Mundarija (19)
- 1. Dars nomi va maqsad
- 2. Avvalgi darsdan takror (ko'plik bosh kelishik -ы/-и)
- 3. Asosiy tushuntirish
- 3.1. Bosh kelishik (Имени́тельный) — takrorladik
- 3.2. Qaratqich kelishigi (Роди́тельный) — ENG QIYIN
- 3.3. Jo'nalish kelishigi (Да́тельный) — -ам / -ям
- 3.4. Tushum kelishigi (Вини́тельный) — JONLI va JONSIZ farqi
- 3.5. Vosita kelishigi (Твори́тельный) — -ами / -ями
- 3.6. O'rin kelishigi (Предло́жный) — -ах / -ях
- 3.7. To'liq jadval — bitta o'zakda oltala kelishik
- 4. Misollar (gaplarda)
- 5. Talaffuz bo'limi
- 6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
- 7. Dialog
- 8. Tipik xatolar + mini-mashq
- 9. Mashqlar
- 10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- 11. Javoblar kaliti
- 12. Xulosa va keyingi dars
Rus tilida ko'plikdagi kelishiklar — jadval va misollar (A2, 8-dars)
A2 — ELEMENTAR · 8-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda otlarni ko'plikda oltita kelishik bo'yicha o'zgartirishni o'rganasiz. A1 kursida siz otlarni birlikda kelishiklarga qo'ygansiz (стол → стола́ → столу́...) va ko'plikning faqat bosh shaklini yasagansiz (стол → столы́, кни́га → кни́ги). Endi bu ikki bilimni birlashtiramiz: ko'p predmet + kelishik.
Xushxabar shuki, ko'plikda kelishiklar birlikka qaraganda osonroq va bir xilroq — chunki ko'plikda uch rod (erkak/ayol/o'rta) o'rtasidagi farq deyarli yo'qoladi. Masalan Vosita kelishigida hamma rod bir xil: столами, книгами, окнами — barchasi -ами/-ями.
Dars oxirida siz:
- ko'plik otni oltita kelishikning har biriga qo'ya olasiz;
- eng qiyin Qaratqich ko'plik (Родительный) — -ов / -ей / nol tugash — ni farqlaysiz (столо́в, книг, о́кон);
- много, нет, пять so'zlaridan keyin Qaratqich ko'plik kelishini bilasiz (мно́го студе́нтов, нет книг);
- jonli va jonsiz otda Tushum ko'plik farqini qo'llaysiz (ви́жу студе́нтов, lekin ви́жу столы́);
- predlog + ko'plik gaplarni tuzasiz (в города́х, с друзья́ми, о кни́гах);
- ko'plik kelishiklarda urg'uni to'g'ri qo'yasiz.
Eslatma: bu dars — kirish. Barcha nozik istisnolarni yopmaydi (ular B1da chuqurlashadi). Bu yerda asosiy naqshni — muntazam takrorlanadigan qo'shimchalarni — mustahkam o'rnatamiz.
Urg'u belgisi: urg'uli unlini biz ´ bilan ko'rsatamiz — masalan столо́в. Rus yozuvida bu belgi odatda yozilmaydi, ammo talaffuz uchun juda muhim.
2. Avvalgi darsdan takror (ko'plik bosh kelishik -ы/-и)
Kelishiklarga o'tishdan oldin ko'plik bosh shaklini (Именительный мно́жественного числа́) eslaymiz — chunki qolgan besh kelishik shundan boshlanadi.
| Rod | Birlik | Ko'plik (И.) | Qo'shimcha |
|---|---|---|---|
| erkak (undosh) | стол | столы́ | -ы |
| erkak (-й / -ь) | музе́й, слова́рь | музе́и, словари́ | -и |
| ayol (-а) | кни́га | кни́ги | -ы/-и |
| ayol (-я) | неде́ля | неде́ли | -и |
| o'rta (-о) | окно́ | о́кна | -а |
| o'rta (-е) | мо́ре | моря́ | -я |
Orfografiya qoidasi (takror): г, к, х, ж, ш, ч, щ dan keyin hech qachon ы yozilmaydi — doim и: кни́га → кни́ги ( книгы), рука́ → ру́ки.
