IlmHamroh
Rus tili kursi/A1 Boshlangich5/26-dars12 daqiqa
Mundarija (16)

A1 — 5-dars: Otlarning jinsi (род)

A1 — BOSHLANG'ICH · 5-dars


1. Dars nomi va maqsad

Rus tilidagi har bir ot (predmet nomi) uch xil "jins"dan biriga tegishli: мужско́й род (erkak jinsi), же́нский род (ayol jinsi) yoki сре́дний род (o'rta, betaraf jins). Buni род (o'qilishi: rod) deb ataymiz.

O'zbek tilida bunday narsa umuman yo'q — biz "u" deymiz, tamom. Shuning uchun bu tushuncha siz uchun butunlay yangi. Lekin xavotir olmang: rus tilida rodni aniqlashning oddiy va aniq qoidasi bor — so'zning oxirgi harfiga qaraysiz, tamom.

Bu dars — rus grammatikasining poydevori. Nega? Chunki rod bo'yicha keyin hamma narsa moslashadi: sifat (но́вый / но́вая / но́вое), olmosh (мой / моя́ / моё), o'tgan zamon fe'li (был / была́ / бы́ло). Rodni bilmasangiz, to'g'ri gap qura olmaysiz.

Bu dars oxirida siz istalgan otga qarab uning rodini 1 soniyada aniqlay olasiz.


2. Avvalgi darsdan takror

  • 4-dars: shaxs olmoshlari — я (men), ты (sen), он (u — erkak), она́ (u — ayol), оно́ (u — narsa), мы (biz), вы (siz/sizlar), они́ (ular).
  • быть (bo'lmoq) — rus tilida hozirgi zamonda tushib qoladi: Я студе́нт — "Men talabaman" (fe'lsiz!).
  • Tez mashq: aytib ko'ring — Я студе́нт. Ты до́ктор? Он инжене́р. Она́ учи́тельница.

Muhim bog'lanish: o'tgan darsdagi он / она́ / оно́ — bu aslida rodning belgisi! он = мужско́й, она́ = же́нский, оно́ = сре́дний. Bugun nega shunday ekanini tushunasiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Rod nima? (o'zbekchada yo'q bo'lgan tushuncha)

O'zbek tilida "kitob", "onam", "deraza" — hammasi bir xil, hech qanday "jinsi" yo'q. Ularning barchasiga "u" deymiz.

Rus tilida esa har bir ot — jonli-jonsizidan qat'i nazar — uchta "jins"dan biriga majburan tegishli:

Род (jins) Ma'nosi Olmoshi Misol
мужско́й (m) erkak jinsi он (u) дом (uy)
же́нский (f) ayol jinsi она́ (u) ма́ма (ona)
сре́дний (n) o'rta / betaraf оно́ (u) окно́ (deraza)

DIQQAT — eng katta yanglishuv: "erkak jinsi" degani so'z faqat erkaklar haqida degani emas! дом (uy) — jonsiz predmet, lekin u мужско́й род. кни́га (kitob) — jonsiz, lekin же́нский род. Ya'ni rod ko'pincha so'zning ma'nosiga emas, oxirgi harfiga bog'liq. Buni yodda tuting: rod — bu grammatik belgi, biologik jins emas.

3.2. Rodni aniqlash qoidasi — so'zning OXIRIGA qarang

Bu — darsning eng muhim qismi. So'zning oxirgi harfiga qarab rodni aniqlaysiz:

So'z nima bilan tugasa Род Olmosh Misollar
undosh yoki -й мужско́й (m) он дом, стол, чай, музе́й
-а yoki -я же́нский (f) она́ ма́ма, кни́га, земля́, семья́
-о yoki -е сре́дний (n) оно́ окно́, мо́ре, письмо́, со́лнце
text
    OXIRGI HARF           →   РОД          →  OLMOSH
    undosh / -й           →   мужско́й (m)  →  он
    -а / -я               →   же́нский (f)  →  она́
    -о / -е               →   сре́дний (n)  →  оно́

Misollar bilan qadamba-qadam:

text
стол   → oxiri "л" (undosh)  → мужско́й → он   (stol)
ла́мпа  → oxiri "а"           → же́нский → она́  (chiroq)
окно́   → oxiri "о"           → сре́дний → оно́  (deraza)
чай    → oxiri "й"           → мужско́й → он   (choy)
неде́ля → oxiri "я"           → же́нский → она́  (hafta)
мо́ре   → oxiri "е"           → сре́дний → оно́  (dengiz)

Oddiy eslash usuli: ayol jinsining oxiri "-а/-я" — o'zbekcha "ayol", "onagina" degani kabi "a" tovushiga bog'lab yodlang. Erkak jinsi — hech qanday unli yo'q (undosh bilan "keskin" tugaydi). O'rta jins — "o" yoki "e".

