Mundarija (20)
- 1. Dars nomi va maqsad
- 2. Avvalgi darslardan takror (что / что́бы / ли)
- 3. Asosiy tushuntirish
- 3.1. Ikki tushuncha — прямáя речь va кóсвенная речь
- 3.2. ENG MUHIM QOIDA: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI
- 3.3. Olmosh va shaxsning o'zgarishi — asosiy mexanizm
- 3.4. 1-TUR: DARAK gapni o'zlashtirish → ЧТО
- 3.5. 2-TUR: BUYRUQ / iltimosni o'zlashtirish → ЧТО́БЫ + o'tgan zamon
- 3.6. 3-TUR: SO'ROQ SO'ZLI savolni o'zlashtirish → so'roq so'z bog'lovchi bo'ladi
- 3.7. 4-TUR: HA/YO'Q savolini o'zlashtirish → ЛИ
- 3.8. To'rt turning jamlangan jadvali
- 4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
- 5. Talaffuz bo'limi
- 6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
- 7. Dialog
- 8. Tipik xatolar + mini-mashq
- 9. Mashqlar
- 10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- 11. Javoblar kaliti
- 12. Xulosa va keyingi dars
Rus tilida ko'chirma va o'zlashtirma gap — прямая и косвенная речь (B1, 22-dars)
B1 — O'RTA · 22-dars
1. Dars nomi va maqsad
Tasavvur qiling: do'stingiz sizga bir gap aytdi — «Я приду́ за́втра» ("Ertaga kelaman"). Endi siz buni uchinchi bir kishiga yetkazmoqchisiz. Ikki yo'l bor:
- Aynan uning so'zini takrorlaysiz, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́ за́втра». — bu ko'chirma gap (прямáя речь).
- O'z tilingizdan qayta hikoya qilasiz, bog'lovchi bilan: Он сказáл, что придёт за́втра. — bu o'zlashtirma gap (кóсвенная речь).
Diqqat bering: ikkinchi variantda олмош o'zgardi — я ("men") emas, он ("u"), va fe'l ham приду́ dan придёт ga aylandi. Aynan shu o'zgarishlar — bugungi darsning yuragi.
O'tgan darslarda (17–21-darslar) siz ergash gap bog'lovchilarini — что (darak), что́бы (maqsad/buyruq), ли (savol) — alohida-alohida o'rgandingiz. Bugun ular birlashadi: aynan shu uchta bog'lovchi o'zlashtirma gapni yasashning uchta kalitidir. Ya'ni bugungi dars — o'sha bog'lovchilarning amaliy qo'llanmasi.
Dars oxirida siz:
- ko'chirma gapni (прямáя речь) o'zlashtirma gapga (кóсвенная речь) to'g'ri aylantirasiz — darak, buyruq, savol turlarini alohida;
- олмош va shaxsni to'g'ri almashtirasiz (я → он, мой → его́, ты → я);
- rus tilining eng muhim "yengilligini" — zamon MOSLASHMASligini (ingliz tilidagi backshift YO'Q!) — o'zlashtirasiz;
- savolni ikki xil — so'roq so'zli (где, когда́) va ha/yo'q savol (ли) — o'zlashtirasiz;
- сказáть, спроси́ть, попроси́ть, отвéтить, предложи́ть fe'llarini o'z o'rnida ishlatasiz.
Urg'u belgisi: urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — сказáл, спроси́л. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.
2. Avvalgi darslardan takror (что / что́бы / ли)
Bugungi hamma narsa uchta bog'lovchiga tayanadi. Ularni bir daqiqada tiklaymiz.
a) что — darak (fakt) ergash gapi. Biror narsani "aytish, bilish, o'ylash" faktini bog'laydi:
Я зна́ю, что он до́ма. — Bilaman, u uyda.
Он сказáл, что придёт. — U kelishini aytdi.b) что́бы — maqsad yoki buyruq/iltimos ergash gapi. Bunda kesim doim o'tgan zamon shaklida turadi:
Я хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman.
Он проси́л, что́бы мы помогли́. — U bizni yordam berishimizni so'radi.c) ли — ha/yo'q savolining ergash gapi ("...mi" degan shubha/savol):
Я не зна́ю, придёт ли он. — Keladimi-yo'qmi, bilmayman.
