Mundarija (20)
- 1. Dars nomi va maqsad
- 2. Avvalgi darslardan takror
- 3. Asosiy tushuntirish
- 3.1. Ikki so'z — ikki vazifa
- 3.2. не + fe'l — "-ma-"
- 3.3. не + boshqa so'z — "emas"
- 3.4. нет — "yo'q" javobi
- 3.5. нет + qaratqich — "yo'q" (mavjud emas)
- 3.6. O'tgan va kelasi zamonda — не́ было / не бу́дет
- 3.7. O'zbekcha → ruscha xarita
- 3.8. Qo'sh inkor — qisqa tanishuv (никто́ не, никогда́ не…)
- 4. Misollar
- 5. Talaffuz bo'limi
- 6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
- 7. Dialog
- 8. Tipik xatolar va mini-mashq
- 9. Mashqlar
- 10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- 11. Javoblar kaliti
- 12. Xulosa va keyingi dars
A1 — 14b-dars: Не va нет — rus tilida inkor qanday yasaladi
A1 — BOSHLANG'ICH · 14b-dars
1. Dars nomi va maqsad
Siz rus tilida inkor so'zlarini bir necha darsda uchratdingiz: 6-darsda Э́то не кни́га, 10-darsda Я не зна́ю, 14-darsda У меня́ нет бра́та. Bu darsda hammasini bitta joyga yig'amiz va eng ko'p chalkashtiriladigan juftlikni — не va нет farqini — bir marta va butunlay tushunib olamiz.
Qisqa qilib aytganda, rus tilida inkorning ikkita asosiy so'zi bor:
- не — "-ma-" yoki "emas" ma'nosidagi inkor zarrasi. U inkor qilinayotgan so'zning oldida turadi: Я не зна́ю — "Men bilmayman", Э́то не моя́ кни́га — "Bu mening kitobim emas".
- нет — "yo'q". Ikki vazifasi bor: (a) savolga "yo'q" javobi: — Ты студе́нт? — Нет.; (b) biror narsa mavjud emasligi: У меня́ нет бра́та — "Mening akam yo'q".
Dars oxirida siz o'zbekcha -ma-, emas va yo'q so'zlarini ruschaga to'g'ri o'girishni, "yo'q" dan keyin otni qaratqichga qo'yishni va qo'sh inkorning (Я никогда́ не…) oddiy shakllarini bilib olasiz.
Asosiy g'oya: не — biror so'zni inkor qiladi (u bilan birga yuradi). нет — o'zi mustaqil "yo'q" degan so'z (javob yoki yo'qlik).
2. Avvalgi darslardan takror
- 6-dars: Э́то кни́га? — Нет, э́то не кни́га, э́то тетра́дь. Bu yerda ikkala so'z bir gapda turibdi: Нет — javob, не — inkor.
- 10–11-darslar: fe'lni inkor qilish uchun oldiga не qo'yiladi: не зна́ю, не понима́ю, не говорю́. Fe'l odatdagidek tuslanadi.
- 14-dars: У меня́ есть кни́га → У меня́ нет кни́ги. нет dan keyin ot qaratqich (Роди́тельный) kelishigiga o'tadi: кни́га → кни́ги, брат → бра́та, окно́ → окна́.
Tez mashq: qaratqich shaklini ayting — брат → ?, маши́на → ?, вре́мя → ?, окно́ → ? (Javob: бра́та, маши́ны, вре́мени, окна́.)
Muhim bog'lanish: bugungi dars yangi qoida emas, balki siz bilgan bo'laklarni tartibga soluvchi xarita. Shuning uchun asosiy e'tiborni "qachon не, qachon нет" degan savolga qarating.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ikki so'z — ikki vazifa
НЕ НЕТ
"-ma-" / "emas" "yo'q"
───────────────── ─────────────────
boshqa so'zni inkor qiladi o'zi to'liq so'z
doim o'sha so'zdan OLDIN turadi (1) javob: Нет.
(2) mavjud emas: нет + qaratqich
Я не зна́ю. — Ты зна́ешь? — Нет.
