Mundarija (16)
- 1. Dars nomi va maqsad
- 2. Avvalgi darsdan takror (это, rod)
- 3. Asosiy tushuntirish
- 3.1. Asosiy qoida — -ы / -и qo'shiladi
- 3.2. Rod bo'yicha to'liq qoida
- 3.3. Orfografiya qoidasi — г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin doim -и
- 3.4. Istisnolar — YODLASH shart
- 4. Misollar (birlik → ko'plik jadvali)
- 5. Talaffuz bo'limi (urg'u ko'chishi)
- 6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
- 7. Dialog
- 8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
- 9. Mashqlar
- 10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- 11. Javoblar kaliti
- 12. Xulosa va keyingi dars
Rus tilida otlarning ko'pligi — -ы / -и: qoida va istisnolar (A1, 7-dars)
A1 — BOSHLANG'ICH · 7-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda rus otlarini ko'plikka qo'yishni o'rganasiz: bitta стол (stol) → ko'p столы́ (stolla´r). O'zbekchada bu juda oson — har doim bitta qo'shimcha, "-lar" (stol → stollar). Rus tilida esa qo'shimcha otning rodiga (jinsiga) va oxirgi harfiga bog'liq: goh -ы, goh -и, goh -а, goh -я qo'shiladi.
Dars oxirida siz:
- oddiy otni to'g'ri ko'plikka qo'ya olasiz (-ы / -и);
- rod (мужской / женский / средний) bo'yicha qaysi qo'shimcha kelishini bilasiz;
- orfografiya qoidasini (г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin doim -и) qo'llaysiz;
- eng muhim istisnolarni yodlaysiz (дом → дома́, друг → друзья́, человек → лю́ди, ребёнок → де́ти);
- ko'plikda urg'u ko'chishini eshitasiz (сто́л → столы́).
Eslatma belgisi: urg'uli unlini biz ´ (o'tkir belgi) bilan ko'rsatamiz — masalan столы́. Bu belgi so'zning qaysi bo'g'ini kuchli aytilishini bildiradi. Rus yozuvida odatda yozilmaydi, lekin talaffuz uchun juda muhim.
2. Avvalgi darsdan takror (это, rod)
Ko'plikka o'tishdan oldin rod (jins) tushunchasini eslaymiz — chunki ko'plik qo'shimchasi aynan shunga bog'liq.
- э́то — "bu / mana bu". Har qanday narsani ko'rsatadi: Э́то стол. (Bu — stol.) Э́то кни́га. (Bu — kitob.)
- Rus otlari 3 rodga bo'linadi. Rodni oxirgi harfdan bilamiz:
| Rod (jins) | Belgisi (oxiri) | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| мужской (erkak) | undosh yoki -й | стол, дом, музе́й | stol, uy, muzey |
| же́нский (ayol) | -а / -я | кни́га, ма́ма, неде́ля | kitob, oyi, hafta |
| сре́дний (o'rta) | -о / -е | окно́, мо́ре, сло́во | deraza, dengiz, so'z |
Tez mashq (o'zingizni tekshiring): quyidagi otlar qaysi rodda?
стол, книга, окно, дом, море, мама — javobi shu jadvalda.
Nega bu muhim? Ko'plik qo'shimchasi rodga qarab tanlanadi. Rodni bilmasangiz, ko'plikni ham to'g'ri yasay olmaysiz. Shuning uchun har yangi otni rodi bilan birga yodlang.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Asosiy qoida — -ы / -и qo'shiladi
Rus tilida erkak (мужской) va ayol (женский) rodidagi otlar ko'plikda ko'pincha -ы yoki -и oladi.
Erkak rod (undosh bilan tugaydi) — oxiriga -ы qo'shamiz:
стол → столы́ (stol → stolla´r)
дом → дома́* (istisno, pastda 3.4)
телефо́н → телефо́ны (telefon → telefonlar)
студе́нт → студе́нты (talaba → talabalar)Ayol rod (-а bilan tugaydi) — oxirgi -а ni olib tashlab, -ы qo'shamiz:
кни́га → кни́г + и = кни́ги* (orfografiya qoidasi, 3.3)
маши́на → маши́ны (mashina → mashinalar)
газе́та → газе́ты (gazeta → gazetalar)
ко́мната → ко́мнаты (xona → xonalar)Diqqat: ayol rodda avval oxirgi unlini olib tashlaymiz (маши́на → маши́н), keyin -ы qo'shamiz (маши́ны). O'zbekcha "-lar" da esa hech narsa tushmaydi (mashina → mashinalar). Bu — asosiy farq.
