IlmHamroh
Rus tili kursi/A1 Boshlangich14b/26-dars15 daqiqa
Mundarija (20)

A1 — 14b-dars: Не va нет — rus tilida inkor qanday yasaladi

A1 — BOSHLANG'ICH · 14b-dars


1. Dars nomi va maqsad

Siz rus tilida inkor so'zlarini bir necha darsda uchratdingiz: 6-darsda Э́то не кни́га, 10-darsda Я не зна́ю, 14-darsda У меня́ нет бра́та. Bu darsda hammasini bitta joyga yig'amiz va eng ko'p chalkashtiriladigan juftlikni — не va нет farqini — bir marta va butunlay tushunib olamiz.

Qisqa qilib aytganda, rus tilida inkorning ikkita asosiy so'zi bor:

  1. не — "-ma-" yoki "emas" ma'nosidagi inkor zarrasi. U inkor qilinayotgan so'zning oldida turadi: Я не зна́ю — "Men bilmayman", Э́то не моя́ кни́га — "Bu mening kitobim emas".
  2. нет — "yo'q". Ikki vazifasi bor: (a) savolga "yo'q" javobi: — Ты студе́нт? — Нет.; (b) biror narsa mavjud emasligi: У меня́ нет бра́та — "Mening akam yo'q".

Dars oxirida siz o'zbekcha -ma-, emas va yo'q so'zlarini ruschaga to'g'ri o'girishni, "yo'q" dan keyin otni qaratqichga qo'yishni va qo'sh inkorning (Я никогда́ не…) oddiy shakllarini bilib olasiz.

Asosiy g'oya: не — biror so'zni inkor qiladi (u bilan birga yuradi). нет — o'zi mustaqil "yo'q" degan so'z (javob yoki yo'qlik).


2. Avvalgi darslardan takror

  • 6-dars: Э́то кни́га? — Нет, э́то не кни́га, э́то тетра́дь. Bu yerda ikkala so'z bir gapda turibdi: Нет — javob, не — inkor.
  • 10–11-darslar: fe'lni inkor qilish uchun oldiga не qo'yiladi: не зна́ю, не понима́ю, не говорю́. Fe'l odatdagidek tuslanadi.
  • 14-dars: У меня́ есть кни́га → У меня́ нет кни́ги. нет dan keyin ot qaratqich (Роди́тельный) kelishigiga o'tadi: кни́га → кни́ги, брат → бра́та, окно́ → окна́.

Tez mashq: qaratqich shaklini ayting — брат → ?, маши́на → ?, вре́мя → ?, окно́ → ? (Javob: бра́та, маши́ны, вре́мени, окна́.)

Muhim bog'lanish: bugungi dars yangi qoida emas, balki siz bilgan bo'laklarni tartibga soluvchi xarita. Shuning uchun asosiy e'tiborni "qachon не, qachon нет" degan savolga qarating.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ikki so'z — ikki vazifa

text
      НЕ                                    НЕТ
      "-ma-" / "emas"                       "yo'q"
      ─────────────────                     ─────────────────
      boshqa so'zni inkor qiladi            o'zi to'liq so'z
      doim o'sha so'zdan OLDIN turadi       (1) javob: Нет.
                                            (2) mavjud emas: нет + qaratqich

      Я не зна́ю.                           — Ты зна́ешь? — Нет.
      Э́то не мой дом.                      У меня́ нет до́ма.

O'zbek tilida bu farq ham bor, faqat boshqacha ko'rinishda: -ma- qo'shimchasi fe'lning ichiga kiradi (bil-ma-yman), emas esa alohida so'z. Rus tilida esa ikkalasining o'rniga bitta so'z — не ishlatiladi va u doim alohida yoziladi.