Э́то не мой дом. У меня́ нет до́ма.O'zbek tilida bu farq ham bor, faqat boshqacha ko'rinishda: -ma- qo'shimchasi fe'lning ichiga kiradi (bil-ma-yman), emas esa alohida so'z. Rus tilida esa ikkalasining o'rniga bitta so'z — не ishlatiladi va u doim alohida yoziladi.
3.2. не + fe'l — "-ma-"
Fe'lni inkor qilish uchun uning oldiga не qo'yasiz. Fe'lning o'zi o'zgarmaydi:
TASDIQ INKOR
Я зна́ю. (bilaman) → Я не зна́ю. (bilmayman)
Он рабо́тает. (ishlaydi) → Он не рабо́тает. (ishlamaydi)
Мы говори́м. (gapiramiz) → Мы не говори́м. (gapirmaymiz)
Они́ понима́ют. (tushunadi) → Они́ не понима́ют. (tushunmaydi)Farqni sezing: o'zbekchada inkor fe'lning o'rtasida (bilmayman), ruschada esa fe'ldan oldin alohida so'z: не зна́ю. Я зна́ю не — noto'g'ri. Я не зна́ю.
17-darsda ko'radigan modal so'zlar bilan ham xuddi shunday: Я не могу́ (qila olmayman), Я не хочу́ (xohlamayman).
3.3. не + boshqa so'z — "emas"
не faqat fe'lni emas, istalgan so'zni inkor qila oladi: otni, olmoshni, sifatni, ravishni. Bu o'zbekcha "emas" ga to'g'ri keladi:
Он не студе́нт. — U talaba emas.
Э́то не моя́ кни́га. — Bu mening kitobim emas.
Э́то не мой телефо́н. — Bu mening telefonim emas.
Не сего́дня, а за́втра. — Bugun emas, ertaga.Diqqat — tartib: o'zbekchada emas so'zdan keyin keladi (talaba emas), ruschada не esa oldin (не студе́нт). Bu o'zbeklar uchun eng ko'p chalkashadigan joy.
не …, а … — "…emas, balki …" qolipi juda foydali:
Я пью не чай, а ко́фе. — Men choy emas, qahva ichaman.
Э́то не брат, а друг. — Bu aka emas, do'st.не qaysi so'z oldida tursa, o'sha so'zni inkor qiladi:
Я не пью ко́фе. — Men qahva ichmayman. (fe'l inkor)
Я пью не ко́фе. — Men qahva emas (boshqa narsa) ichaman.3.4. нет — "yo'q" javobi
Savolga "yo'q" deb javob berganda нет ishlatiladi. Ko'pincha undan keyin to'liq inkor gap keladi — va unda endi не bo'ladi:
— Вы студе́нт? — Siz talabamisiz?
— Нет, я не студе́нт. — Yo'q, men talaba emasman.
↑ javob ↑ inkor
— Ты зна́ешь? — Bilasanmi?
— Нет, не зна́ю. — Yo'q, bilmayman.Xuddi o'zbekchadagidek: "Yo'q" (javob) + "emasman / -ma-" (inkor). Faqat ruschada birinchisi нет, ikkinchisi не.
Qisqa tayyor iboralar:
Нет, спаси́бо. — Yo'q, rahmat.
Ещё нет. — Hali yo'q.
Коне́чно, нет! — Albatta yo'q!3.5. нет + qaratqich — "yo'q" (mavjud emas)
нет ning ikkinchi vazifasi — biror narsa yoki kishi yo'qligini aytish. Bu есть (bor) ning teskarisi. 14-darsdagi oltin qoida bu yerda to'liq ishlaydi:
Oltin qoida: "mavjud emas" ma'nosidagi нет dan keyin ot HAR DOIM qaratqich (Роди́тельный) kelishigida turadi.