Он спроси́л, до́ма ли я. — Uyda ekanimni so'radi.| Bog'lovchi | Ma'nosi | Nimani bog'laydi |
|---|---|---|
| что | ...ligini (fakt) | darak, xabar |
| что́бы | ...ishini (+ o'tgan zamon) | buyruq, iltimos, xohish |
| ли | ...mi (ha/yo'q savol) | shubhali savol |
Muhim bog'lanish: bugun bu uch bog'lovchi bitta tizimga birlashadi. Darak gapni o'zlashtirsangiz → что. Buyruq ni o'zlashtirsangiz → что́бы. Ha/yo'q savolni o'zlashtirsangiz → ли. So'roq so'zli savolni esa (где, когда́, кто) o'sha so'roq so'zning o'zi bog'laydi. Endi bularning har birini alohida ko'ramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ikki tushuncha — прямáя речь va кóсвенная речь
ПРЯМА́Я РЕЧЬ (ko'chirma gap) — so'zlovchining so'zi aynan, o'zgarishsiz, tirnoq (кавы́чки «...») ichida beriladi. Yozuvda maxsus tinish belgilari bor:
[Muallif so'zi]: «[Aynan aytilgan gap]».
Он сказáл: «Я рабóтаю здесь».
U aytdi: "Men shu yerda ishlayman".КÓСВЕННАЯ РЕЧЬ (o'zlashtirma gap) — o'sha so'z qayta hikoya qilinadi, tirnoqsiz, bog'lovchi bilan qo'shma gapga aylanadi:
[Muallif so'zi] [bog'lovchi] [qayta hikoya].
Он сказáл, что он рабóтает здесь.
U aytdi, (bunda) u shu yerda ishlashini.Solishtiring — bir voqea, ikki shakl:
ПРЯМА́Я: Áнна сказáла: «Я живу́ в Москвé». — aynan Annaning og'zidan
КÓСВЕННАЯ: Áнна сказáла, что онá живёт в Москвé. — biz uning haqida hikoya qilamizE'tibor bering, aylanishda uch narsa o'zgardi: (1) tirnoq yo'qoldi, что paydo bo'ldi; (2) я → онá (olmosh); (3) живу́ → живёт (fe'l shaxsi). Bular — barcha aylanishlarda takrorlanadigan uch qadam.
3.2. ENG MUHIM QOIDA: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI
Agar siz ingliz tilini bilsangiz, u yerda o'zlashtirma gapda zamon orqaga suriladi (backshift): "I work" → He said that he worked. Rus tilida bunday narsa YO'Q!
Rus tilida asl gapdagi zamon o'zgarmaydi — qanday bo'lsa, shundayligicha qoladi. Faqat olmosh va shaxs o'zgaradi:
ПРЯМА́Я: Он сказáл: «Я рабóтаю». (hozirgi zamon)
КÓСВЕННАЯ: Он сказáл, что он рабóтает. (HALI HAM hozirgi zamon!)
↑ zamon o'zgarmadi, faqat я → он, рабóтаю → рабóтаетKelasi va o'tgan zamonlarda ham xuddi shunday — asl zamon saqlanadi:
«Я приду́» (kelasi) → Он сказáл, что он придёт. (kelasi qoladi)
«Я был там» (o'tgan) → Он сказáл, что он был там. (o'tgan qoladi)Oltin qoida: o'zlashtirma gapga aylantirganda fe'l zamonini o'zgartirmang — faqat olmosh (я→он, ты→я) va shunga bog'liq fe'l shaxsini (рабóтаю→рабóтает) moslang. Bu — rus tilini ingliz tilidan ancha osonlashtiradigan nuqta. Ingliz "backshift" odatini butunlay unuting.