3.3. Istisnolar (diqqat qiling!)

Har qoidada bo'lgani kabi, bu yerda ham bir nechta istisno bor. Ular ko'p emas, lekin juda keng ishlatiladi, shuning uchun yodlash shart:

1) Ma'nosi erkak, lekin oxiri "-а/-я" bo'lgan so'zlar → baribir мужско́й. Agar so'z erkak kishini anglatsa, oxiri "-а/-я" bo'lsa ham, u мужско́й род bo'ladi (chunki ma'no ustun keladi):

text
па́па    (dada)   → oxiri "а", lekin ERKAK → мужско́й → он
де́душка (bobo)   → oxiri "а", lekin ERKAK → мужско́й → он
дя́дя    (amaki)  → oxiri "я", lekin ERKAK → мужско́й → он
мужчи́на (erkak)  → oxiri "а", lekin ERKAK → мужско́й → он

Ya'ni: па́па — "он" (u), "она́" emas! Chunki dada — erkak.

2) Yumshoq belgi "-ь" bilan tugaganlar → aniq bilib bo'lmaydi (m yoki f). "-ь" bilan tugagan so'z ham мужско́й, ham же́нский bo'lishi mumkin — buni har bir so'z uchun alohida yodlash kerak:

text
мужско́й (m), oxiri -ь:   слова́рь (lug'at), день (kun), дождь (yomg'ir)
же́нский (f), oxiri -ь:   ночь (tun), тетра́дь (daftar), мать (ona), дверь (eshik)

Maslahat: hozircha (A1) faqat shu bir necha so'zni yodlang. Keyinroq ba'zi belgilar (masalan, "-ость" har doim же́нский) o'rganiladi.

3) "-мя" bilan tugagan bir nechta so'z → сре́дний. Juda kam, lekin uchraydi: и́мя (ism), вре́мя (vaqt) — bular сре́дний род.

text
и́мя   (ism)   → сре́дний → оно́
вре́мя (vaqt)  → сре́дний → оно́

3.4. Nega rod muhim? (sifat, olmosh, fe'l moslashadi)

Rodni bilishning butun sababi shu: rus tilida so'zning atrofidagi hamma narsa uning rodiga moslashadi (согласова́ние — moslashuv). Bir xil ma'noli so'z uch xil ko'rinishga kiradi:

Egalik olmoshi "mening" — uch xil:

text
мой   дом    (mening uyim)     — м (он)
моя́   кни́га  (mening kitobim)  — ж (она́)
моё   окно́   (mening derazam)  — с (оно́)

Sifat "yangi" — uch xil:

text
но́вый  дом    (yangi uy)      — м
но́вая  ма́шина (yangi mashina) — ж
но́вое  окно́   (yangi deraza)  — с

O'tgan zamon fe'li "bo'ldi/edi" — uch xil:

text
брат был      до́ма  (aka uyda edi)      — м
сестра́ была́   до́ма  (opa uyda edi)      — ж
окно́ бы́ло     откры́то (deraza ochiq edi) — с

Xulosa: rod — bu shunchaki "yorliq" emas. U butun gapga ta'sir qiladi. Shuning uchun yangi so'z yodlaganda uni doim rodi bilan birga yodlang — masalan "стол" emas, "стол (m)" deb. Bu odat sizni juda ko'p xatodan qutqaradi.


4. Misollar (har rod uchun so'zlar jadvali)

Мужско́й род (m) — oxiri undosh yoki -й → он:

So'z Urg'u O'zbekcha
дом дом uy
стол стол stol
стул стул stul
го́род го́род shahar
чай чай choy
музе́й музе́й muzey
студе́нт студе́нт talaba (o'g'il)

Же́нский род (f) — oxiri -а yoki -я → она́:

So'z Urg'u O'zbekcha
ма́ма ма́ма ona
кни́га кни́га kitob
ла́мпа ла́мпа chiroq
маши́на маши́на mashina
земля́ земля́ yer
неде́ля неде́ля hafta
семья́ семья́ oila

Сре́дний род (n) — oxiri -о yoki -е → оно́:

So'z Urg'u O'zbekcha
окно́ окно́ deraza
письмо́ письмо́ xat
сло́во сло́во so'z
мо́ре мо́ре dengiz
со́лнце со́лнце quyosh
и́мя и́мя ism (istisno)
вре́мя вре́мя vaqt (istisno)