3.2. Rod bo'yicha to'liq qoida
| Rod | Birlik oxiri | Ko'plik qo'shimchasi | Misol |
|---|---|---|---|
| мужской (erkak) | undosh | -ы | заво́д → заво́ды (zavod → zavodlar) |
| мужской | -й | -и | музе́й → музе́и (muzey → muzeylar) |
| же́нский (ayol) | -а | -ы | ла́мпа → ла́мпы (lampa → lampalar) |
| же́нский | -я | -и | неде́ля → неде́ли (hafta → haftalar) |
| сре́дний (o'rta) | -о | -а | окно́ → о́кна (deraza → derazalar) |
| сре́дний | -е | -я | мо́ре → моря́ (dengiz → dengizlar) |
O'rta rod alohida diqqat talab qiladi — u -ы/-и emas, balki -о → -а va -е → -я bo'ladi:
окно́ → о́кна (deraza → derazalar) -о → -а
сло́во → слова́ (so'z → so'zlar) -о → -а
мо́ре → моря́ (dengiz → dengizlar) -е → -я
пла́тье → пла́тья (ko'ylak → ko'ylaklar) -е → -яXato tuzoq: o'zbek o'quvchi o'rta rod otga ham -ы qo'shib qo'yadi: окны. To'g'risi — о́кна (-а). O'rta rod = -а / -я, buni alohida yodlang.
3.3. Orfografiya qoidasi — г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin doim -и
Bu — rus tilidagi eng muhim yozuv qoidalaridan biri. Ushbu 7 ta harf (г, к, х, ж, ш, ч, щ) dan keyin hech qachon "ы" yozilmaydi — o'rniga doim "и" yoziladi.
кни́га → кни́г + ы ❌ книгы → кни́ги ✅ (-г- dan keyin -и)
рука́ → рук + ы ❌ рукы → ру́ки ✅ (-к- dan keyin -и)
но́га → ног + ы ❌ ногы → но́ги ✅ (-г- dan keyin -и)
каранда́ш → карандаш + ы ❌ карандашы → карандаши́ ✅ (-ш- dan keyin -и)
нож → нож + ы ❌ ножы → ножи́ ✅ (-ж- dan keyin -и)Yodlash uchun jumla: "г-к-х, ж-ш-ч-щ — bulardan keyin faqat И". Qoida talaffuz bilan bog'liq: bu tovushlardan keyin "ы" tabiiy aytilmaydi.
3.4. Istisnolar — YODLASH shart
Ba'zi otlar yuqoridagi qoidalarga bo'ysunmaydi. Ular kundalik nutqda juda ko'p ishlatiladi, shuning uchun yod olish shart:
| Birlik | Ko'plik | O'zbekcha | Izoh |
|---|---|---|---|
| дом | дома́ | uy → uylar | erkak rod, lekin -а (urg'u oxirda) |
| го́род | города́ | shahar → shaharlar | shu kabi -а |
| друг | друзья́ | do'st → do'stlar | o'zak o'zgaradi |
| брат | бра́тья | aka/uka → akalar | o'zak o'zgaradi |
| сын | сыновья́ | o'g'il → o'g'illar | o'zak uzayadi |
| челове́к | лю́ди | odam → odamlar | butunlay boshqa so'z |
| ребёнок | де́ти | bola → bolalar | butunlay boshqa so'z |
| стул | сту́лья | stul → stullar | -ья |
DIQQAT: челове́к → лю́ди va ребёнок → де́ти — bu ikkalasi eng ko'p uchraydigan istisno. Bu yerda qo'shimcha emas, butun so'z almashadi (xuddi inglizcha person → people kabi). человеки, ребёнки deyilmaydi. Bu ikkitasini albatta yodlang.
4. Misollar (birlik → ko'plik jadvali)
| Birlik (ед. число) | Ko'plik (мн. число) | O'zbekcha | Qoida |
|---|---|---|---|
| стол | столы́ | stol → stollar | erkak, -ы |
| студе́нт | студе́нты | talaba → talabalar | erkak, -ы |
| музе́й | музе́и | muzey → muzeylar | erkak -й → -и |
| кни́га | кни́ги | kitob → kitoblar | orfografiya (-г → -и) |
| маши́на | маши́ны | mashina → mashinalar | ayol, -ы |
| неде́ля | неде́ли | hafta → haftalar | ayol -я → -и |
| окно́ | о́кна | deraza → derazalar | o'rta -о → -а |
| мо́ре | моря́ | dengiz → dengizlar | o'rta -е → -я |
| дом | дома́ | uy → uylar | istisno |
| друг | друзья́ | do'st → do'stlar | istisno |
| челове́к | лю́ди | odam → odamlar | istisno |
| ребёнок | де́ти | bola → bolalar | istisno |
Gaplarda:
На столе́ кни́ги. — Stolda kitoblar bor.