Tez mashq: ko'plik bosh shaklini ayting — студе́нт → ___, кни́га → ___, окно́ → ___. (Javob: студе́нты, кни́ги, о́кна.)
Nega bu muhim? Barcha kelishik qo'shimchalari (-ам, -ами, -ах...) aynan shu ko'plik o'zagiga ulanadi. Bosh ko'plikni bilmasangiz, qolganini yasay olmaysiz.
3. Asosiy tushuntirish
Rus tilida oltita kelishik bor. A1 kursidan ularning nomini va savolini eslaysiz:
| Kelishik | Ruscha nomi | Savol | O'zbekcha yaqin ma'no |
|---|---|---|---|
| Bosh | Имени́тельный | кто? что? | kim? nima? (ega) |
| Qaratqich | Роди́тельный | кого́? чего́? | kimning? nimaning? / yo'q |
| Jo'nalish | Да́тельный | кому́? чему́? | kimga? nimaga? |
| Tushum | Вини́тельный | кого́? что? | kimni? nimani? |
| Vosita | Твори́тельный | кем? чем? | kim bilan? nima bilan? |
| O'rin | Предло́жный | о ком? о чём? где? | kim haqda? qayerda? |
Endi har birining ko'plik qo'shimchasini ko'ramiz.
3.1. Bosh kelishik (Имени́тельный) — takrorladik
-ы / -и / -а / -я (yuqoridagi 2-bo'lim). Bu — gapning egasi: Столы́ но́вые. (Stollar yangi.) Кни́ги на по́лке. (Kitoblar javonda.)
3.2. Qaratqich kelishigi (Роди́тельный) — ENG QIYIN
Bu — ko'plik kelishiklarning eng murakkabi. Uch xil tugash bor va uni alohida yodlash kerak.
a) Erkak rod (undosh) → -ов / -ев:
стол → столо́в (stollarning / stollar yo'q)
студе́нт → студе́нтов (talabalarning)
дом → домо́в
го́род → городо́вAgar erkak so'z -й bilan tugasa → -ев: музе́й → музе́ев, трамва́й → трамва́ев. Agar -ь / -ж / -ш / -ч / -щ bilan tugasa → -ей: слова́рь → словаре́й, нож → ноже́й, врач → враче́й.
b) Ayol rod (-а/-я) va o'rta rod (-о/-е) → NOL tugash (Ø):
Bu eng g'alati qism: qo'shimcha umuman qo'shilmaydi — aksincha oxirgi unli tushib qoladi:
кни́га → книг (kitoblarning — hech qanday qo'shimcha yo'q!)
маши́на → маши́н
газе́та → газе́т
окно́ → о́кон* (o'rta rod, nol tugash)
сло́во → слов
ме́сто → местDiqqat — "yugurib chiquvchi unli": ba'zi so'zlarda nol tugashda oxirida ikki undosh to'qnashadi, shuning uchun orasiga о yoki е "yuguradi": окно́ → о́кон (не окн!), де́вушка → де́вушек, сестра́ → сестёр. Bu — tabiiy, talaffuzni yengillashtirish uchun.
c) Ayol rod (-я) va -ь bilan tugagan ayol → -ей:
неде́ля → неде́ль (-я → -ь, nol tugash)
пе́сня → пе́сен
но́чь → ноче́й (-ь ayol → -ей)
дверь → двере́йNega Qaratqich ko'plik shunchalik muhim? Chunki u juda ko'p qo'llaniladi:
- много / мало / сколько (ko'p / kam / qancha) dan keyin: мно́го студе́нтов, ма́ло книг, ско́лько окон;
- нет (yo'q) dan keyin: нет книг, нет столо́в;
- 5 va undan katta sonlar dan keyin: пять столо́в, де́сять книг, два́дцать окон;
- у predlogidan keyin egalik: у мои́х друзе́й.