3.2. не + fe'l — "-ma-"

Fe'lni inkor qilish uchun uning oldiga не qo'yasiz. Fe'lning o'zi o'zgarmaydi:

text
   TASDIQ                          INKOR
   Я зна́ю.         (bilaman)   →   Я не зна́ю.        (bilmayman)
   Он рабо́тает.    (ishlaydi)  →   Он не рабо́тает.   (ishlamaydi)
   Мы говори́м.     (gapiramiz) →   Мы не говори́м.    (gapirmaymiz)
   Они́ понима́ют.  (tushunadi) →   Они́ не понима́ют. (tushunmaydi)

Farqni sezing: o'zbekchada inkor fe'lning o'rtasida (bilmayman), ruschada esa fe'ldan oldin alohida so'z: не зна́ю. Я зна́ю не — noto'g'ri. Я не зна́ю.

17-darsda ko'radigan modal so'zlar bilan ham xuddi shunday: Я не могу́ (qila olmayman), Я не хочу́ (xohlamayman).

3.3. не + boshqa so'z — "emas"

не faqat fe'lni emas, istalgan so'zni inkor qila oladi: otni, olmoshni, sifatni, ravishni. Bu o'zbekcha "emas" ga to'g'ri keladi:

text
   Он не студе́нт.           — U talaba emas.
   Э́то не моя́ кни́га.       — Bu mening kitobim emas.
   Э́то не мой телефо́н.     — Bu mening telefonim emas.
   Не сего́дня, а за́втра.   — Bugun emas, ertaga.

Diqqat — tartib: o'zbekchada emas so'zdan keyin keladi (talaba emas), ruschada не esa oldin (не студе́нт). Bu o'zbeklar uchun eng ko'p chalkashadigan joy.

не …, а … — "…emas, balki …" qolipi juda foydali:

text
   Я пью не чай, а ко́фе.        — Men choy emas, qahva ichaman.
   Э́то не брат, а друг.         — Bu aka emas, do'st.

не qaysi so'z oldida tursa, o'sha so'zni inkor qiladi:

text
   Я не пью ко́фе.     — Men qahva ichmayman.       (fe'l inkor)
   Я пью не ко́фе.     — Men qahva emas (boshqa narsa) ichaman.

3.4. нет — "yo'q" javobi

Savolga "yo'q" deb javob berganda нет ishlatiladi. Ko'pincha undan keyin to'liq inkor gap keladi — va unda endi не bo'ladi:

text
   — Вы студе́нт?          — Siz talabamisiz?
   — Нет, я не студе́нт.    — Yo'q, men talaba emasman.
     ↑ javob   ↑ inkor

   — Ты зна́ешь?            — Bilasanmi?
   — Нет, не зна́ю.         — Yo'q, bilmayman.

Xuddi o'zbekchadagidek: "Yo'q" (javob) + "emasman / -ma-" (inkor). Faqat ruschada birinchisi нет, ikkinchisi не.

Qisqa tayyor iboralar:

text
   Нет, спаси́бо.    — Yo'q, rahmat.
   Ещё нет.          — Hali yo'q.
   Коне́чно, нет!    — Albatta yo'q!

3.5. нет + qaratqich — "yo'q" (mavjud emas)

нет ning ikkinchi vazifasi — biror narsa yoki kishi yo'qligini aytish. Bu есть (bor) ning teskarisi. 14-darsdagi oltin qoida bu yerda to'liq ishlaydi:

Oltin qoida: "mavjud emas" ma'nosidagi нет dan keyin ot HAR DOIM qaratqich (Роди́тельный) kelishigida turadi.

text
   BOR (есть + bosh k.)            YO'Q (нет + qaratqich)
   У меня́ есть брат.         →    У меня́ нет бра́та.       (akam yo'q)
   Здесь есть магази́н.       →    Здесь нет магази́на.     (bu yerda do'kon yo'q)
   До́ма есть хлеб.           →    До́ма нет хле́ба.         (uyda non yo'q)
   Сего́дня есть уро́к.        →    Сего́дня нет уро́ка.      (bugun dars yo'q)
   Здесь есть вода́.          →    Здесь нет воды́.          (bu yerda suv yo'q)

Kichik istisno — o'zgarmaydigan so'zlar: chet tilidan kirgan ba'zi so'zlar (кафе́, метро́, кино́, такси́) hech qachon o'zgarmaydi. Shuning uchun: Здесь нет кафе́ (bu yerda kafe yo'q), В го́роде нет метро́ (shaharda metro yo'q). Qoida o'sha — shunchaki so'z shakli o'zgarmaydi.