BOR (есть + bosh k.) YO'Q (нет + qaratqich)
У меня́ есть брат. → У меня́ нет бра́та. (akam yo'q)
Здесь есть магази́н. → Здесь нет магази́на. (bu yerda do'kon yo'q)
До́ма есть хлеб. → До́ма нет хле́ба. (uyda non yo'q)
Сего́дня есть уро́к. → Сего́дня нет уро́ка. (bugun dars yo'q)
Здесь есть вода́. → Здесь нет воды́. (bu yerda suv yo'q)Kichik istisno — o'zgarmaydigan so'zlar: chet tilidan kirgan ba'zi so'zlar (кафе́, метро́, кино́, такси́) hech qachon o'zgarmaydi. Shuning uchun: Здесь нет кафе́ (bu yerda kafe yo'q), В го́роде нет метро́ (shaharda metro yo'q). Qoida o'sha — shunchaki so'z shakli o'zgarmaydi.
Kishi yo'qligi. "U yo'q / U uyda yo'q" ham нет bilan aytiladi, olmosh esa qaratqichda turadi:
Его́ нет. — U (erkak) yo'q.
Её нет до́ма. — U (ayol) uyda yo'q.
Па́пы нет до́ма. — Dadam uyda yo'q. (па́па → па́пы)Eslatma: bu yerda у predlogi yo'q, shuning uchun н qo'shilmaydi: его́ нет (него́ emas). у него́ — faqat у dan keyin.
3.6. O'tgan va kelasi zamonda — не́ было / не бу́дет
14-darsda ko'rgan edik: "yo'q edi" = не́ было, "yo'q bo'ladi" = не бу́дет. Qaratqich qoidasi bu yerda ham saqlanadi:
Вчера́ не́ было уро́ка. — Kecha dars yo'q edi.
За́втра не бу́дет вре́мени. — Ertaga vaqt bo'lmaydi.Urg'uga diqqat: не́ было — urg'u не ga tushadi. Bu kamdan-kam holat: odatda не urg'usiz bo'ladi.
3.7. O'zbekcha → ruscha xarita
| O'zbekcha | Vazifasi | Ruscha | Misol |
|---|---|---|---|
| -ma- (bilmayman) | fe'lni inkor qilish | не + fe'l | Я не зна́ю. |
| emas (talaba emas) | so'zni inkor qilish | не + so'z | Он не студе́нт. |
| Yo'q. (javob) | savolga inkor javob | Нет. | — Ты до́ма? — Нет. |
| … yo'q (pul yo'q) | mavjud emaslik | нет + qaratqich | У меня́ нет вре́мени. |
| hech … -ma- | qo'sh inkor | ни- so'z + не | Никто́ не зна́ет. |
Tekshirish usuli: o'zbekcha gapda "yo'q" so'zi "mavjud emas" ma'nosida bo'lsa — нет + qaratqich. "-ma-" yoki "emas" bo'lsa — не.
3.8. Qo'sh inkor — qisqa tanishuv (никто́ не, никогда́ не…)
Rus tilida "hech kim", "hech qachon", "hech narsa" so'zlari bilan gapda fe'l oldida yana не turadi. Ya'ni inkor ikki marta aytiladi:
Я никогда́ не курю́. — Men hech qachon chekmayman.
Никто́ не зна́ет. — Hech kim bilmaydi.
Я ничего́ не понима́ю. — Men hech narsa tushunmayapman.
Он нигде́ не рабо́тает. — U hech qayerda ishlamaydi.| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| никто́ | hech kim |
| ничего́ (ничто́) | hech narsa |
| никогда́ | hech qachon |
| нигде́ | hech qayerda |
Yaxshi xabar: o'zbek tilida ham aynan shunday! "Hech kim bilmaydi" — "hech" ham, "-ma-" ham bor. Shuning uchun ruscha qo'sh inkor sizga tabiiy tuyuladi. Никто́ зна́ет — noto'g'ri. Никто́ не зна́ет — to'g'ri.
Bu mavzu B2 darajada ("не vs ни", не́кого, не́чего) chuqur o'rganiladi. Hozircha shu to'rtta so'zni не bilan birga ishlata olsangiz kifoya.