3.3. Jo'nalish kelishigi (Да́тельный) — -ам / -ям
Bu yerdan boshlab oson bo'ladi: barcha rod uchun bir xil.
столы́ → стола́м (stollarga)
кни́ги → кни́гам
о́кна → о́кнам
друзья́ → друзья́мAgar ko'plik bosh shakli -и/-я bilan tugasa → -ям: неде́ли → неде́лям, моря́ → моря́м. Qoida oddiy: qattiq o'zak → -ам, yumshoq o'zak → -ям. Qo'llanishi: Я звоню́ друзья́м. (Do'stlarga qo'ng'iroq qilaman.) Иду́ к роди́телям. (Ota-onaga boryapman.)
3.4. Tushum kelishigi (Вини́тельный) — JONLI va JONSIZ farqi
Bu kelishikning o'z qo'shimchasi yo'q — u ikki boshqa kelishikdan nusxa oladi:
| Ot turi | Tushum ko'plik = | Misol |
|---|---|---|
| jonsiz (что?) | Bosh ko'plikka teng | Я ви́жу столы́, кни́ги, о́кна |
| jonli (кого?) | Qaratqich ko'plikka teng | Я ви́жу студе́нтов, друзе́й, соба́к |
JONSIZ: Я ви́жу столы́. (Stollarni ko'ryapman — = Bosh)
Я чита́ю кни́ги. (Kitoblarni o'qiyapman)
JONLI: Я ви́жу студе́нтов. (Talabalarni ko'ryapman — = Qaratqich!)
Я зна́ю враче́й. (Shifokorlarni bilaman)Muhim qoida: jonli ot (odam, hayvon) Tushum ko'plikda Qaratqich shaklini oladi. Shuning uchun ви́жу студе́нтов ( ви́жу студе́нты). Jonsiz ot esa Bosh shaklda qoladi: ви́жу столы́. Bu — o'zbek o'quvchi uchun yangi mantiq.
3.5. Vosita kelishigi (Твори́тельный) — -ами / -ями
Yana barcha rod uchun bir xil — eng oson kelishiklardan biri.
столы́ → стола́ми (stollar bilan)
кни́ги → кни́гами
о́кна → о́кнами
друзья́ → друзья́ми (do'stlar bilan)Yumshoq o'zak → -ями: неде́ли → неде́лями, моря́ → моря́ми. Qo'llanishi: с (bilan) predlogi bilan ko'p keladi: Я иду́ с друзья́ми. (Do'stlar bilan boryapman.) Пишу́ карандаша́ми. (Qalamlar bilan yozaman.)
3.6. O'rin kelishigi (Предло́жный) — -ах / -ях
Har doim predlog bilan ishlatiladi (в, на, о) va barcha rod uchun bir xil.
города́ → в города́х (shaharlarda)
столы́ → на стола́х (stollar ustida)
кни́ги → о кни́гах (kitoblar haqida)
друзья́ → о друзья́х (do'stlar haqida)Yumshoq o'zak → -ях: неде́ли → о неде́лях, моря́ → в моря́х. Qo'llanishi: Мы живём в города́х. (Biz shaharlarda yashaymiz.) Я ду́маю о друзья́х. (Do'stlar haqida o'ylayapman.)
3.7. To'liq jadval — bitta o'zakda oltala kelishik
Bir so'zni to'liq ko'ring — naqshni his qilasiz:
| Kelishik | erkak: стол | ayol: кни́га | o'rta: окно́ |
|---|---|---|---|
| Bosh (И.) | столы́ | кни́ги | о́кна |
| Qaratqich (Р.) | столо́в | книг | о́кон |
| Jo'nalish (Д.) | стола́м | кни́гам | о́кнам |
| Tushum (В.) | столы́* | кни́ги* | о́кна* |
| Vosita (Т.) | стола́ми | кни́гами | о́кнами |
| O'rin (П.) | (о) стола́х | (о) кни́гах | (об) о́кнах |
Naqshni ko'ring: Jo'nalish, Vosita, O'rin — uchala rodda bir xil oxir (-ам/-ами/-ах). Faqat Qaratqich har rodda boshqacha (-ов / Ø / Ø). Shuning uchun kuchni aynan Qaratqichga bering. (* Tushum = jonsizda Bosh, jonlida Qaratqich.)
