Dasturchi ish joyi: kompyuter talablari va raqamli gigiyena asoslari

Qisqacha: Dasturlashni boshlash uchun qimmat kompyuter shart emas: oddiy noutbuk yetadi, kompyuter umuman bo'lmasa esa birinchi haftalarni telefonda boshlaysiz. Ish joyini tayyorlash — kerakli brauzer, GitHub hisobi va hisoblaringizni parol menejeri hamda ikki bosqichli himoya (2FA) bilan qo'riqlashdan iborat.

Bu darsda

• Dasturlash uchun kompyuterga qanday talablar borligini bilasiz.
• Kompyuteringiz bo'lmasa, qayerdan va qanday boshlashni bilib olasiz.
• GitHub hisobini qadamma-qadam ochasiz.
• Parol menejeri va 2FA bilan hisoblaringizni himoyalaysiz — zaxira kodlarni ham saqlab qo'yasiz.
• Fishing (aldov) xatlarini taniysiz va ishingizni zaxira nusxada saqlashni o'rganasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Dasturlash nima va full-stack dasturchi kim?

1. Nega bu kerak?

Usta ishni asboblarini tartibga solishdan boshlaydi. Duradgor randasini o'tkirlaydi, tikuvchi mashinasini moylaydi.

Dasturchining asboblari — kompyuteri, dasturlari va internetdagi hisoblari (akkauntlari).

Kompyuter har 5 daqiqada qotib qolsa, o'qishdan bezor bo'lasiz. Hisoblaringiz himoyalanmagan bo'lsa, bitta aldov xati bilan pochtangizni yoki oylab yozgan ishingizni yo'qotishingiz mumkin.

Shuning uchun kod yozishdan oldin ish joyimizni qulay va xavfsiz qilib olamiz. Bu dars — shunga.

2. Qanday kompyuter kerak?

Ko'pchilik "dasturchi bo'lish uchun eng yangi, qimmat kompyuter kerak" deb o'ylaydi. Bu to'g'ri emas. Kursning birinchi oylari (kompyuter asoslari, HTML, CSS, JavaScript asoslari) uchun deyarli har qanday ishlaydigan noutbuk yoki kompyuter yetadi.

Avval bitta so'z. Apparat qism (hardware) — kompyuterning qo'l bilan ushlasa bo'ladigan qismlari: ekran, klaviatura, xotira, disk. Ularni kompyuter nima darsida batafsil ko'ramiz. Hozir faqat uchtasiga e'tibor beramiz.

2.1 Tezkor xotira (RAM)

Tezkor xotira (RAM) — kompyuter hozir ishlayotgan dasturlarni ushlab turadigan xotira. U qancha katta bo'lsa, shuncha ko'p dasturni bir vaqtda qotmasdan ochasiz.

Dasturchi bir vaqtda kod yozadigan dastur, brauzerda 10–15 ta sahifa va yana bir-ikki dasturni ochib ishlaydi.

• 8 GB — boshlash uchun yetadi.
• 16 GB — keyinchalik, katta loyihalarda qulayroq.
• 4 GB — boshlasa bo'ladi, lekin sekin ishlaydi. Ko'p noutbukka keyinroq qo'shimcha RAM qo'yish mumkin.

2.2 Disk: SSD — eng foydali yangilash

Kompyuter fayllarni diskda saqlaydi. Disk ikki xil bo'ladi: eski turdagi HDD va yangi turdagi SSD. SSD fayllarni bir necha barobar tezroq o'qiydi, shuning uchun kompyuter ham, dasturlar ham tez ochiladi.

Aniq javob: eski HDD'li kompyuter bilan ham boshlasa bo'ladi — faqat sekinroq ishlaydi. Imkon bo'lganda ustaga SSD qo'ydiring (kamida 256 GB). Eski kompyuterga qilinadigan eng arzon va eng katta farq beradigan yangilash — shu.

2.3 Operatsion tizim

Operatsion tizim — kompyuterni boshqaradigan asosiy dastur: Windows, macOS yoki Linux.

• Windows — eng ko'p tarqalgan. Kursdagi hamma narsani Windows'da bajara olasiz.
• macOS — Apple kompyuterlarida. Dasturchilar orasida mashhur.
• Linux — serverlarning asosiy tizimi. Uni kursda alohida o'rganamiz.

Qaysi biri bo'lsa ham, borini ishlating. Yangi tizimga pul sarflash shart emas.

2.4 Kompyuter sotib olsangiz: qisqa jadval

Protsessor — kompyuterning hisob-kitob qiladigan "miyasi". Uni CPU darsida ko'ramiz.