4. Misollar
не + fe'l ("-ma-"):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я не зна́ю. | Men bilmayman. |
| Я не понима́ю. | Men tushunmayapman. |
| Он не рабо́тает сего́дня. | U bugun ishlamaydi. |
| Мы не говори́м по-англи́йски. | Biz inglizcha gapirmaymiz. |
| Она́ не пьёт ко́фе. | U qahva ichmaydi. |
не + so'z ("emas"):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он не врач. | U shifokor emas. |
| Э́то не моя́ су́мка. | Bu mening sumkam emas. |
| Э́то не Анто́н, а Ива́н. | Bu Anton emas, Ivan. |
| Не сейча́с, а ве́чером. | Hozir emas, kechqurun. |
нет — javob va yo'qlik:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| — Вы из Москвы́? — Нет, из Ташке́нта. | — Siz Moskvadanmisiz? — Yo'q, Toshkentdan. |
| У меня́ нет бра́та. | Mening akam yo'q. |
| Здесь нет кафе́. | Bu yerda kafe yo'q. |
| Сего́дня нет уро́ка. | Bugun dars yo'q. |
| У нас нет вре́мени. | Bizda vaqt yo'q. |
| Ма́мы нет до́ма. | Onam uyda yo'q. |
Qo'sh inkor:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я никогда́ не опа́здываю. | Men hech qachon kechikmayman. |
| Здесь никто́ не живёт. | Bu yerda hech kim yashamaydi. |
| Он ничего́ не хо́чет. | U hech narsa xohlamaydi. |
5. Talaffuz bo'limi
- не /ni/ — deyarli doim urg'usiz va keyingi so'z bilan birga aytiladi: не зна́ю → "niznáyu", не понима́ю → "nipanimáyu". Yozuvda esa alohida!
- нет /nyet/ — urg'uli, aniq aytiladi: "nyet". Oxiridagi "т" qisqa.
- не́ было /NYE-bi-la/ — istisno: urg'u не ga tushadi.
- ничего́ /ni-chi-VO/ — -го yana "-vo" bo'lib o'qiladi (14-darsdagi него́ kabi): "nichivó".
- никогда́ /ni-kag-DA/ — urg'usiz "о" → "a": "nikagdá".
- никто́ /nik-TO/ — "к" va "т" ketma-ket, urg'u oxirda: "niktó".
- его́ нет /yi-VO nyet/ — "yivó nyet".
Eng muhim talaffuz qoidasi: не ni alohida, urg'u bilan aytmang ("NYE znayu" emas). U fe'lga "yopishib" ketadi: "niznáyu". Aks holda gap g'alati, sun'iy eshitiladi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — не зна́ю, не понима́ю, не могу́, не хочу́, нет вре́мени, ничего́ не зна́ю.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| не | не | -ma- / emas (inkor) | Я не зна́ю. |
| нет | нет | yo'q | У меня́ нет вре́мени. |
| никто́ | ник-то́ | hech kim | Никто́ не зна́ет. |
| ничего́ | ни-че-го́ | hech narsa | Я ничего́ не понима́ю. |
| никогда́ | ни-ког-да́ | hech qachon | Я никогда́ не курю́. |
| нигде́ | ниг-де́ | hech qayerda | Он нигде́ не рабо́тает. |
| ещё нет | е-щё нет | hali yo'q | — Ты гото́в? — Ещё нет. |
| здесь | здесь | bu yerda | Здесь нет кафе́. |
| до́ма | до́-ма | uyda | Его́ нет до́ма. |
| хлеб | хлеб | non | До́ма нет хле́ба. |
| вода́ | во-да́ | suv | Здесь нет воды́. |
| уро́к | у-ро́к | dars | Сего́дня нет уро́ка. |
| магази́н | ма-га-зи́н | do'kon | Здесь нет магази́на. |
| кафе́ | ка-фе́ | kafe (o'zgarmaydi) | Здесь нет кафе́. |
| кури́ть | ку-ри́ть | chekmoq | Я не курю́. |
| опа́здывать | о-па́з-ды-вать | kechikmoq | Я не опа́здываю. |
Yodlash qoidasi: не ni doim fe'l yoki so'z bilan juftlikda yodlang (не зна́ю, не студе́нт), нет ni esa qaratqich bilan (нет вре́мени, нет бра́та).