3.3. Olmosh va shaxsning o'zgarishi — asosiy mexanizm
Aylantirishda eng ko'p e'tibor talab qiladigan narsa — olmoshlar. Kim gapiryapti, kim haqida gapiryapti — shunga qarab olmosh almashadi. Asosiy naqsh:
| Ko'chirma gapda | → O'zlashtirmada | Nega |
|---|---|---|
| я (so'zlovchi o'zi haqida) | он / онá | endi biz u haqida gapiramiz |
| ты (so'zlovchi tinglovchiga) | я yoki kontekst | endi tinglovchi — "men" bo'lishi mumkin |
| мы | они́ yoki мы | kontekstga qarab |
| мой (egalik) | его́ / её | "uning" ma'nosida |
| твой | мой | kontekstga qarab |
«Я потеря́л свой биле́т». → Он сказáл, что (он) потеря́л свой биле́т. (я→он)
«Ты мне помóг». → Он сказáл, что я ему́ помóг. (ты→я, мне→ему́)
«Э́то моя́ кни́га». → Онá сказáла, что э́то её кни́га. (моя́→её)Amaliy maslahat: aylantirishdan oldin har doim bitta savol bering — "Kim kimga aytyapti?" Javobga qarab я kimga, ты kimga aylanishini aniqlang. Rus tilida ega ko'pincha tushib qoladi (что придёт), chunki fe'l shakli shaxsni ko'rsatib turadi — bu tabiiy va to'g'ri.
3.4. 1-TUR: DARAK gapni o'zlashtirish → ЧТО
Asl gap oddiy xabar, darak (nuqta bilan tugaydigan) bo'lsa — что bog'lovchisi ishlatiladi. Bu — eng oddiy va eng ko'p uchraydigan hol:
ПРЯМА́Я: ... : «[DARAK GAP]».
КÓСВЕННАЯ: ... , что [o'zgargan olmosh bilan darak gap].«Я живу́ в Ташкéнте». → Он сказáл, что он живёт в Ташкéнте.
«Мы уже́ гото́вы». → Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы.
«Уро́к начина́ется». → Учи́тель сказáл, что уро́к начина́ется.
«Я всё понял». → Он отвéтил, что он всё понял.Ishlatiladigan fe'llar: сказáть (aytmoq), отвéтить (javob bermoq), сообщи́ть (xabar bermoq), написáть (yozmoq), объясни́ть (tushuntirmoq).
3.5. 2-TUR: BUYRUQ / iltimosni o'zlashtirish → ЧТО́БЫ + o'tgan zamon
Asl gap buyruq mayli (Приди́! Помоги́! Не опáздывай!) bo'lsa — o'zlashtirmada что́бы ishlatiladi, va uning kesimi doim o'tgan zamon shaklida turadi (garchi buyruq kelajakka qaratilgan bo'lsa ham!):
ПРЯМА́Я: ... : «[BUYRUQ]!»
КÓСВЕННАЯ: ... , что́бы [ega] [FE'L O'TGAN ZAMON].«Приди́ вóвремя!» → Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя.
«Помоги́те мне!» → Он попроси́л, что́бы мы помогли́ ему́.
«Не опáздывай!» → Онá попроси́ла, что́бы я не опáздывал.
«Закрóйте окнó». → Учи́тель сказáл, что́бы мы закры́ли окнó.Diqqat: приди́ → что́бы я пришёл (o'tgan zamon пришёл!), помоги́те → что́бы мы помогли́ (помогли́). Bu — 21-darsdagi что́бы + o'tgan zamon qoidasining aynan o'zi.
Ishlatiladigan fe'llar: попроси́ть (iltimos qilmoq), сказáть (buyruq ma'nosida), велéть (buyurmoq), приказáть (buyruq bermoq), предложи́ть (taklif qilmoq).
Nega o'tgan zamon? что́бы bog'lovchisidan keyin rus tilida fe'l hech qachon hozirgi yoki kelasi zamonda kelmaydi — faqat o'tgan zamon shaklida (yoki infinitiv). Bu — grammatik qoida, ma'noga bog'liq emas. «Приди́!» buyrug'i kelajakka qaratilgan, lekin o'zlashtirmada baribir что́бы... пришёл (o'tgan shakl) bo'ladi.
3.6. 3-TUR: SO'ROQ SO'ZLI savolni o'zlashtirish → so'roq so'z bog'lovchi bo'ladi
Asl gap so'roq so'zli savol (где? когдá? кто? что? как? почему́? скóлько?) bo'lsa — o'sha so'roq so'zning o'zi ergash gapni bog'laydi. Alohida bog'lovchi kerak emas:
ПРЯМА́Я: ... : «[SO'ROQ SO'Z] ...?»