4. Misollar (gaplarda)
На стола́х лежа́т кни́ги. — Stollar ustida kitoblar yotibdi. (П. + И.)
В магази́не мно́го книг. — Do'konda ko'p kitob bor. (Р. ko'plik)
У нас нет свобо́дных мест. — Bizda bo'sh joylar yo'q. (нет + Р.)
Я ви́жу студе́нтов в аудито́рии. — Auditoriyada talabalarni ko'ryapman. (В. jonli = Р.)
Я даю́ кни́ги друзья́м. — Kitoblarni do'stlarga beryapman. (Д. ko'plik)
Мы гуля́ем с друзья́ми по у́лицам. — Ko'chalar bo'ylab do'stlar bilan sayr qilamiz. (Т. + Д.)
Они́ живу́т в ра́зных города́х. — Ular turli shaharlarda yashaydi. (П. ko'plik)
На у́лице пять магази́нов. — Ko'chada beshta do'kon bor. (5 + Р.)
Я ду́маю о свои́х пла́нах. — O'z rejalarim haqida o'ylayapman. (П. ko'plik)5. Talaffuz bo'limi
Ko'plik kelishiklarda ikki narsaga e'tibor bering: urg'u ko'chishi va qo'shimchani to'liq aytish.
Urg'u ko'pincha qo'shimchaga ko'chadi:
сто́л → столо́в "sto´l → stalo´f" (urg'u -ов ga)
сто́л → стола́ми "sto´l → stala´mi" (urg'u -ами ga)
го́род → города́х "go´rad → garada´h" (urg'u oxirga)
кни́га → кни́гам "kni´ga → kni´gam" (kitobda urg'u o'zakda qoladi)Qo'shimchani yutib yubormang — o'zbek o'quvchi oxirini kaltalashtirishga moyil:
столами → to'liq "stala´-mi", ❌ "stala´m" emas
книгах → to'liq "kni´-gah", ❌ "kni´g" emas
студентов → to'liq "studye´ntaf", oxirgi "в" jarangsiz "f" bo'lib eshitiladiReduksiya eslatmasi: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi: столо́в → "stalo´f", городо́в → "garado´f". Yozuvda esa о turadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting, urg'uni to'g'ri joyga qo'ying:
столо́в, книг, о́кон, друзья́ми, в города́х, о кни́гах, студе́нтов.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| столо́в | сто-ло́в | stollarning (Р. ko'p) | мно́го столо́в |
| книг | книг | kitoblarning (Р. ko'p) | пять книг |
| о́кон | о́-кон | derazalarning (Р. ko'p) | шесть о́кон |
| студе́нтов | сту-де́н-тов | talabalarni (В. jonli) | ви́жу студе́нтов |
| друзе́й | дру-зе́й | do'stlarning (Р. ko'p) | у друзе́й |
| друзья́ми | друзья́-ми | do'stlar bilan (Т.) | с друзья́ми |
| города́х | го-ро-да́х | shaharlarda (П.) | в города́х |
| места́х | мес-та́х | joylarda (П.) | в ра́зных места́х |
| мно́го | мно́-го | ko'p (+ Р. ko'p) | мно́го люде́й |
| ма́ло | ма́-ло | oz, kam (+ Р. ko'p) | ма́ло вре́мени |
| нет | нет | yo'q (+ Р.) | нет книг |
| ра́зный | ра́з-ный | turli, har xil | в ра́зных места́х |
Maslahat: Qaratqich ko'plik shakllarini (столо́в, книг, о́кон, друзе́й) alohida karta qilib yodlang — ular eng ko'p xato qilinadigan joy.