7. Dialog
— Приве́т! Ты зна́ешь, где Ива́н? — Salom! Ivan qayerdaligini bilasanmi?
— Нет, не зна́ю. Его́ нет до́ма. — Yo'q, bilmayman. U uyda yo'q.
— А у тебя́ есть его́ телефо́н? — Senda uning telefoni bormi?
— Нет, у меня́ нет его́ телефо́на. — Yo'q, menda uning telefoni yo'q.
— Жаль. Ты не хо́чешь пойти́ в кафе́? — Attang. Kafega borishni xohlamaysanmi?
— Хочу́, но сего́дня у меня́ нет вре́мени. — Xohlayman, lekin bugun vaqtim yo'q.
— А за́втра? — Ertaga-chi?
— За́втра — да. Но не у́тром, а ве́чером. — Ertaga — ha. Lekin ertalab emas, kechqurun.
— Хорошо́! Я никогда́ не опа́здываю. — Yaxshi! Men hech qachon kechikmayman.E'tibor bering: Нет, не зна́ю — javob (нет) + fe'l inkori (не). Его́ нет до́ма, нет телефо́на, нет вре́мени — yo'qlik (нет + qaratqich). не у́тром, а ве́чером — so'z inkori. никогда́ не — qo'sh inkor. Bitta dialogda barcha holatlar bor.
8. Tipik xatolar va mini-mashq
Ko'p uchraydigan xatolar:
"Yo'q" (mavjud emas) uchun не ishlatish: У меня́ не маши́на. У меня́ нет маши́ны. Sabab: mavjud emaslik — нет + qaratqich. не маши́на esa "mashina emas" degani.
"emas" uchun нет ishlatish: Я нет студе́нт. Я не студе́нт. Sabab: so'zni inkor qilish — не. нет — "yo'q", u "emas" emas.
не ni o'zbekcha tartibda so'zdan keyin qo'yish: Я зна́ю не. Он студе́нт не. Я не зна́ю. Он не студе́нт. Sabab: не doim inkor qilinayotgan so'zdan oldin turadi.
нет dan keyin otni bosh kelishikda qoldirish: Здесь нет магази́н. Здесь нет магази́на. Sabab: yo'qlikdagi нет doim qaratqich talab qiladi.
"Yo'q"ni не есть deb yasash: У меня́ не есть вре́мя. У меня́ нет вре́мени. Sabab: есть ning inkori — нет. не есть shaklida ishlatilmaydi.
Qo'sh inkorda не ni tushirib qoldirish: Я никогда́ курю́. Никто́ зна́ет. Я никогда́ не курю́. Никто́ не зна́ет. Sabab: ни- so'zlari bilan fe'l oldida не shart (o'zbekchadagi "hech … -ma-" kabi).
Mini-mashq (og'zaki): не yoki нет?
Я ___ понима́ю. · У нас ___ вре́мени. · — Ты врач? — ___, я ___ врач. · Э́то ___ мой дом.
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Gaplarni inkorga aylantiring (не + fe'l):
Я зна́ю. → ___
Он рабо́тает. → ___
Мы понима́ем. → ___
Они́ говоря́т по-ру́сски. → ___
Я хочу́ спать. → ___Mashq 2. не yoki нет qo'ying:
1) Э́то ___ мой телефо́н.
2) — Вы студе́нт? — ___, я врач.
3) Здесь ___ кафе́.
4) Она́ ___ живёт здесь.
5) У меня́ ___ бра́та.
6) Я пью ___ чай, а ко́фе.Mashq 3. есть → нет (otni qaratqichga o'tkazing):
У меня́ есть маши́на. → ___
Здесь есть магази́н. → ___
До́ма есть хлеб. → ___
Сего́дня есть уро́к. → ___
Здесь есть вода́. → ___Mashq 4. Savollarga "yo'q" bilan to'liq javob bering (namuna: Ты студе́нт? → Нет, я не студе́нт.):
1) Ты зна́ешь Анто́на? → ___
2) Э́то твоя́ кни́га? → ___
3) У тебя́ есть соба́ка? → ___
4) Он до́ма? → ___Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
1) Men tushunmayapman.