Kishi yo'qligi. "U yo'q / U uyda yo'q" ham нет bilan aytiladi, olmosh esa qaratqichda turadi:

text
   Его́ нет.           — U (erkak) yo'q.
   Её нет до́ма.       — U (ayol) uyda yo'q.
   Па́пы нет до́ма.    — Dadam uyda yo'q.      (па́па → па́пы)

Eslatma: bu yerda у predlogi yo'q, shuning uchun н qo'shilmaydi: его́ нет (него́ emas). у него́ — faqat у dan keyin.

3.6. O'tgan va kelasi zamonda — не́ было / не бу́дет

14-darsda ko'rgan edik: "yo'q edi" = не́ было, "yo'q bo'ladi" = не бу́дет. Qaratqich qoidasi bu yerda ham saqlanadi:

text
   Вчера́ не́ было уро́ка.         — Kecha dars yo'q edi.
   За́втра не бу́дет вре́мени.     — Ertaga vaqt bo'lmaydi.

Urg'uga diqqat: не́ было — urg'u не ga tushadi. Bu kamdan-kam holat: odatda не urg'usiz bo'ladi.

3.7. O'zbekcha → ruscha xarita

O'zbekcha Vazifasi Ruscha Misol
-ma- (bilmayman) fe'lni inkor qilish не + fe'l Я не зна́ю.
emas (talaba emas) so'zni inkor qilish не + so'z Он не студе́нт.
Yo'q. (javob) savolga inkor javob Нет. — Ты до́ма? — Нет.
… yo'q (pul yo'q) mavjud emaslik нет + qaratqich У меня́ нет вре́мени.
hech … -ma- qo'sh inkor ни- so'z + не Никто́ не зна́ет.

Tekshirish usuli: o'zbekcha gapda "yo'q" so'zi "mavjud emas" ma'nosida bo'lsa — нет + qaratqich. "-ma-" yoki "emas" bo'lsa — не.

3.8. Qo'sh inkor — qisqa tanishuv (никто́ не, никогда́ не…)

Rus tilida "hech kim", "hech qachon", "hech narsa" so'zlari bilan gapda fe'l oldida yana не turadi. Ya'ni inkor ikki marta aytiladi:

text
   Я никогда́ не курю́.         — Men hech qachon chekmayman.
   Никто́ не зна́ет.             — Hech kim bilmaydi.
   Я ничего́ не понима́ю.       — Men hech narsa tushunmayapman.
   Он нигде́ не рабо́тает.       — U hech qayerda ishlamaydi.
Ruscha O'zbekcha
никто́ hech kim
ничего́ (ничто́) hech narsa
никогда́ hech qachon
нигде́ hech qayerda

Yaxshi xabar: o'zbek tilida ham aynan shunday! "Hech kim bilmaydi" — "hech" ham, "-ma-" ham bor. Shuning uchun ruscha qo'sh inkor sizga tabiiy tuyuladi. Никто́ зна́ет — noto'g'ri. Никто́ не зна́ет — to'g'ri.

Bu mavzu B2 darajada ("не vs ни", не́кого, не́чего) chuqur o'rganiladi. Hozircha shu to'rtta so'zni не bilan birga ishlata olsangiz kifoya.


4. Misollar

не + fe'l ("-ma-"):

Ruscha O'zbekcha
Я не зна́ю. Men bilmayman.
Я не понима́ю. Men tushunmayapman.
Он не рабо́тает сего́дня. U bugun ishlamaydi.
Мы не говори́м по-англи́йски. Biz inglizcha gapirmaymiz.
Она́ не пьёт ко́фе. U qahva ichmaydi.