Maslahat: Bu jadvaldagi har bir so'zni tushunishingiz shart emas. Do'konga yoki bozorga borsangiz, shu jadvalni sotuvchiga ko'rsating — u tushunadi.

Tekshirib ko'ring: Sizda 8 GB RAM va HDD diskli eski noutbuk bor. Pulingiz faqat bitta yangilashga yetadi. Nima qildirasiz?

3. Kompyuteringiz yo'qmi? Yo'l bor

Hozir sizda faqat telefon bo'lsa — bu kurs siz uchun ham. Ko'p dasturchilar ham xuddi shunday boshlagan. Kompyuter yo'qligi to'siq emas, faqat yo'lning boshqacha boshlanishi.

3.1 Telefonda nimalarni qila olasiz

• Kursning birinchi qismlari (kompyuter qanday ishlaydi, fayllar, internet) asosan o'qish va tushunishdan iborat. Ularni telefonda bemalol o'qiysiz.
• JavaScript kodlari ostida IlmHamroh'da "Ishga tushir" tugmasi bor. U telefonda ham ishlaydi — oldingi darsda buni sinab ko'rdingiz.
• HTML va CSS'ni sinash uchun brauzerdagi kod muharrirlari bor: CodePen (codepen.io), StackBlitz (stackblitz.com), CodeSandbox. Ular telefonda ochiladi, lekin ekran kichik va yozish sekinroq. Kichik mashqlar uchun yetadi.
• Android'da bepul Acode ilovasi bor — telefondagi kod muharriri.

Maslahat: Telefoningizga arzon Bluetooth klaviatura ulasangiz, kod yozish ancha osonlashadi. Ko'p telefonlar uni oddiy klaviatura kabi taniydi.

Halol aytamiz: terminal, Git va VS Code darslari uchun baribir kompyuter kerak bo'ladi. Shuning uchun telefonda boshlab, shu orada quyidagi yo'llardan birini tayyorlang.

3.2 Kompyuterni qayerdan topish mumkin

• IT Park'ning viloyatlardagi filiallari va IT markazlar — ko'plarida o'quv xonalari yoki kovorking (hamma ishlay oladigan umumiy xona) bor.
• Axborot-kutubxona markazlari — ko'p shahar va tumanlarda kompyuter zali bor.
• Maktab, kollej yoki universitet kompyuter xonasi — o'qituvchidan dars vaqtidan tashqari so'rab ko'ring.
• Qarindosh yoki do'st kompyuteri — kuniga bir soatga so'rash ham yetadi.

Borishdan oldin telefon qilib so'rang: bepulmi, qaysi soatlarda ochiq, o'z ishingizni fleshkaga saqlasa bo'ladimi.

3.3 Arzon ishlatilgan noutbuk

Yangi noutbuk shart emas. Ishlatilgan (b/u) ofis noutbuklari dasturlashni boshlash uchun yaxshi tanlov. Masalan, Lenovo ThinkPad yoki Dell Latitude seriyasidagi 5–7 yillik modellar.

Minimal talab — 2.4-bo'limdagi jadvalning "Minimal" ustuni: 8 GB RAM, SSD, Intel Core i5 (8-avlod yoki yangiroq) yoki shunga teng protsessor.

2026 holatiga taxminan, bunday noutbuk OLX.uz va kompyuter bozorlarida 2,5–4 mln so'm atrofida turadi. Narx tez o'zgaradi, shuning uchun sotib olishdan oldin bir nechta e'lonni solishtiring.

Sotib olayotganda tekshiring: batareya qancha ushlaydi, klaviatura tugmalarining hammasi ishlaydimi, diskda SSD bormi (1-mashqda buni qanday ko'rishni o'rganasiz).

4. Brauzer

Brauzer (browser) — saytlarni ochadigan dastur: Chrome, Firefox, Safari, Edge.

Hozir sizga bitta brauzer yetarli — masalan Google Chrome yoki telefoningizdagi brauzer.

Keyinroq, HTML qismida birinchi saytingizni yozganda, ikkinchi brauzer — Mozilla Firefox ni o'rnatasiz. Nega? Har xil brauzerlar sahifani biroz boshqacha chizishi mumkin. Chrome'da chiroyli turgan tugma Firefox'da surilib ketishi mumkin. Dasturchi saytini kamida ikki brauzerda tekshiradi.

4.1 Toza "ish" profili

Brauzer profili — bitta brauzer ichidagi alohida "xona". Har bir profilning o'z tarixi, saqlangan parollari va kengaytmalari bo'ladi.

Kengaytma (extension) — brauzerga qo'shiladigan kichik qo'shimcha dastur, masalan reklama to'suvchi.

