(" ⭐ har amal — to'g'ri metod + mos status kod")
if __name__ == "__main__":
main()Natijaning muhim qismi:
=== 1. HTTP muloqot ===
✅ GET /api/kurslar → 200 OK (barcha kurslar)
✅ POST /api/kurslar → 201 Created (yangi kurs yaratish)
✅ GET /api/kurslar/5 → 200 OK (bitta kurs)
⚠️ GET /api/kurslar/999 → 404 Not Found (yo'q kurs)
✅ PUT /api/kurslar/5 → 200 OK (kursni yangilash)
✅ DELETE /api/kurslar/5 → 204 No Content (kursni o'chirish)
⚠️ POST /api/kurslar → 400 Bad Request (noto'g'ri ma'lumot)
=== 2. Metodlar bo'yicha ===
DELETE: 1 so'rov
GET: 3 so'rov
POST: 2 so'rov
PUT: 1 so'rov
=== 3. Status kodlar bo'yicha ===
2xx (muvaffaqiyat): 5
4xx (mijoz xatosi): 2
=== 4. REST semantikasi (20.2 ga tayyorgarlik) ===
GET /kurslar → 200 (ro'yxat)
POST /kurslar → 201 (yaratildi)
GET /kurslar/999 → 404 (topilmadi)
DELETE /kurslar/5 → 204 (o'chirildi, tana yo'q)
⭐ har amal — to'g'ri metod + mos status kodNima ko'rsatdi: 2.4, 2.5, 2.6-bo'limlar.
5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar
| Noto'g'ri fikr | To'g'risi |
|---|---|
| "Server o'zi javob yuboradi" | So'rovsiz javob yo'q (so'rov-javob) |
| "Har javob 200 OK" | Xato holatda 4xx/5xx |
| "GET va POST bir xil" | GET o'qish (xavfsiz), POST yaratish |
| "Status kod arzimas" | API muloqotining asosi |
| "404 — server xatosi" | 4xx — mijoz xatosi (5xx — server) |
| "Sarlavhalar keraksiz" | Content-Type va h.k. muhim |
| "Yangi resurs 200" | 201 Created |
| "So'rov parametri POST'da" | GET da ?kalit=qiymat |
6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari
1. Har javobga 200
xato holatda ham 200 OK # ❌ mijoz sezmaydi
xato → 4xx/5xx mos kod # ✅2. Yangi resurs uchun 200
POST → 200 OK # ⚠️ 201 aniqroq
POST → 201 Created # ✅3. Topilmagan resurs uchun 500
resurs yo'q → 500 # ❌ server xatosi emas
resurs yo'q → 404 Not Found # ✅ mijoz xatosi4. GET bilan ma'lumot o'zgartirish
GET /ochir?id=5 # o'chiradi # ❌ GET xavfsiz bo'lishi kerak
DELETE /kurslar/5 # ✅5. Content-Type bermaslik
JSON tana, Content-Type yo'q # ⚠️ mijoz bilmaydi
Content-Type: application/json # ✅6. Validatsiya xatosi uchun 500
noto'g'ri kirish → 500 # ❌
noto'g'ri kirish → 400/422 # ✅ mijoz xatosi7. Metodni noto'g'ri ishlatish
GET /kurslar/yarat # ❌ yaratish GET emas
POST /kurslar # ✅7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi
- 16.2-dars (o'tilgan): JSON — HTTP tana formati
- 20.2-dars: REST — HTTP metodlari va status kodlarga asoslanadi
- 20.3-dars: FastAPI — HTTP so'rov/javobni boshqaradi
- 20.6-dars: so'rov va javob — chuqurroq
- 26.7-dars: API integratsiyasi — HTTP mijoz
8. Eng yaxshi amaliyotlar
HTTP — so'rov-javob modelini tushuning.
To'g'ri metod ishlating: GET o'qish, POST yaratish, DELETE o'chirish.
Mos status kod: 2xx muvaffaqiyat, 4xx mijoz, 5xx server.