не + so'z ("emas"):

Ruscha O'zbekcha
Он не врач. U shifokor emas.
Э́то не моя́ су́мка. Bu mening sumkam emas.
Э́то не Анто́н, а Ива́н. Bu Anton emas, Ivan.
Не сейча́с, а ве́чером. Hozir emas, kechqurun.

нет — javob va yo'qlik:

Ruscha O'zbekcha
— Вы из Москвы́? — Нет, из Ташке́нта. — Siz Moskvadanmisiz? — Yo'q, Toshkentdan.
У меня́ нет бра́та. Mening akam yo'q.
Здесь нет кафе́. Bu yerda kafe yo'q.
Сего́дня нет уро́ка. Bugun dars yo'q.
У нас нет вре́мени. Bizda vaqt yo'q.
Ма́мы нет до́ма. Onam uyda yo'q.

Qo'sh inkor:

Ruscha O'zbekcha
Я никогда́ не опа́здываю. Men hech qachon kechikmayman.
Здесь никто́ не живёт. Bu yerda hech kim yashamaydi.
Он ничего́ не хо́чет. U hech narsa xohlamaydi.

5. Talaffuz bo'limi

  • не /ni/ — deyarli doim urg'usiz va keyingi so'z bilan birga aytiladi: не зна́ю → "niznáyu", не понима́ю → "nipanimáyu". Yozuvda esa alohida!
  • нет /nyet/ — urg'uli, aniq aytiladi: "nyet". Oxiridagi "т" qisqa.
  • не́ было /NYE-bi-la/ — istisno: urg'u не ga tushadi.
  • ничего́ /ni-chi-VO/ — -го yana "-vo" bo'lib o'qiladi (14-darsdagi него́ kabi): "nichivó".
  • никогда́ /ni-kag-DA/ — urg'usiz "о" → "a": "nikagdá".
  • никто́ /nik-TO/ — "к" va "т" ketma-ket, urg'u oxirda: "niktó".
  • его́ нет /yi-VO nyet/ — "yivó nyet".

Eng muhim talaffuz qoidasi: не ni alohida, urg'u bilan aytmang ("NYE znayu" emas). U fe'lga "yopishib" ketadi: "niznáyu". Aks holda gap g'alati, sun'iy eshitiladi.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — не зна́ю, не понима́ю, не могу́, не хочу́, нет вре́мени, ничего́ не зна́ю.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
не не -ma- / emas (inkor) Я не зна́ю.
нет нет yo'q У меня́ нет вре́мени.
никто́ ник-то́ hech kim Никто́ не зна́ет.
ничего́ ни-че-го́ hech narsa Я ничего́ не понима́ю.
никогда́ ни-ког-да́ hech qachon Я никогда́ не курю́.
нигде́ ниг-де́ hech qayerda Он нигде́ не рабо́тает.
ещё нет е-щё нет hali yo'q — Ты гото́в? — Ещё нет.
здесь здесь bu yerda Здесь нет кафе́.
до́ма до́-ма uyda Его́ нет до́ма.
хлеб хлеб non До́ма нет хле́ба.
вода́ во-да́ suv Здесь нет воды́.
уро́к у-ро́к dars Сего́дня нет уро́ка.
магази́н ма-га-зи́н do'kon Здесь нет магази́на.
кафе́ ка-фе́ kafe (o'zgarmaydi) Здесь нет кафе́.
кури́ть ку-ри́ть chekmoq Я не курю́.
опа́здывать о-па́з-ды-вать kechikmoq Я не опа́здываю.

Yodlash qoidasi: не ni doim fe'l yoki so'z bilan juftlikda yodlang (не зна́ю, не студе́нт), нет ni esa qaratqich bilan (нет вре́мени, нет бра́та).