O'qish uchun alohida toza profil oching. Unda faqat o'quv saytlari tursin, o'yin va ijtimoiy tarmoqlar — boshqa profilda. Chrome'da bu yuqori o'ng burchakdagi profil belgisi orqali qilinadi: "Add" (Qo'shish).

Tekshirib ko'ring: Nega dasturchi saytini bitta brauzerda emas, kamida ikkitasida tekshiradi?

5. Hisoblar va raqamli gigiyena

Raqamli gigiyena — internetdagi hisoblaringizni toza va xavfsiz tutish odatlari. Xuddi qo'l yuvish kabi: har kuni qilinadigan kichik ish katta muammodan saqlaydi.

5.1 Toza elektron pochta

Bolalikda ochilgan sevimli_yigit_99@... kabi pochtani ish uchun ishlatmang.

Ism-familiyangiz bilan toza pochta oching. Masalan ali.valiyev@example.com ko'rinishida — example.com o'rniga o'zingiz ishlatadigan xizmat (masalan Gmail) bo'ladi. Ish beruvchi sizga birinchi marta pochta orqali yozadi va manzilingizga ham qaraydi.

5.2 GitHub hisobi — dasturchi pasporti

GitHub — dasturchilar kodini saqlaydigan va birga ishlaydigan eng katta sayt. Ish beruvchilar ko'pincha nomzodning GitHub sahifasiga qarab, u nima yozganini ko'radi.

Sayt inglizcha, lekin qo'rqmang — hisob ochish 5 qadam:

1. Brauzerda github.com ni oching va "Sign up" (Ro'yxatdan o'tish) tugmasini bosing.
2. Email maydoniga 5.1-bo'limdagi toza pochtangizni yozing.
3. Password (parol) — parol menejeri yaratgan uzun parolni qo'ying (5.3-bo'lim).
4. Username (foydalanuvchi nomi) — ism-familiyangizga yaqin nom, masalan ali-valiyev. Bu nom manzilingizda ko'rinadi, shuning uchun jiddiy tanlang.
5. Pochtangizga kelgan kodni kiritib tasdiqlang. Sahifa "odam ekaningizni" tekshirish uchun kichik jumboq ham berishi mumkin.

Sahifa ko'rinishi vaqti-vaqti bilan o'zgaradi, lekin qadamlar shu.

Maslahat: Hozircha hisob ochib qo'yish yetarli — hech narsa yuklash shart emas. Kodni GitHub'ga yuklashni Git va GitHub qismida birga o'rganamiz.

5.3 Har saytga alohida parol va parol menejeri

Eng ko'p uchraydigan xato: bitta parolni Google, Telegram, GitHub va to'lov ilovalariga birdek qo'yish.

Nega xavfli? Qandaydir kichik sayt buzilsa, parolingiz xakerlar qo'liga o'tadi. Ular shu parolni boshqa saytlarda ham sinab ko'radi va hamma hisobingizga kiradi.

Yechim — parol menejeri (password manager): parollaringizni shifrlab saqlaydigan dastur.

• Yaxshi bepul variant — Bitwarden (telefon, kompyuter va brauzer uchun bor).
• U har bir sayt uchun 20 va undan ortiq belgili tasodifiy parol yaratadi, masalan p$8K#vL9@m2!zQ7&wR4^tY1x (24 belgi).
• Siz faqat bitta master-parolni eslab qolasiz. Qolganini menejer o'zi to'ldiradi.

Diqqat: Master-parolni unutsangiz, uni hech kim tiklay olmaydi — Bitwarden ham. Shuning uchun uni qog'ozga yozib, uyda hujjatlaringiz yonida, xavfsiz joyda saqlang.

Master-parol uzun, lekin eslab qolsa bo'ladigan bo'lsin. Yaxshi usul — bir-biriga aloqasiz 4–5 ta so'zni birlashtirish, masalan choynak-yomg'ir-kitob-velosiped.

Diqqat: Bu darsdagi parol namunalarini o'zingizga ishlatmang. Ular endi internetda hammaga ma'lum. O'zingiz yangisini o'ylab toping yoki menejerga yaratib bering.

5.4 Ikki bosqichli himoya (2FA)

2FA (ikki bosqichli himoya, Two-Factor Authentication) — hisobga kirishda paroldan tashqari ikkinchi kodni so'raydigan himoya. Xuddi uyingiz eshigida ikkita qulf bo'lgandek: bitta kalitni o'g'irlashsa ham, eshik ochilmaydi.