КÓСВЕННАЯ: ... , [SO'ROQ SO'Z] [o'zgargan olmosh bilan gap].«Где ты живёшь?» → Он спроси́л, где я живу́.
«Когдá ты придёшь?» → Онá спроси́ла, когдá я приду́.
«Что вы дéлаете?» → Он спроси́л, что мы дéлаем.
«Почему́ он ушёл?» → Она́ спроси́ла, почему́ он ушёл.
«Скóлько э́то стóит?» → Он спроси́л, скóлько э́то стóит.MUHIM: rus tilida o'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek) bo'ladi — где я живу́ (где живу́ я emas). Va savol belgisi (?) yo'qoladi — jumla nuqta bilan tugaydi, chunki bu endi savol emas, balki xabar ("...ni so'radi").
Ishlatiladigan fe'l: asosan спроси́ть (so'ramoq), поинтересовáться (qiziqmoq), не знать (bilmaslik).
3.7. 4-TUR: HA/YO'Q savolini o'zlashtirish → ЛИ
Asl gap so'roq so'zsiz savol (faqat ohang bilan so'raladigan, "ha yoki yo'q" javob talab qiladigan) bo'lsa — ли yuklamasi ishlatiladi. Bu — o'zlashtirmaning eng o'ziga xos qismi:
ПРЯМА́Я: ... : «[Fe'l/urg'uli so'z] ... ?» (ha/yo'q savol)
КÓСВЕННАЯ: ... , [URG'ULI SO'Z] ли [qolgan gap].Yasash qoidasi: eng muhim, urg'u tushadigan so'z (odatda fe'l) ergash gapning boshiga chiqadi, undan keyin darrov ли qo'yiladi:
«Ты придёшь?» → Он спроси́л, приду́ ли я.
«Онá дóма?» → Он спроси́л, дóма ли онá.
«Вы говори́те по-рýсски?» → Он спроси́л, говорю́ ли я по-рýсски.
«Э́то прáвда?» → Онá спроси́ла, прáвда ли э́то.Ko'ryapsizmi? «Ты придёшь?» da urg'uli so'z — придёшь (fe'l), shuning uchun u boshga chiqib, ли oladi: приду́ ли я. «Онá дóма?» da urg'u дóма da, shuning uchun дóма ли онá.
ли — eng nozik nuqta: ли ni "...mi" deb tarjima qiling. приду́ ли я = "kelamanmi (deb so'radi)". Tuzilishi o'zbek tilidagidan farq qiladi: rus tilida so'raladigan so'z oldinga chiqadi, keyin ли, keyin qolgani. Yodda tuting: ли = ha/yo'q savol, so'roq so'zli savolga (где, когдá) ли KERAK EMAS — u yerda so'roq so'zning o'zi yetarli.
3.8. To'rt turning jamlangan jadvali
Butun darsning xaritasi — asl gapning turiga qarab bog'lovchini tanlang:
| Asl gap turi | Namuna (прямáя) | Bog'lovchi | Namuna (кóсвенная) |
|---|---|---|---|
| DARAK | «Я рабóтаю» | что | сказáл, что он рабóтает |
| BUYRUQ | «Приди́!» | что́бы + o'tgan z. | сказáл, что́бы я пришёл |
| SO'ROQ SO'ZLI savol | «Где ты?» | so'roq so'z (где, кто...) | спроси́л, где я |
| HA/YO'Q savol | «Ты придёшь?» | ли | спроси́л, приду́ ли я |
Bir jumlaga jamlash: darak — что, buyruq — что́бы, so'roq so'zli savol — so'roq so'zning o'zi, so'roq so'zsiz savol — ли. Va butun jarayonda zamon o'zgarmaydi, faqat olmosh almashadi. Shu ikki tamoyilni yodda tutsangiz, har qanday gapni o'zlashtira olasiz.
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
Darak → что:
«Я óчень устáл». → Он сказáл, что он óчень устáл. — U juda charchaganini aytdi.
«Мы живём рядом». → Они́ сказáли, что они́ живу́т рядом. — Ular yaqin joyda yashashlarini aytdi.