7. Dialog
— Приве́т! Куда́ ты идёшь с таки́ми су́мками?
(Salom! Bunday sumkalar bilan qayerga ketyapsan?)
— В библиоте́ку. Я беру́ мно́го книг для экза́менов.
(Kutubxonaga. Imtihonlar uchun ko'p kitob olyapman.)
— Ско́лько книг тебе́ ну́жно?
(Senga qancha kitob kerak?)
— Пять или шесть. У нас нет э́тих книг до́ма.
(Besh yoki olti. Uyimizda bu kitoblar yo'q.)
— А ты ви́дишь там на́ших студе́нтов?
(U yerda bizning talabalarni ko'ryapsanmi?)
— Да, они́ сидя́т за стола́ми и говоря́т о пла́нах.
(Ha, ular stollar ortida o'tirib rejalar haqida gaplashyapti.)
— Тогда́ идём к ним! Я хочу́ поговори́ть с друзья́ми.
(Unda ularning oldiga boraylik! Do'stlar bilan gaplashmoqchiman.)Topshiriq: dialogdagi ko'plik kelishiklarni toping — книг (Р.), студе́нтов (В.), стола́ми (Т.), о пла́нах (П.), с друзья́ми (Т.) — va har birining savolini ayting.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Qaratqich ko'plikda erkak so'zga qo'shimcha qo'ymaslik yoki ayolga qo'shish: мно́го столы, мно́го книгов. мно́го столо́в (erkak → -ов), мно́го книг (ayol → nol tugash). Sabab: erkak rod -ов oladi, ayol rod esa hech narsa olmaydi — faqat unli tushadi.
Nol tugashda "yugurib chiquvchi" unlini unutish: мно́го окн, мало девушк. мно́го о́кон, ма́ло де́вушек. Sabab: ikki undosh to'qnashsa, orasiga о/е yuguradi.
Jonli otni Tushum ko'plikda Bosh shaklda qoldirish: ви́жу студе́нты, зна́ю врачи́. ви́жу студе́нтов, зна́ю враче́й (jonli → Qaratqich shakli). Sabab: jonli ot Tushumda Qaratqichdan nusxa oladi.
много / нет / пять dan keyin Bosh shakl: нет кни́ги, пять сту́лья. нет книг, пять сту́льев (bu so'zlardan keyin doim Qaratqich ko'plik). Sabab: miqdor so'zlari Qaratqich talab qiladi.
Jo'nalish/Vosita/O'rinni rodga qarab o'zgartirishga urinish: книгом, окнами lekin столоми. кни́гам / о́кнам / стола́м (Д.), кни́гами / о́кнами / стола́ми (Т.) — barcha rod bir xil. Sabab: ko'plikda bu uch kelishik roddan qat'i nazar bir xil.
Qo'shimchani kaltalashtirish (talaffuz): в город deb, в города́х o'rniga. в города́х — oxirni to'liq ayting. Sabab: o'zbek talaffuzida so'z oxiri kuchsizlanadi, rus tilida esa aniq aytiladi.
Mini-mashq: to'g'ri shaklni tanlang —
мно́го (столы́ / столо́в), ви́жу (друзья́ / друзе́й), с (друзья́м / друзья́ми), в (города́х / города́ми).