Yangi resurs — 201, topilmadi — 404, noto'g'ri — 400.
Content-Type: application/jsonbilan tana turini belgilang.GET ni xavfsiz tuting (ma'lumotni o'zgartirmasin).
So'rov parametrlarini (
?til=uz) GET filtr/sahifalash uchun.Xato holatlarni to'g'ri status kod bilan ko'rsating.
9. Amaliy topshiriq
Vazifa 1: Bashorat qiling
1. # 200 status kod toifasi?
2. # 404 toifasi?
3. # 500 toifasi?
4. # yangi resurs yaratildi — qaysi kod?
5. # resurs topilmadi — qaysi kod?
6. # GET xavfsizmi?
7. # POST idempotentmi?
8. # o'qish uchun qaysi metod?
9. # o'chirish uchun qaysi metod?
10. # ?til=uz nima?
11. # Content-Type nima uchun?
12. # so'rovsiz javob bo'ladimi?Javoblar
- 2xx (muvaffaqiyat)
- 4xx (mijoz xatosi)
- 5xx (server xatosi)
- 201 Created
- 404 Not Found
- Ha (ma'lumotni o'zgartirmaydi)
- Yo'q (har chaqiruv yangi resurs)
- GET
- DELETE
- So'rov parametri (filtr/sahifalash)
- Tana turini bildiradi (application/json)
- Yo'q (so'rov-javob modeli)
Vazifa 2: Xatolarni tuzating
1. # resurs topilmadi
HTTP/1.1 200 OK
2. # yangi kurs yaratildi
HTTP/1.1 200 OK
3. # ma'lumotni o'chirish
GET /kurslar/ochir?id=5
4. # validatsiya xatosi
HTTP/1.1 500 Internal Server Error
5. # JSON tana, sarlavhasiz
POST /api/kurslar
{"nom": "Python"}Javoblar
1. HTTP/1.1 404 Not Found
2. HTTP/1.1 201 Created
3. DELETE /kurslar/5
4. HTTP/1.1 400 Bad Request (yoki 422)
5. POST /api/kurslar
Content-Type: application/json
{"nom": "Python"}Vazifa 3: HTTP so'rov quruvchi
sorov_qur(metod, url, sarlavhalar, tana):
- So'rov qatori, sarlavhalar, tanani formatlang
- URL dan yo'l va parametrlarni ajrating
Content-Lengthavtomatik- Turli metodlar uchun sinang
Vazifa 4: Status kod tanlovchi
status_kod(holat) funksiyasi:
- Holatga qarab mos kod (yaratildi→201, topilmadi→404)
- Toifani aniqlang
- Sabab matnini bering (
HTTPStatus) - Noto'g'ri holatlarga ogohlantirish
Vazifa 5: URL tahlilchi
url_tahlil(url):
- Sxema, host, port, yo'l, parametrlarni ajrating
- So'rov parametrlarini lug'at qiling
- Xavfsizlikni tekshiring (https)
- Turli URL formatlarida sinang
Vazifa 6: HTTP mijoz (haqiqiy so'rov)
urllib yoki httpx bilan:
- Ommaviy API ga GET so'rov (masalan
httpbin.org) - Status kod va sarlavhalarni ko'ring
- JSON javobni tahlil qiling
- Xato holatlarni boshqaring
Vazifa 7: O'ylash
HTTP 1991-yilda Tim Berners-Lee tomonidan juda oddiy protokol sifatida yaratildi (bir necha metod, matn), lekin bugun butun internetning poydevori. Nima uchun bunday oddiy protokol shunchalik muvaffaqiyatli bo'ldi, va uning soddaligi (statelessness, matn) internetning miqyoslanishiga qanday yordam berdi?