«Магази́н уже́ закры́т». → Онá сказáла, что магази́н уже́ закры́т. — U do'kon allaqachon yopiqligini aytdi.Buyruq → что́бы + o'tgan zamon:
«Позвони́ мне вéчером!» → Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей вéчером. — U kechqurun qo'ng'iroq qilishimni so'radi.
«Будь внимáтелен!» → Он сказáл, что́бы я был внимáтелен. — U ehtiyot bo'lishimni aytdi.
«Не шуми́те!» → Учи́тель попроси́л, что́бы мы не шумéли. — O'qituvchi shovqin qilmasligimizni so'radi.So'roq so'zli savol → so'roq so'z:
«Как тебя́ зову́т?» → Он спроси́л, как меня́ зову́т. — U ismimni so'radi.
«Кудá вы идёте?» → Он спроси́л, кудá мы идём. — U qayerga ketayotganimizni so'radi.
«Скóлько тебé лет?» → Онá спроси́ла, скóлько мне лет. — U necha yoshdaligimni so'radi.Ha/yo'q savol → ли:
«Ты чита́л э́ту кни́гу?» → Он спроси́л, чита́л ли я э́ту кни́гу. — U bu kitobni o'qiganimni so'radi.
«Вы свобóдны за́втра?» → Он спроси́л, свобóден ли я за́втра. — U ertaga bo'shligimni so'radi.
«Онá сóгласна?» → Он спроси́л, сóгласна ли онá. — U rozimi-yo'qligini so'radi.Naqshni his qiling: har bir aylanishda zamon o'zgarmadi (устáл→устáл, живём→живу́т, чита́л→чита́л), faqat olmosh va shaxs almashdi. Buyruqlar esa doim что́бы + o'tgan zamon ga tushdi.
5. Talaffuz bo'limi
Bugungi asosiy fe'llar va bog'lovchilarning to'g'ri talaffuzi:
- сказáл /ska-ZÁL/ — urg'u oxirda (-зáл); urg'usiz "а" boshda saqlanadi: "skazál". Ayol shakli сказáла /ska-ZÁ-la/, ko'plik сказáли /ska-ZÁ-li/.
- спроси́л /spra-SÍL/ — urg'u oxirda (-си́л); boshdagi "о" → "a": "sprasíl". Ayol спроси́ла, ko'plik спроси́ли.
- попроси́л /pa-pra-SÍL/ — urg'u -си́л da; ikkala urg'usiz "о" → "a": "paprasíl".
- отвéтил /at-VYÉ-til/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-вé-); boshda "о" → "a": "atvyétil".
- что /shto/ — DIQQAT: bu yerda "ч" "sh" o'qiladi! "chto" emas, "shto". Bu — rus tilining eng muhim istisnolaridan.
- что́бы /SHTÓ-by/ — yana "shto-" ("chto-" emas); urg'u boshda: "shtóby".
- ли /li/ — qisqa, urg'usiz yuklama; o'zidan oldingi so'zga yopishib o'qiladi: приду́ ли → "pridú-li".