5. Talaffuz bo'limi

  • род /rot/ — oxiridagi "д" jarangsizlashib "t" bo'lib eshitiladi: "rot", "rod" emas. Bu — rus tilining qoidasi (so'z oxirida jarangli undosh jarangsizlashadi).
  • окно́ /ak-NO/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; urg'usiz "о" "a" bo'lib o'qiladi: "akno", "okno" emas.
  • мо́ре /MO- rye/ — urg'u birinchi bo'g'inda, shuning uchun bu yerda "о" aniq "o": "more".
  • семья́ /si-MYA/ — "ь" yumshatadi, "мья" birga "мья" bo'lib o'qiladi; urg'u oxirda.
  • же́нский /ZHEN-skiy/ — "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli tovush.
  • сре́дний /SRYE-dniy/ — "р"ni bir oz titratib ayting.

Muhim qoida: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun rodni yozuvdagi oxirgi harfga qarab aniqlang, quloqqa eshitilganiga emas! окно́ — quloqqa "aknó" eshitiladi, lekin yozuvda "-о" → сре́дний.

Topshiriq: har bir jinsning 3 tadan so'zini ovoz chiqarib ayting: дом, чай, го́род (m) · ма́ма, кни́га, земля́ (f) · окно́, мо́ре, сло́во (n). Urg'uga e'tibor bering.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u Rod O'zbekcha
дом дом м uy
стол стол м stol
чай чай м choy
го́род го́-род м shahar
па́па па́-па м (istisno) dada
слова́рь сло-ва́рь м lug'at
ма́ма ма́-ма ж ona
кни́га кни́-га ж kitob
маши́на ма-ши́-на ж mashina
земля́ зем-ля́ ж yer
семья́ сем-ья́ ж oila
ночь ночь ж tun
тетра́дь те-тра́дь ж daftar
окно́ ок-но́ с deraza
письмо́ пись-мо́ с xat
сло́во сло́-во с so'z
мо́ре мо́-ре с dengiz
и́мя и́-мя с (istisno) ism
вре́мя вре́-мя с (istisno) vaqt

Yodlash qoidasi: har bir so'zni rodi bilan yodlang — "дом (m)", "кни́га (f)", "окно́ (n)". Rodsiz so'z yodlash — yarim ish.


7. Dialog

text
— Приве́т! Что э́то?              — Salom! Bu nima?
— Э́то мой дом.                    — Bu mening uyim.  (дом — m → мой)
— Краси́вый дом! А э́то что?       — Chiroyli uy! Bu-chi, bu nima?
— Э́то моя́ маши́на.               — Bu mening mashinam.  (маши́на — f → моя́)
— О, но́вая маши́на!              — Oo, yangi mashina!
— Да. А там — моё окно́.          — Ha. U yerda esa — mening derazam.  (окно́ — n → моё)
— Хорошо́! А кто э́то на фо́то?    — Yaxshi! Suratdagi bu kim?
— Э́то моя́ ма́ма и мой па́па.     — Bu mening onam va dadam.
— Твоя́ ма́ма — учи́тельница?      — Onang o'qituvchimi?
— Да, она́ учи́тельница.          — Ha, u o'qituvchi.  (ма́ма → она́)

E'tibor bering: мой дом, моя́ маши́на, моё окно́ — "mening" so'zi predmetning rodiga qarab uch xil! Aynan shu narsa rodni bilishni zarur qiladi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar (rodni chalkashtirish)

  • Rodni umuman o'ylamaslik: мой ма́ма, мой маши́на. моя́ ма́ма, моя́ маши́на. Sabab: o'zbekchada rod yo'q, shuning uchun o'zbeklar barcha so'zga bir xil "мой" qo'yadi. Har doim rodni tekshiring: -а/-я → моя́.

  • па́паni ayol jinsi deb olish: моя́ па́па, па́па была́. мой па́па, па́па был. Sabab: oxiri "-а" bo'lsa ham, dada — erkak, shuning uchun мужско́й. Bu — istisno.

  • Talaffuzga qarab rodni aniqlash: окно́ "aknó" eshitilgani uchun uni "а" bilan tugaydi deb o'ylash. Yozuvga qarang: окно → "-о" → сре́дний. Sabab: urg'usiz "о" "a" bo'lib eshitiladi, lekin yozuvda "о" turadi.