В ко́мнате два окна́. — Xonada ikkita deraza bor.
Здесь мои́ друзья́. — Bu yerda mening do'stlarim.
В па́рке мно́го люде́й. — Parkda ko'p odam bor.
Де́ти игра́ют. — Bolalar o'ynayapti.5. Talaffuz bo'limi (urg'u ko'chishi)
Rus tilida ko'plikka o'tganda urg'u ko'pincha ko'chadi — ba'zan oxirgi bo'g'inga, ba'zan boshiga. O'zbekchada urg'u deyarli o'zgarmaydi, shuning uchun bu — yangi va muhim ko'nikma.
Urg'u OXIRGA ko'chadi (birlik → ko'plik):
сто́л → столы́ "sto´l → stolla´r" (urg'u -ы ga ketdi)
до́м → дома́ "do´m → doma´" (urg'u -а ga)
окно́* → о́кна "okno´ → o´kna" (aksincha, boshiga qaytdi)
мо́ре → моря́ "mo´re → morya´" (oxirga)
сло́во → слова́ "slo´vo → slova´" (oxirga)Urg'u BOSHGA ko'chadi:
окно́ → о́кна (birlikda oxirda, ko'plikda boshda)
письмо́ → пи́сьма (xat → xatlar)Nega muhim? Agar urg'uni noto'g'ri qo'ysangiz — сто́лы () deb aytsangiz — rus quloqqa g'alati eshitiladi. To'g'risi столы́ (urg'u oxirgi bo'g'inda). Har bir yangi so'zni urg'usi bilan yodlang.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting va urg'uni to'g'ri joyga qo'ying:
столы́, дома́, о́кна, моря́, кни́ги, друзья́, лю́ди, де́ти.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Birlik | Ko'plik | O'zbekcha |
|---|---|---|
| стол | столы́ | stol(lar) |
| дом | дома́ | uy(lar) |
| кни́га | кни́ги | kitob(lar) |
| маши́на | маши́ны | mashina(lar) |
| окно́ | о́кна | deraza(lar) |
| мо́ре | моря́ | dengiz(lar) |
| сло́во | слова́ | so'z(lar) |
| друг | друзья́ | do'st(lar) |
| брат | бра́тья | aka/uka(lar) |
| челове́к | лю́ди | odam(lar) |
| ребёнок | де́ти | bola(lar) |
| го́род | города́ | shahar(lar) |
Maslahat: har bir so'zni rodi va urg'usi bilan yodlang. Masalan "окно́ — o'rta rod, ko'pligi о́кна". Faqat tarjimani yodlash yetarli emas.
7. Dialog
— Приве́т! Что э́то на столе́?
(Salom! Stolda nima bor?)
— Э́то мои́ кни́ги.
(Bu mening kitoblarim.)
— О, у тебя́ мно́го книг! А э́то что?
(Voy, senda ko'p kitob bor! Bu-chi, nima?)
— Э́то фотогра́фии. Здесь мои́ друзья́ и бра́тья.
(Bu — suratlar. Bu yerda mening do'stlarim va akalarim.)
— А э́то де́ти?
(Bular bolalarmi?)
— Да, э́то де́ти мои́х друзе́й. Они́ живу́т в друго́м го́роде.
(Ha, bu do'stlarimning bolalari. Ular boshqa shaharda yashaydi.)Topshiriq: dialogdagi ko'plik otlarni toping (кни́ги, друзья́, бра́тья, де́ти...) va har birining qoidasini ayting.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Orfografiya qoidasini unutish: книгы, рукы, ногы. кни́ги, ру́ки, но́ги (г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin doim -и). Sabab: rus imlosida bu 7 harfdan keyin "ы" umuman yozilmaydi.
O'rta rodga -ы qo'shish: окны, словы. о́кна, слова́ (o'rta rod: -о → -а, -е → -я). Sabab: o'zbek o'quvchi "-ы hamma joyda" deb o'ylaydi, lekin o'rta rod boshqacha.
Istisnolarga oddiy qo'shimcha: человеки, ребёнки, другы. лю́ди, де́ти, друзья́ (istisno — yodlang). Sabab: o'zbekchada har doim "-lar", rus tilida esa ayrim so'zlar butunlay o'zgaradi.