- кóсвенная /KÓS-vyen-na-ya/ — urg'u boshda (кóс-); "kósvennaya".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) что va что́бы dagi "ч" har doim "sh" o'qiladi — "shto", "shtóby" (hech qachon "chto"!). (2) ли yuklamasi urg'usiz, oldingi so'zga qo'shilib ketadi: дóма ли онá → "dóma-li-aná". Ikkalasini birga mashq qiling: Он спроси́л, что́бы я пришёл → "on sprasíl, shtóby ya prishól".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прямáя речь | пря-мá-я речь | ko'chirma gap | Он сказáл: «Я иду́». — U aytdi: "Boryapman". |
| кóсвенная речь | кóс-вен-ная речь | o'zlashtirma gap | Он сказáл, что идёт. — U borayotganini aytdi. |
| сказáть | ска-зáть | aytmoq | Он сказáл, что придёт. — U kelishini aytdi. |
| спроси́ть | спро-си́ть | so'ramoq | Онá спроси́ла, где я. — U qayerdaligimni so'radi. |
| отвéтить | от-вé-тить | javob bermoq | Он отвéтил, что согла́сен. — U roziligini aytdi. |
| попроси́ть | по-про-си́ть | iltimos qilmoq | Он попроси́л, что́бы я помóг. — Yordam berishimni so'radi. |
| предложи́ть | пред-ло-жи́ть | taklif qilmoq | Он предложи́л, что́бы мы пошли́. — Borishimizni taklif qildi. |
| сообщи́ть | со-об-щи́ть | xabar bermoq | Он сообщи́л, что опоздáет. — Kechikishini xabar berdi. |
| велéть | ве-лéть | buyurmoq | Он велéл, что́бы мы ждáли. — Kutishimizni buyurdi. |
| что (bog'lovchi) | что [shto] | ...ligini (fakt) | Зна́ю, что э́то прáвда. — Buni rostligini bilaman. |
| что́бы | что́-бы [shtóby] | ...ishini (+ o'tgan z.) | Хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman. |
| ли | ли | ...mi (savol) | Спроси́л, придёт ли он. — Keladimi deb so'radi. |
| кавы́чки | ка-вы́ч-ки | tirnoq belgisi | Прямáя речь в кавы́чках. — Ko'chirma gap tirnoqda. |
| вóвремя | вó-вре-мя | o'z vaqtida | Приди́ вóвремя! — O'z vaqtida kel! |
| соглáсен | со-глá-сен | rozi | Он соглáсен. — U rozi. |
Yodlash qoidasi: fe'llarni turiga qarab yodlang: DARAK uchun сказáть, отвéтить, сообщи́ть; BUYRUQ uchun попроси́ть, велéть, предложи́ть; SAVOL uchun спроси́ть. Bog'lovchi uchlikni bitta zanjir qilib yodlang: что — что́бы — ли (darak — buyruq — savol).
7. Dialog
— Ты ви́дел Ди́му вчерá? Что он сказáл? — Kecha Dimani ko'rdingmi? U nima dedi?
— Да. Он сказáл, что óчень занят на э́той недéле. — Ha. U shu hafta juda bandligini aytdi.
— А про встрéчу? Он спроси́л, когдá мы встрéтимся? — Uchrashuv-chi? Qachon uchrashishimizni so'radimi?
— Да, спроси́л. Я отвéтил, что мы встрéтимся в пя́тницу. — Ha, so'radi. Juma kuni uchrashishimizni aytdim.
— Хорошó. А он не спроси́л, приду́ ли я то́же? — Yaxshi. Men ham kelamanmi deb so'ramadimi?
— Спроси́л. Я сказáл, что ты обяза́тельно придёшь. — So'radi. Sen albatta kelishingni aytdim.
— Отли́чно. Он ещё что-то проси́л? — Zo'r. Yana bir narsa so'radimi?
— Да, он попроси́л, что́бы мы не опáздывали. — Ha, kechikmasligimizni so'radi.
— Поня́тно. А ты спроси́л, где мы встрéтимся? — Tushunarli. Qayerda uchrashishimizni so'radingmi?
— Да, и он отвéтил, что лýчше в кафé у метрó. — Ha, u metro yonidagi kafeda yaxshiroq deb javob berdi.E'tibor bering: bu dialogda barcha to'rt turi ishlatildi — что (darak: занят, встрéтимся, придёшь), ли (ha/yo'q savol: приду́ ли я), so'roq so'z (когдá мы встрéтимся, где мы встрéтимся), что́бы + o'tgan zamon (buyruq: что́бы мы не опáздывали). Va e'tibor bering — hamma joyda zamon o'zgarmadi, faqat olmoshlar moslandi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Ingliz tilidagidek zamonni orqaga surish (backshift): Он сказáл, что он рабóтал (asl «Я рабóтаю» — hozirgi zamon edi). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: rus tilida zamon o'zgarmaydi. Asl gap hozirgi zamonda (рабóтаю) → o'zlashtirmada ham hozirgi (рабóтает). Ingliz "backshift" odatini unuting.
Buyruqni что bilan yoki hozirgi/kelasi zamon bilan o'zlashtirish: Он сказáл, что я приду́ (asl «Приди́!»). Он сказáл, что́бы я пришёл. Sabab: buyruq → что́бы + o'tgan zamon (пришёл). что + kelasi zamon bu yerda xato. Buyruq mayli doim что́бы ga tushadi.