Ikkinchi kod odatda telefoningizdagi maxsus ilovada har 30 soniyada yangilanib turadi. Parolingiz oshkor bo'lsa ham, telefoningiz bo'lmagan odam kira olmaydi.

• Kodni SMS emas, ilova orqali olgan ma'qul: Google Authenticator, Aegis (Android) yoki Bitwarden'ning o'zi. SMS'ni tutib olish yoki SIM-kartani firibgarlik bilan qayta rasmiylashtirish orqali o'g'irlash holatlari bo'ladi.

5.5 Zaxira kodlar — 2FA'ning eng muhim qadami

Savol: telefoningiz yo'qolsa yoki buzilsa-chi? 2FA kodi o'sha telefonda edi. Endi o'z hisobingizga o'zingiz kira olmay qolasiz.

Buning yechimi — zaxira kodlar (backup codes, recovery codes). 2FA'ni yoqqaningizda Google va GitHub sizga bir martalik kodlar ro'yxatini beradi. Har bir kod bir marta ishlaydi va telefon o'rniga kirish imkonini beradi.

flowchart TD
    K["Kirish: parol"] --> T{"Telefoningiz yoningizdami?"}
    T -->|"ha"| I["Ilovadagi 6 xonali kod"]
    T -->|"yo'q: yo'qolgan yoki buzilgan"| Z["Qog'ozdagi zaxira kod"]
    I --> H["Hisobga kirdingiz"]
    Z --> H

Zaxira kodlarni qanday saqlash kerak:

1. Kodlarni qog'ozga yozing (yoki chop eting) va uyda, hujjatlaringiz yonida saqlang.
2. Ikkinchi nusxasini parol menejeriga (Bitwarden'ga) qo'ying.
3. Faqat telefoningizda (rasm yoki skrinshot sifatida) saqlamang — telefon yo'qolsa, kodlar ham u bilan ketadi.

Telefon yo'qolsa nima qilasiz: kompyuterda parolni kiritasiz, kod so'ralganda "boshqa usul" ni tanlab, qog'ozdagi zaxira kodlardan birini yozasiz. Ichkariga kirgach, 2FA'ni yangi telefoningizga qayta ulaysiz va ishlatilgan kodni ro'yxatdan o'chirib qo'yasiz.

5.6 Fishing (aldov xatlari)

Fishing (phishing) — sizni soxta sahifaga olib borib, parolingizni o'g'irlash usuli. Nomi inglizcha "baliq ovlash" so'zidan: xaker qarmoq tashlaydi, siz ilinasiz.

Masalan, pochtangizga shunday xat keladi: "GitHub hisobingiz bloklandi, darhol shu havolaga kirib parolni tasdiqlang". Havolani bossangiz, GitHub'ga juda o'xshash sahifa ochiladi. Lekin manzil qatorida g1thub-security.example kabi boshqa manzil turadi. Bu yerda i o'rniga 1 yozilgan — ko'z ilg'amay qolishi mumkin. (.example — biz namunaga ataylab qo'ygan nom; hayotda u .com yoki boshqacha bo'ladi.)

Oltin qoidalar:

1. Xatdagi havola orqali hech qachon parol kiritmang. Saytni o'zingiz manzilini yozib oching.
2. Parol kiritishdan oldin manzil qatoriga qarang: GitHub uchun u aynan github.com bo'lishi kerak.
3. Notanish odamdan kelgan faylni ochmang — ayniqsa "tezda", "shoshiling" deyilgan bo'lsa.

5.7 Zaxira nusxa (backup)

Dasturchilar orasida shunday gap bor: "Odamlar ikki xil bo'ladi — zaxira nusxa oladiganlar va hali kompyuteri buzilmaganlar".

Zaxira nusxa (backup) — muhim fayllaringizning boshqa joyda turgan nusxasi. Ishingiz faqat bitta kompyuterda tursa, u buzilganda hammasi yo'qoladi.

Hozircha sizda kod yo'q. Kod yoza boshlaganingizda esa:

• Git qismigacha — ish papkangizni haftada bir marta Google Drive'ga yoki fleshkaga nusxalang.
• Git qismidan keyin — kodni har kuni GitHub'ga yuklaysiz. Shunda kompyuter buzilsa ham, boshqa kompyuterda ishni davom ettirasiz.

Tekshirib ko'ring: Siz Google hisobingizga 2FA yoqdingiz, lekin zaxira kodlarni saqlamadingiz. Bir oydan keyin telefoningiz suvga tushdi. Nima bo'ladi?

6. Hujumchi nigohi

Xaker sizning hisobingizga qanday kirishga urinadi? Eng ko'p uchraydigan uch yo'l:

Ko'rib turibsizmi: bu darsdagi har bir odat bitta aniq hujumni to'sadi.