7. Dialog

text
— Приве́т! Ты зна́ешь, где Ива́н?        — Salom! Ivan qayerdaligini bilasanmi?
— Нет, не зна́ю. Его́ нет до́ма.          — Yo'q, bilmayman. U uyda yo'q.
— А у тебя́ есть его́ телефо́н?           — Senda uning telefoni bormi?
— Нет, у меня́ нет его́ телефо́на.        — Yo'q, menda uning telefoni yo'q.
— Жаль. Ты не хо́чешь пойти́ в кафе́?     — Attang. Kafega borishni xohlamaysanmi?
— Хочу́, но сего́дня у меня́ нет вре́мени. — Xohlayman, lekin bugun vaqtim yo'q.
— А за́втра?                             — Ertaga-chi?
— За́втра — да. Но не у́тром, а ве́чером.  — Ertaga — ha. Lekin ertalab emas, kechqurun.
— Хорошо́! Я никогда́ не опа́здываю.      — Yaxshi! Men hech qachon kechikmayman.

E'tibor bering: Нет, не зна́ю — javob (нет) + fe'l inkori (не). Его́ нет до́ма, нет телефо́на, нет вре́мени — yo'qlik (нет + qaratqich). не у́тром, а ве́чером — so'z inkori. никогда́ не — qo'sh inkor. Bitta dialogda barcha holatlar bor.


8. Tipik xatolar va mini-mashq

Ko'p uchraydigan xatolar:

  • "Yo'q" (mavjud emas) uchun не ishlatish: У меня́ не маши́на. У меня́ нет маши́ны. Sabab: mavjud emaslik — нет + qaratqich. не маши́на esa "mashina emas" degani.

  • "emas" uchun нет ishlatish: Я нет студе́нт. Я не студе́нт. Sabab: so'zni inkor qilish — не. нет — "yo'q", u "emas" emas.

  • не ni o'zbekcha tartibda so'zdan keyin qo'yish: Я зна́ю не. Он студе́нт не. Я не зна́ю. Он не студе́нт. Sabab: не doim inkor qilinayotgan so'zdan oldin turadi.

  • нет dan keyin otni bosh kelishikda qoldirish: Здесь нет магази́н. Здесь нет магази́на. Sabab: yo'qlikdagi нет doim qaratqich talab qiladi.

  • "Yo'q"ni не есть deb yasash: У меня́ не есть вре́мя. У меня́ нет вре́мени. Sabab: есть ning inkori — нет. не есть shaklida ishlatilmaydi.

  • Qo'sh inkorda не ni tushirib qoldirish: Я никогда́ курю́. Никто́ зна́ет. Я никогда́ не курю́. Никто́ не зна́ет. Sabab: ни- so'zlari bilan fe'l oldida не shart (o'zbekchadagi "hech … -ma-" kabi).

Mini-mashq (og'zaki): не yoki нет? Я ___ понима́ю. · У нас ___ вре́мени. · — Ты врач? — ___, я ___ врач. · Э́то ___ мой дом. (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Gaplarni inkorga aylantiring (не + fe'l):

Я зна́ю.              → ___
Он рабо́тает.         → ___
Мы понима́ем.         → ___
Они́ говоря́т по-ру́сски. → ___
Я хочу́ спать.         → ___

Mashq 2. не yoki нет qo'ying:

1) Э́то ___ мой телефо́н.
2) — Вы студе́нт? — ___, я врач.
3) Здесь ___ кафе́.
4) Она́ ___ живёт здесь.
5) У меня́ ___ бра́та.
6) Я пью ___ чай, а ко́фе.

Mashq 3. есть → нет (otni qaratqichga o'tkazing):

У меня́ есть маши́на.     → ___
Здесь есть магази́н.     → ___
До́ма есть хлеб.         → ___
Сего́дня есть уро́к.      → ___
Здесь есть вода́.        → ___

Mashq 4. Savollarga "yo'q" bilan to'liq javob bering (namuna: Ты студе́нт? → Нет, я не студе́нт.):

1) Ты зна́ешь Анто́на?        → ___
2) Э́то твоя́ кни́га?          → ___
3) У тебя́ есть соба́ка?      → ___
4) Он до́ма?                 → ___

Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:

1) Men tushunmayapman.
2) Bu mening sumkam emas.
3) Bizda vaqt yo'q.
4) Bu yerda metro yo'q.
5) Hech kim bilmaydi.
6) Men hech qachon chekmayman.