(Javob: столо́в, друзе́й, друзья́ми, города́х.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qaratqich ko'plikka qo'ying (много + ___):
стол → мно́го ___, кни́га → мно́го ___, окно́ → мно́го ___, студе́нт → мно́го ___, друг → мно́го ___, ме́сто → мно́го ___
Mashq 2. Jo'nalish ko'plik (-ам/-ям):
столы́ → ___, кни́ги → ___, о́кна → ___, друзья́ → ___, неде́ли → ___
Mashq 3. Vosita ko'plik (с + ___, -ами/-ями):
друзья́ → с ___, кни́ги → с ___, студе́нты → со ___, каранда́ш → карандаша́ми bilan qiyoslang → ___
Mashq 4. O'rin ko'plik (в/о + ___, -ах/-ях):
города́ → в ___, столы́ → на ___, кни́ги → о ___, моря́ → в ___
Mashq 5. Tushum ko'plik — jonli yoki jonsiz? To'g'ri shaklni yozing:
Я ви́жу (столы́) → ___, Я ви́жу (студе́нты) → ___, Я чита́ю (кни́ги) → ___, Я зна́ю (врачи́) → ___
Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
мно́го книгов, ви́жу студе́нты, нет окн, с друзья́м, в город (shaharlarda ma'nosida)
Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga (urg'u bilan):
ko'p kitob = ___
do'stlar bilan = ___
shaharlarda = ___
talabalarni ko'ryapman = ___
besh stol = ___
10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- Yozish: o'z shahringiz yoki xonangiz haqida 6 ta gap yozing, har birida ko'plik kelishik ishlating — masalan В на́шем го́роде мно́го па́рков. Я гуля́ю с друзья́ми по у́лицам... — va "tekshir" deb yuboring.
- Qaratqich mashqi: IlmHamroh AIdan ketma-ket 10 ta ot berishni so'rang; siz har biriga мно́го + Qaratqich ko'plik shaklini urg'usi bilan ayting (стол → мно́го столо́в), AI xatolaringizni tuzatsin.
- Jonli/jonsiz o'yini: AI sizga ot bersin (стол, студе́нт, кни́га, врач), siz Я ви́жу... gapini to'g'ri Tushum ko'plikda tuzing va nega Bosh yoki Qaratqich ekanini tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: мно́го столо́в, мно́го книг, мно́го о́кон, мно́го студе́нтов, мно́го друзе́й, мно́го мест. Mashq 2: стола́м, кни́гам, о́кнам, друзья́м, неде́лям. Mashq 3: с друзья́ми, с кни́гами, со студе́нтами, карандаша́ми. Mashq 4: в города́х, на стола́х, о кни́гах, в моря́х. Mashq 5: ви́жу столы́ (jonsiz = Bosh); ви́жу студе́нтов (jonli = Qaratqich); чита́ю кни́ги (jonsiz = Bosh); зна́ю враче́й (jonli = Qaratqich). Mashq 6: мно́го книг ( книгов); ви́жу студе́нтов ( студе́нты); нет о́кон ( окн — unli yuguradi); с друзья́ми ( друзья́м); в города́х ( в город). Mashq 7: мно́го книг / с друзья́ми / в города́х / (я) ви́жу студе́нтов / пять столо́в.
12. Xulosa va keyingi dars
- Ko'plik kelishiklar birlikdan osonroq: Jo'nalish, Vosita, O'rin — barcha rod uchun bir xil (-ам/-ями, -ами/-ями, -ах/-ях).
- Eng qiyin — Qaratqich ko'plik: erkak -ов/-ей (столо́в, словаре́й), ayol/o'rta nol tugash (книг, о́кон), ba'zan unli yuguradi (о́кон, де́вушек).
- много / мало / нет / 5+ dan keyin doim Qaratqich ko'plik: мно́го студе́нтов, нет книг, пять столо́в.
- Tushum ko'plik nusxa oladi: jonsiz = Bosh (ви́жу столы́), jonli = Qaratqich (ви́жу студе́нтов).
- Predlog + ko'plik: в города́х, с друзья́ми, о кни́гах — qo'shimchani to'liq ayting.
- Har bir ko'plik shaklini urg'usi bilan yodlang.
Keyingi dars — A2 — 9-dars: Kelasi zamon (бу́дущее вре́мя). Endi kelajakdagi ish-harakatni ifodalashni o'rganamiz: Я бу́ду чита́ть (o'qiyman), Я прочита́ю (o'qib bo'laman). Ko'rasizki, rus tilida kelasi zamonning ikki turi bor — tugallangan va tugallanmagan fe'l bilan. Bugungi ot bilimingiz ustiga endi fe'l zamonini quramiz.
O'qiganingizni mustahkamlang
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!