  • "-ь" bilan tugaganini har doim erkak deb olish: моя́ слова́рь, мой ночь. мой слова́рь (m), моя́ ночь (f). Sabab: "-ь" ham m, ham f bo'lishi mumkin — har birini alohida yodlash kerak.

  • Sifat/olmoshni predmetga moslashtirmaslik: но́вый маши́на, но́вый окно́. но́вая маши́на (f), но́вое окно́ (n). Sabab: sifat rodga moslashishi shart.


9. Mashqlar (rodni aniqlash)

Mashq 1. Har bir so'zning rodini aniqlang (m / f / n) va olmoshini yozing (он / она́ / оно́): стол = ___, ла́мпа = ___, мо́ре = ___, чай = ___, неде́ля = ___, письмо́ = ___

Mashq 2. To'g'ri egalik olmoshini tanlang (мой / моя́ / моё):

___ дом        (uy)
___ кни́га      (kitob)
___ окно́       (deraza)
___ маши́на     (mashina)
___ письмо́     (xat)

Mashq 3. Otni to'g'ri olmoshga almashtiring (он / она́ / оно́): го́род = ___, семья́ = ___, сло́во = ___, студе́нт = ___, земля́ = ___

Mashq 4. Istisnolarga diqqat — rodni aniqlang (m / f / n): па́па = ___, ночь = ___, и́мя = ___, слова́рь = ___, дя́дя = ___

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

моя́ дом
мой маши́на
но́вый окно́
па́па была́ до́ма

Mashq 6. So'zning oxirgi harfiga qarab rodini yozing: ру́чка = ___ (ruchka), трамва́й = ___ (tramvay), со́лнце = ___ (quyosh), дверь = ___ (eshik — f!)


10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)

  1. Aniqlash o'yini: IlmHamroh AIdan sizga 15 ta rus otini ketma-ket berishni so'rang; har biriga tez javob bering — м, ж yoki с? So'ng AI xatolaringizni tushuntirsin.
  2. Yozish: o'z xonangizdagi 5 ta predmet haqida gap yozing va har biriga to'g'ri egalik olmoshini qo'ying — Э́то мой стол. Э́то моя́ ла́мпа. Э́то моё окно́. — keyin AIdan tekshirishni so'rang.
  3. Istisnolar: AIdan "-ь" bilan tugagan va -а/-я bilan tugagan erkak so'zlariga qisqa ro'yxat berishni so'rang, ularni rodi bilan yodlang.

11. Javoblar kaliti

Mashq 1: стол = м (он); ла́мпа = ж (она́); мо́ре = с (оно́); чай = м (он); неде́ля = ж (она́); письмо́ = с (оно́). Mashq 2: мой дом; моя́ кни́га; моё окно́; моя́ маши́на; моё письмо́. Mashq 3: го́род = он; семья́ = она́; сло́во = оно́; студе́нт = он; земля́ = она́. Mashq 4: па́па = м (istisno — erkak); ночь = ж; и́мя = с (istisno); слова́рь = м; дя́дя = м (istisno — erkak). Mashq 5: мой дом (m); моя́ маши́на (f); но́вое окно́ (n); па́па был до́ма (m — istisno). Mashq 6: ру́чка = ж (-а); трамва́й = м (-й); со́лнце = с (-е); дверь = ж (istisno, yodlash).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Rus tilida har bir ot uch roddan biriga tegishli: мужско́й (m) → он, же́нский (f) → она́, сре́дний (n) → оно́. O'zbek tilida bu yo'q — yangi tushuncha.
  • Qoida — so'zning oxiriga qarang: undosh/-й → m, -а/-я → f, -о/-е → n.
  • Istisnolar: па́па, дя́дя, де́душка (erkak → m); "-ь" bilan tugaganlar (m yoki f — yodlash); и́мя, вре́мя (n).
  • Rod muhim, chunki sifat, olmosh, o'tgan zamon fe'li unga moslashadi: мой/моя́/моё, но́вый/но́вая/но́вое, был/была́/бы́ло.
  • Oltin qoida: yangi so'zni doim rodi bilan yodlang.

Keyingi dars — A1 — 6-dars: Э́то va э́тот, э́та, э́то, э́ти (ko'rsatish olmoshlari). Ko'rsatish olmoshlari ham rodga qarab o'zgaradi (э́тот дом, э́та кни́га, э́то окно́), shuning uchun bugungi rod mavzusi bevosita davom etadi. Keyin esa 7-darsda otlarning ko'pligiga o'tamiz.

Ulashish:Telegram'da

O'qiganingizni mustahkamlang

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 5-dars: Otlarning jinsi (род) — IlmHamroh