Ha/yo'q savolni что bilan bog'lash: Он спроси́л, что я приду́ (asl «Ты придёшь?»). Он спроси́л, приду́ ли я. Sabab: so'roq so'zsiz (ha/yo'q) savol → ли. Urg'uli so'z (приду́) oldinga chiqadi, keyin ли. что — bu darak uchun, savol uchun emas.
O'zlashtirma savolda savol so'z tartibini saqlash: Он спроси́л, где живёшь ты yoki savol belgisi qo'yish. Он спроси́л, где ты живёшь. (nuqta bilan). Sabab: o'zlashtirma savolda so'z tartibi darak gapdek (to'g'ri) bo'ladi va ? yo'qoladi — bu endi savol emas, xabar.
Olmoshni almashtirmaslik: Он сказáл, что я рабóтаю (asl «Я рабóтаю» — Dima o'zi haqida aytgan). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: asl я (Dima) → o'zlashtirmada он (biz Dima haqida gapiramiz). Har doim so'rang: "Kim kim haqida gapiryapti?"
что va что́бы dagi "ч" ni "ch" deb talaffuz qilish. "shto", "shtóby" deb ayting. Sabab: bu ikki so'zda "ч" istisno tariqasida "sh" o'qiladi.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ko'chirma gapni o'zlashtirmaga aylantiring, olmoshga e'tibor bering:
Áнна сказáла: «Я потеря́ла свой телефóн».
(Javob 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Darak gaplarni o'zlashtirmaga aylantiring (что bilan, olmoshni moslang):
Он сказáл: «Я живу́ в Самаркáнде».
Онá сказáла: «Я óчень рáда».
Они́ сказáли: «Мы уже́ гото́вы».
Он отвéтил: «Я не знáю э́того».Mashq 2. Buyruqlarni o'zlashtirmaga aylantiring (что́бы + o'tgan zamon):
Он сказáл: «Приди́ вóвремя!»
Онá попроси́ла: «Помоги́ мне!»
Учи́тель сказáл: «Не опáздывайте!»
Он велéл: «Закрóйте дверь!»Mashq 3. So'roq so'zli savollarni o'zlashtiring (so'roq so'z + to'g'ri so'z tartibi):
Он спроси́л: «Где ты рабóтаешь?»
Онá спроси́ла: «Когдá вы придёте?»
Он спроси́л: «Скóлько э́то стóит?»
Онá спроси́ла: «Почему́ ты опоздáл?»Mashq 4. Ha/yo'q savollarni o'zlashtiring (ли bilan, urg'uli so'zni oldinga chiqaring):
Он спроси́л: «Ты придёшь за́втра?»
Онá спроси́ла: «Вы говори́те по-рýсски?»
Он спроси́л: «Э́то прáвда?»
Онá спроси́ла: «Он дóма?»Mashq 5. Aralash — asl gap turini aniqlang va to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) bilan o'zlashtiring:
Он сказáл: «Я устáл».
Онá попроси́ла: «Позвони́ мне!»
Он спроси́л: «Кудá ты идёшь?»
Онá спроси́ла: «Ты меня́ слы́шишь?»Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Он сказáл, что я рабóтал. (asl: «Я рабóтаю»)
Он сказáл, что я пришёл вóвремя. (asl: «Приди́ вóвремя!»)
Он спроси́л, что ты придёшь. (asl: «Ты придёшь?»)
Он спроси́л, где живёшь ты.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (o'zlashtirma gap sifatida):
U kelishini aytdi. = ___
U menga yordam berishimni so'radi. = ___
U qayerda yashashimni so'radi. = ___
U ertaga kelamanmi deb so'radi. = ___10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
Aylantirish mashqi: IlmHamroh AIdan 8 ta ko'chirma gap (прямáя речь) bersin — 2 tasi darak, 2 tasi buyruq, 2 tasi so'roq so'zli savol, 2 tasi ha/yo'q savol bo'lsin. Siz har birini o'zlashtirmaga (кóсвенная речь) aylantiring, to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) va olmosh bilan. AI xatolarni ko'rsatsin.