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1) Я нет зна́ю.
2) У меня́ не маши́на.
3) Здесь нет магази́н.
4) Никто́ зна́ет.
5) Он студе́нт не.

Mashq 7. O'zingiz haqingizda 4 ta gap yozing: bittasi не + fe'l, bittasi не + so'z, bittasi нет + qaratqich, bittasi qo'sh inkor bilan.


10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)

  1. "Yo'q" o'yini: IlmHamroh AIdan sizga 10 ta oddiy savol berishni so'rang (Ты студе́нт? У тебя́ есть маши́на? Ты зна́ешь…?). Har biriga Нет, … bilan to'liq inkor javob bering. AI не / нет tanlovingizni va qaratqich tugashlarini tekshirsin.
  2. Xona tavsifi: xonangizda nima bor va nima yo'qligini 6 ta gap bilan yozing (Здесь есть стол. Здесь нет телеви́зора.). AIdan tekshirishni so'rang.
  3. Qo'sh inkor: AIga o'zingiz haqingizda "hech qachon" qilmaydigan 3 ta ishni yozing (Я никогда́ не…), AI не tushib qolmaganini tekshirsin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Я не понима́ю. · У нас нет вре́мени. · — Ты врач? — Нет, я не врач. · Э́то не мой дом.

Mashq 1: Я не зна́ю; Он не рабо́тает; Мы не понима́ем; Они́ не говоря́т по-ру́сски; Я не хочу́ спать.

Mashq 2: 1) не; 2) Нет; 3) нет; 4) не; 5) нет; 6) не.

Mashq 3: У меня́ нет маши́ны; Здесь нет магази́на; До́ма нет хле́ба; Сего́дня нет уро́ка; Здесь нет воды́.

Mashq 4: 1) Нет, я не зна́ю Анто́на. 2) Нет, э́то не моя́ кни́га. 3) Нет, у меня́ нет соба́ки. 4) Нет, его́ нет до́ма.

Mashq 5: 1) Я не понима́ю. 2) Э́то не моя́ су́мка. 3) У нас нет вре́мени. 4) Здесь нет метро́. 5) Никто́ не зна́ет. 6) Я никогда́ не курю́.

Mashq 6: 1) Я не зна́ю (fe'l inkori — не). 2) У меня́ нет маши́ны (yo'qlik — нет + qaratqich). 3) Здесь нет магази́на (qaratqich). 4) Никто́ не зна́ет (qo'sh inkor). 5) Он не студе́нт (не so'zdan oldin).

Mashq 7: namuna — Я не говорю́ по-кита́йски. Э́то не мой дом. У меня́ нет маши́ны. Я никогда́ не опа́здываю.


12. Xulosa va keyingi dars

  • не — "-ma-" va "emas": inkor qilinayotgan so'zdan oldin turadi — Я не зна́ю, Он не студе́нт, не сего́дня, а за́втра. Urg'usiz, keyingi so'z bilan birga aytiladi.
  • нет — "yo'q": (1) savolga javob — Нет, спаси́бо; (2) mavjud emaslik — нет + qaratqich: У меня́ нет бра́та, Здесь нет магази́на, Его́ нет до́ма.
  • Javobda ikkalasi ko'pincha birga keladi: Нет, я не студе́нт.
  • есть ning inkori — нет (не есть emas); o'tgan/kelasi zamonda не́ было / не бу́дет + qaratqich.
  • Qo'sh inkor: никто́ / ничего́ / никогда́ / нигде́ + не + fe'l — o'zbekchadagi "hech … -ma-" kabi.

Keyingi dars — A1 — 15-dars: Joy predloglari (где? в / на + предло́жный паде́ж). Endi predmetning qayerda ekanini aytishni o'rganamiz — в до́ме (uyda), на столе́ (stolda). Bugungi Здесь нет… qolipi bilan birlashtirib, В ко́мнате нет окна́ kabi gaplar tuza olasiz.

Ulashish:Telegram'da

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 14b-dars: Не va нет — rus tilida inkor qanday yasaladi — IlmHamroh