Javob
Qisqa javob: HTTP muvaffaqiyatli bo'ldi aynan soddaligi tufayli: matnga asoslangan (o'qiladigan, disk qilinadigan), so'rov-javob (oddiy model), va — eng muhimi — holatsiz (stateless): har so'rov mustaqil, server oldingi so'rovni eslamaydi. Bu miqyoslanishni oson qiladi: har so'rovni istalgan server qayta ishlashi mumkin (holat saqlanmaydi), shuning uchun minglab server orasida yukni taqsimlash oson. Soddalik — cheklov emas, miqyoslanishning kaliti.
1. Nega soddalik muvaffaqiyat keltirdi
| Xususiyat | Foyda |
|---|---|
| Matn | O'qiladigan, disk qilinadigan |
| So'rov-javob | Oddiy model |
| Holatsiz | Har so'rov mustaqil |
| Kengaytiriladigan | Sarlavhalar bilan |
| Universal | Har til/platforma |
2. Holatsizlik (statelessness)
| Holatli | Holatsiz (HTTP) |
|---|---|
| Server sessiyani eslaydi | Har so'rov mustaqil |
| Miqyoslash qiyin | Oson (istalgan server) |
| Server resurslari band | Yengil |
| Nosozlikda holat yo'qoladi | Mustaqil |
3. Miqyoslanishga yordam
Holatsizlik tufayli:
- Yukni ko'p serverga taqsimlash (load balancing)
- Kesh (bir xil so'rov — bir xil javob)
- Server nosozligi boshqasiga o'tadi
- Milliardlab so'rovni boshqarish
4. Soddalik falsafasi
| Tamoyil | HTTP'da |
|---|---|
| Oddiy > murakkab | Bir necha metod |
| Kengaytiriladigan | Sarlavhalar, yangi metodlar |
| Universal til | Har joyda ishlaydi |
| Kelishuvga asoslangan | Status kodlar, metodlar |
5. Muhandislik saboqlari
- Soddalik — miqyoslanishning asosi
- Holatsizlik — taqsimlangan tizim uchun kalit
- Matn protokoli — disk va tahlil oson
- Kengaytiriladigan dizayn — kelajakka moslashish
6. Xulosa
- HTTP soddaligi tufayli muvaffaqiyatli
- Holatsizlik — miqyoslanishni oson qiladi
- Matn — universal va o'qiladigan
- Oddiy, kengaytiriladigan dizayn internetni ushlab turadi
Nimani mustahkamlaydi: 2.1–2.8-bo'limlar.
Xulosa
Bu darsda HTTP protokolini — veb aloqasining poydevorini o'rgandik.
Eng muhim uch fikr:
HTTP — so'rov-javob protokoli. Mijoz (brauzer, mobil ilova) serverga so'rov yuboradi, server javob qaytaradi — so'rovsiz javob yo'q. So'rov: so'rov qatori (metod + yo'l + versiya) + sarlavhalar + tana. Javob: holat qatori (versiya + status kod + sabab) + sarlavhalar + tana. Har veb-sahifa, API chaqiruvi va mobil so'rov HTTP orqali.
Metodlar va status kodlar. Metod amalni bildiradi: GET (olish — xavfsiz, idempotent), POST (yaratish), PUT/PATCH (yangilash), DELETE (o'chirish). Status kod natijani: 2xx muvaffaqiyat (
200 OK,201 Created,204 No Content), 4xx mijoz xatosi (400 Bad Request,404 Not Found), 5xx server xatosi (500). To'g'ri metod va status kod — API muloqotining asosi.URL, sarlavhalar va soddalik. URL: sxema + host + port + yo'l + so'rov parametrlari (
?til=uz&sahifa=2— GET da filtr/sahifalash). Sarlavhalar metama'lumot beradi (Content-Type: application/json— tana turi). HTTP aynan soddaligi va holatsizligi (har so'rov mustaqil) tufayli internetning miqyoslanadigan poydevoriga aylandi.
Keyingi darsda REST tamoyillarini o'rganamiz: HTTP metodlari va status kodlarini resurslar bilan izchil ishlatib, tushunarli va bashoratli API loyihalash.
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.