Backshift ovi: AIdan ataylab ingliz tilidagidek zamoni surilgan (xato) o'zlashtirma gaplar bersin — masalan Он сказáл, что он рабóтал (asl hozirgi zamon edi). Siz har birini to'g'rilang (zamonni asliga qaytaring) va nega rus tilida backshift bo'lmasligini tushuntiring.
Hikoya mashqi: AIdan qisqa dialog (5–6 gap) bersin; siz uni butunlay o'zlashtirma gapga aylantirib, "hikoya" ko'rinishida qayta yozing (Он сказáл, что... Онá спроси́ла, ... Он попроси́л, что́бы...). AI olmoshlar va bog'lovchilarni tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Áнна сказáла, что онá потеря́ла свой телефóн. (я → онá, zamon o'zgarmadi.)
Mashq 1: Он сказáл, что он живёт в Самаркáнде; Онá сказáла, что онá óчень рáда; Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы; Он отвéтил, что он не знáет э́того. (Barchasida zamon saqlandi, faqat olmosh moslandi.)
Mashq 2: Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя; Онá попроси́ла, что́бы я помóг ей; Учи́тель сказáл, что́бы мы не опáздывали; Он велéл, что́бы мы закры́ли дверь. (Hammasi что́бы + o'tgan zamon.)
Mashq 3: Он спроси́л, где я рабóтаю; Онá спроси́ла, когдá мы придём; Он спроси́л, скóлько э́то стóит; Онá спроси́ла, почему́ я опоздáл. (So'roq so'z bog'lovchi, so'z tartibi to'g'ri, ? yo'q.)
Mashq 4: Он спроси́л, приду́ ли я за́втра; Онá спроси́ла, говорю́ ли я по-рýсски; Он спроси́л, прáвда ли э́то; Онá спроси́ла, дóма ли он. (Urg'uli so'z + ли.)
Mashq 5: Он сказáл, что он устáл (darak → что); Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей (buyruq → что́бы + o'tgan z.); Он спроси́л, кудá я иду́ (so'roq so'z); Онá спроси́ла, слы́шу ли я её (ha/yo'q → ли).
Mashq 6: Он сказáл, что я рабóтаю ( рабóтал — zamon o'zgarmasligi kerak); Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя ( что → что́бы, buyruq edi); Он спроси́л, придёшь ли ты / приду́ ли я ( что → ли, ha/yo'q savol); Он спроси́л, где ты живёшь ( so'z tartibi — где ты живёшь).
Mashq 7: Он сказáл, что придёт. / Он попроси́л, что́бы я помóг (ему́). / Он спроси́л, где я живу́. / Он спроси́л, приду́ ли я за́втра.
12. Xulosa va keyingi dars
- Прямáя речь (ko'chirma gap) — aynan so'z, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́». Кóсвенная речь (o'zlashtirma gap) — bog'lovchi bilan qayta hikoya: Он сказáл, что придёт.
- Eng muhim qoida: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI (ingliz backshift YO'Q) — asl zamon saqlanadi, faqat olmosh va shaxs o'zgaradi (я→он, мой→его́).
- To'rt tur, to'rt bog'lovchi: DARAK → что; BUYRUQ → что́бы + o'tgan zamon (приди́ → что́бы я пришёл); SO'ROQ SO'ZLI savol → so'roq so'zning o'zi (где я живу́); HA/YO'Q savol → ли (приду́ ли я).
- O'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek), savol belgisi yo'qoladi.
- Asosiy fe'llar: сказáть, отвéтить, сообщи́ть (darak); попроси́ть, велéть, предложи́ть (buyruq); спроси́ть (savol).
Keyingi dars — B1 — 23-dars: Murakkab kelishik — Родительный (qaratqich kelishigining chuqur qo'llanishlari). Bugun siz gaplarni bir-biriga bog'lashni o'rgandingiz. Keyingi darsda kelishiklarga qaytamiz va rus tilining eng ko'p ishlatiladigan, eng "ko'p vazifali" kelishigi — Родительный падéж (qaratqich) ning chuqur qatlamlarini ochamiz: inkor (нет врéмени), miqdor (мнóго людéй), predloglar (óколо, из, до, без) va boshqa nozik qo'llanishlari. A2 dagi qaratqich poydevori ustiga B1 murakkabligini quramiz.
O'qiganingizni mustahkamlang
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!