7. Ko'p uchraydigan xatolar

7.1 Kompyuter yo'qligi sababli umuman boshlamaslik

"Kuchli kompyuterim yo'q, boshlay olmayman" degan fikr ko'p odamni to'xtatadi. Aslida boshlash uchun eski kompyuter ham, hatto telefon ham yetadi (3-bo'lim). Borini ishlating. Birinchi daromadingiz bilan yaxshirog'ini olasiz.

7.2 Oddiy parollarni Telegram'da yoki qog'ozda saqlash

Parollarni Telegram'dagi "Saqlangan xabarlar" (Saved Messages) ga yoki stol ustidagi qog'ozga yozmang. Telegram hisobingizga kirgan odam hammasini birdan oladi.

Lekin 5.3 va 5.5-bo'limlarda "qog'ozga yozing" dedik-ku? Farqi bor. Qog'ozga faqat ikki narsa yoziladi: master-parol va zaxira kodlar. Ular stol ustida emas, uyda yashirin joyda turadi. Qolgan hamma parol — faqat parol menejerida.

7.3 2FA'ni yoqib, zaxira kodlarni saqlamaslik

Bu xatoning oqibati bir necha oydan keyin, telefon yo'qolganda bilinadi. 2FA yoqilgan kuni zaxira kodlar ham saqlanadi.

7.4 Brauzerga keraksiz kengaytmalarni to'ldirish

20–30 ta kengaytma brauzerni sekinlashtiradi. Ba'zi shubhali kengaytmalar sahifadagi parollarni o'g'irlashi ham mumkin. Faqat kerakli va ishonchli kengaytmalarni o'rnating.

8. Mashqlar

1-mashq (oson): Kompyuteringizni tanishing

Kompyuteringiz (yoki foydalanayotgan kompyuter) haqida uch narsani aniqlang:

1. Operatsion tizim nomi.
2. Tezkor xotira (RAM) hajmi.
3. Disk turi (SSD yoki HDD) va bo'sh joy.

Ishora: Windows'da Ctrl + Shift + Esc tugmalarini birga bosing.

2-mashq (o'rta): Parolingizni tekshiring

Eng ko'p ishlatadigan pochtangiz parolini tekshiring (parolni hech kimga aytmasdan, faqat o'zingiz uchun):

1. U kamida 12 belgilimi (yaxshisi 16 va undan ko'p)?
2. Unda ismingiz, tug'ilgan yilingiz yoki 123456 kabi taxmin qilsa bo'ladigan narsa bormi?
3. Shu parol boshqa biror saytda ham ishlatilganmi?

3-mashq (qiyin): 2FA'ni yoqing va zaxira kodlarni saqlang

Google va GitHub hisoblaringizga 2FA'ni yoqing. Telefoningizga Google Authenticator (yoki Aegis) ilovasini o'rnating. Zaxira kodlarni saqlamaguningizcha mashq tugagan hisoblanmaydi.

9. Real ishda

Katta IT kompaniyalarida yangi xodim birinchi kuniyoq xavfsizlik bo'yicha yo'riqnomadan o'tadi.

Ko'p kompaniyalarda ish hisoblariga faqat 2FA bilan kiriladi. Xodim maxfiylik shartnomasi (NDA) ga imzo qo'yadi — kompaniya sirlarini tashqariga chiqarmaslikka va'da beradi. Notanish fleshkani ish kompyuteriga ulash taqiqlanadi.

Siz bu odatlarni bugundan boshlasangiz, ishga kirganda ular siz uchun yangilik bo'lmaydi. Jamoa esa bunday xodimga tezroq ishonadi.

Xulosa

• Boshlash uchun qimmat kompyuter shart emas: 8 GB RAM va SSD'li oddiy noutbuk yetadi, HDD'li eski kompyuter ham bo'ladi — faqat sekinroq.
• Kompyuter yo'q bo'lsa: birinchi darslarni telefonda o'qing, kodni brauzerdagi muharrirlarda sinang, IT markaz, kutubxona yoki arzon b/u noutbuk yo'lini tayyorlang.
• Toza pochta va GitHub hisobini oching; kod yuklashni Git qismida o'rganasiz.
• Har saytga alohida parol — parol menejerida; master-parolni qog'ozga yozib, uyda saqlang.
• 2FA'ni ilova orqali yoqing va zaxira kodlarni shu kuniyoq qog'ozga saqlang.

Keyingi dars: Dasturlashni qanday o'rganish kerak — tez zerikmasdan, o'rganganni esda saqlab qolish va amaliyot orqali o'rganish usullari.