Ayol rodda unlini olib tashlamaslik: книгаы, машинаы. кни́ги, маши́ны (avval -а tushadi, keyin qo'shimcha). Sabab: o'zbekcha "kitoblar" da hech narsa tushmaydi.
Urg'uni ko'chirmaslik: сто́лы, до́ма. столы́, дома́ (ko'plikda urg'u oxirga ko'chadi). Sabab: o'zbekchada urg'u o'zgarmaydi, rus tilida ko'chadi.
Songa qo'shilgan otni noto'g'ri shakl: bu darajada faqat shuni yodda tuting — два окна́ (ikki deraza), lekin мно́го о́кон / пять о́кон. Sanoq bilan kelgan ot maxsus shaklga o'tadi — bu 8-darsda batafsil ochiladi. Hozircha oddiy ko'plikni mustahkamlaymiz.
9. Mashqlar
Mashq 1. Ko'plikka qo'ying (erkak/ayol rod, -ы/-и):
стол → ___, студе́нт → ___, маши́на → ___, газе́та → ___, музе́й → ___, неде́ля → ___
Mashq 2. O'rta rod (-о → -а, -е → -я):
окно́ → ___, сло́во → ___, мо́ре → ___, пла́тье → ___
Mashq 3. Orfografiya qoidasi (-и yoki -ы?):
кни́га → ___, рука́ → ___, но́га → ___, нож → ___, каранда́ш → ___
Mashq 4. Istisnolar (yoddan yozing):
дом → ___, друг → ___, брат → ___, челове́к → ___, ребёнок → ___, го́род → ___
Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
книгы, окны, человеки, сто́лы (urg'u), машинаы
Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga (urg'u bilan):
kitoblar = ___
uylar = ___
odamlar = ___
bolalar = ___
do'stlar = ___
10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- Yozish: xonangizdagi narsalar haqida 5 ta gap yozing, ko'plik otlar bilan — masalan На столе́ кни́ги и телефо́ны. В ко́мнате два окна́... — va "tekshir" deb yuboring.
- O'yin: IlmHamroh AI sizga birlikdagi ot beradi (стол, книга, окно, друг, человек), siz to'g'ri ko'plikni urg'usi bilan ayting va qaysi qoida (asosiy / orfografiya / o'rta rod / istisno) ekanini tushuntiring.
- Talaffuz: столы́, дома́, о́кна, друзья́, лю́ди so'zlarini ovoz chiqarib ayting, AI dan urg'ungizni tekshirishni so'rang.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: столы́, студе́нты, маши́ны, газе́ты, музе́и, неде́ли. Mashq 2: о́кна, слова́, моря́, пла́тья. Mashq 3: кни́ги, ру́ки, но́ги, ножи́, карандаши́ (hammasi -и, orfografiya qoidasi). Mashq 4: дома́, друзья́, бра́тья, лю́ди, де́ти, города́. Mashq 5: кни́ги ( книгы), о́кна ( окны), лю́ди ( человеки), столы́ (urg'u oxirda), маши́ны ( машинаы). Mashq 6: кни́ги / дома́ / лю́ди / де́ти / друзья́.
12. Xulosa va keyingi dars
- Asosiy qoida: erkak va ayol rod → -ы / -и (стол → столы́, кни́га → кни́ги).
- Rod bo'yicha: erkak undosh → -ы, -й → -и; ayol -а → -ы, -я → -и; o'rta -о → -а, -е → -я (окно́ → о́кна, мо́ре → моря́).
- Orfografiya qoidasi: г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin doim -и (кни́ги, книгы).
- Istisnolar (yodlang): дом → дома́, друг → друзья́, челове́к → лю́ди, ребёнок → де́ти.
- Urg'u ko'chadi: сто́л → столы́, окно́ → о́кна — har so'zni urg'usi bilan yodlang.
Keyingi dars — A1 — 8-dars: Egalik olmoshlari (мой, твой, наш, ваш...). Endi narsalarning kimga tegishli ekanini aytishni o'rganamiz: мой стол / мои́ столы́, моя́ кни́га / мои́ кни́ги, моё окно́ / мои́ о́кна. Egalik olmoshlari ham rod va ko'plikka to'g'ridan-to'g'ri moslashadi — bugungi ko'plik bilimi shu darsda davom etadi. (Sonlar esa 9-darsda keladi.)
O'qiganingizni mustahkamlang
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!