2) Bu mening sumkam emas.
3) Bizda vaqt yo'q.
4) Bu yerda metro yo'q.
5) Hech kim bilmaydi.
6) Men hech qachon chekmayman.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1) Я нет зна́ю.
2) У меня́ не маши́на.
3) Здесь нет магази́н.
4) Никто́ зна́ет.
5) Он студе́нт не.Mashq 7. O'zingiz haqingizda 4 ta gap yozing: bittasi не + fe'l, bittasi не + so'z, bittasi нет + qaratqich, bittasi qo'sh inkor bilan.
10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- "Yo'q" o'yini: IlmHamroh AIdan sizga 10 ta oddiy savol berishni so'rang (Ты студе́нт? У тебя́ есть маши́на? Ты зна́ешь…?). Har biriga Нет, … bilan to'liq inkor javob bering. AI не / нет tanlovingizni va qaratqich tugashlarini tekshirsin.
- Xona tavsifi: xonangizda nima bor va nima yo'qligini 6 ta gap bilan yozing (Здесь есть стол. Здесь нет телеви́зора.). AIdan tekshirishni so'rang.
- Qo'sh inkor: AIga o'zingiz haqingizda "hech qachon" qilmaydigan 3 ta ishni yozing (Я никогда́ не…), AI не tushib qolmaganini tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Я не понима́ю. · У нас нет вре́мени. · — Ты врач? — Нет, я не врач. · Э́то не мой дом.
Mashq 1: Я не зна́ю; Он не рабо́тает; Мы не понима́ем; Они́ не говоря́т по-ру́сски; Я не хочу́ спать.
Mashq 2: 1) не; 2) Нет; 3) нет; 4) не; 5) нет; 6) не.
Mashq 3: У меня́ нет маши́ны; Здесь нет магази́на; До́ма нет хле́ба; Сего́дня нет уро́ка; Здесь нет воды́.
Mashq 4: 1) Нет, я не зна́ю Анто́на. 2) Нет, э́то не моя́ кни́га. 3) Нет, у меня́ нет соба́ки. 4) Нет, его́ нет до́ма.
Mashq 5: 1) Я не понима́ю. 2) Э́то не моя́ су́мка. 3) У нас нет вре́мени. 4) Здесь нет метро́. 5) Никто́ не зна́ет. 6) Я никогда́ не курю́.
Mashq 6: 1) Я не зна́ю (fe'l inkori — не). 2) У меня́ нет маши́ны (yo'qlik — нет + qaratqich). 3) Здесь нет магази́на (qaratqich). 4) Никто́ не зна́ет (qo'sh inkor). 5) Он не студе́нт (не so'zdan oldin).
Mashq 7: namuna — Я не говорю́ по-кита́йски. Э́то не мой дом. У меня́ нет маши́ны. Я никогда́ не опа́здываю.
12. Xulosa va keyingi dars
- не — "-ma-" va "emas": inkor qilinayotgan so'zdan oldin turadi — Я не зна́ю, Он не студе́нт, не сего́дня, а за́втра. Urg'usiz, keyingi so'z bilan birga aytiladi.
- нет — "yo'q": (1) savolga javob — Нет, спаси́бо; (2) mavjud emaslik — нет + qaratqich: У меня́ нет бра́та, Здесь нет магази́на, Его́ нет до́ма.
- Javobda ikkalasi ko'pincha birga keladi: Нет, я не студе́нт.
- есть ning inkori — нет (не есть emas); o'tgan/kelasi zamonda не́ было / не бу́дет + qaratqich.
- Qo'sh inkor: никто́ / ничего́ / никогда́ / нигде́ + не + fe'l — o'zbekchadagi "hech … -ma-" kabi.
Keyingi dars — A1 — 15-dars: Joy predloglari (где? в / на + предло́жный паде́ж). Endi predmetning qayerda ekanini aytishni o'rganamiz — в до́ме (uyda), на столе́ (stolda). Bugungi Здесь нет… qolipi bilan birlashtirib, В ко́мнате нет окна́ kabi gaplar tuza olasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!