Yaxshi commit: atomar commit, git add -p va commit xabarini yozish

Qisqacha: Yaxshi commit — bitta mantiqiy o'zgarish (atomar commit) va uni aniq aytadigan xabar. Xabarning birinchi qatori 50 belgigacha, buyruq maylida ("Menyu: manti narxini qo'sh"), keyin bo'sh qator va kerak bo'lsa "nega" degan savolga javob beradigan tana. Bitta faylda ikki xil o'zgarish bo'lsa, git add -p ularni alohida commitlarga bo'lishga yordam beradi. Faylni o'chirish va nomini o'zgartirish ham commit: git rm va git mv.

Bu darsda

• Atomar commit nima ekanini va o'zgarishlarni qanday bo'laklarga bo'lishni tushuntirasiz.
• git add -p bilan bitta fayldagi ikki o'zgarishni ikki commitga ajratasiz.
• 50/72 qoidasi va buyruq mayli bo'yicha commit xabari yozasiz, --verbose bilan nima ketayotganini ko'rasiz.
• git rm va git mv oddiy rm va mv dan nimasi bilan farq qilishini bilasiz.
• Portfolio'dagi eski nusxa faylni to'g'ri yo'l bilan o'chirasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Birinchi repo: init, status, add, commit, Uch hudud.

1. Nega bu kerak?

Oldingi darsda birinchi commitlarni qildik. Commit qilishni endi bilasiz. Bugungi savol boshqa: qanday commit yaxshi?

Avval yomon tarixni ko'raylik. Sardor stajyorlikning birinchi haftasida tashlab yuboriladigan sinov repoda shunday ishladi. git log --oneline:

a83aac3 (HEAD -> main) oxirgisi
3531488 yana tuzatdim
591f1df asdf
a6b79b4 fix
2577470 o'zgarishlar
a00d787 boshlanish

Oltita commit bor, lekin ular hech narsa demaydi. ((HEAD -> main) — "siz shu yerdasiz" belgisi, Birinchi repo darsidan tanish.) Bir oydan keyin sayt buzilsa, qaysi commit aybdor? "fix" nimani tuzatgan? "asdf" ichida nima bor? Har birini ochib, qatorma-qator o'qishga to'g'ri keladi.

Versiya nazorati darsida tarixni "loyiha kundaligi" dedik. Kundalik faqat tushunarli yozilsa foyda beradi. Tarixni kim o'qiydi?

• Siz o'zingiz, uch oydan keyin — "bu qatorni nega o'zgartirgan edim?"
• Hamkasbingiz — kodni tekshirishdan (review) oldin.
• Git'ning o'zi — keyinroq o'rganadigan buyruqlar bitta commitni butunligicha bekor qila oladi yoki boshqa joyga ko'chira oladi. Commit ichida ikki xil ish aralashgan bo'lsa, yaxshisini ham yomoni bilan birga bekor qilasiz.

HTML kod uslubi darsida "formatlashni mazmun o'zgarishlarisiz, alohida qiling" degan edik va "Git'da bu yanada muhim" deb va'da bergan edik. Bu qoidaning nomi — atomar commit.

2. Atomar commit

2.1 Bitta commit — bitta mantiqiy o'zgarish

Atomar commit (atomic commit) — bitta tugallangan, mantiqiy o'zgarishni o'z ichiga olgan commit. "Atom" so'zi "bo'linmaydigan" degan ma'noda: uni yana kichikroq, alohida ma'noga ega qismlarga bo'lib bo'lmaydi. Undan narsa olib tashlasangiz ham ish chala qoladi.

Choyxonadagi buyurtmani tasavvur qiling. Ofitsiant har stolning buyurtmasini alohida qog'ozga yozadi. Oshpaz bitta qog'ozga qarab bitta stolga ovqat tayyorlaydi. Agar uch stolning buyurtmasi bitta qog'ozga aralash yozilsa, bittasi bekor bo'lganda qaysi qatorni o'chirishni hech kim bilmaydi. Commit ham shunday: bitta commit — bitta stolning buyurtmasi.

Qanday bilish mumkin? Commitni bitta gap bilan tasvirlab ko'ring. Gapda "va" so'zi kerak bo'lib qolsa ("menyuga manti qo'shdim va bron sahifasiga telefon yozdim"), demak bu ikki commit.

2.2 Qanchalik kichik?

Atomar — "iloji boricha kichik" degani emas. O'lchov — mantiq, fayl soni emas:

Ikkinchi qatorga e'tibor bering. Fayl nomi o'zgarib, havola eski nomda qolsa, sayt stilsiz ochiladi. Bunday "yarim ish" commitda saqlanmasin. Qoida: har bir commitdan keyin loyiha ishlaydigan holatda bo'lishi kerak.

Tekshirib ko'ring: Aziz bir commitda uchta ish qildi: logotipni almashtirdi, footer'dagi yilni 2026 ga to'g'riladi, hamma HTML fayllarni Prettier bilan formatladi. Nechta commit bo'lishi kerak edi?

3. Aralash o'zgarishlarni ajratish

3.1 Jasur akaning uchta topshirig'i

«Bahor» reposiga qaytamiz. Oldingi darsdagi 2-mashqni bajargan bo'lsangiz, tarix shunday:

07b061d (HEAD -> main) Menyu: lag'mon narxini qo'sh
bd98d1b Bron: rahmat sahifasini qo'sh
b09fa2a Aloqa: sahifa yarat
9084599 Bosh sahifa: aloqa havolasini qo'sh
f4238e7 Menyu: osh narxini qo'sh
dab5bff Bahor: sayt tuzilmasini yarat

Jasur aka telefonda uchta ish aytdi:

1. Menyu sarlavhasida choyxona nomi bo'lsin: "Bahor menyusi".
2. Menyuga manti qo'shilsin — 30 000 so'm.
3. Bron sahifasida telefon raqami bo'lsin.

Aziz uchalasini ketma-ket, commit qilmasdan bajardi. Sarlavhani VS Code'da o'zgartirdi, qolgan ikkitasini terminalda qo'shdi:

echo "<p>Manti — 30 000 so'm</p>" >> menyu/index.html
echo '<p>Telefon: +998 90 000 00 00</p>' >> bron/index.html
cat menyu/index.html

<h1>Bahor menyusi</h1>
<p>Osh — 35 000 so'm</p>
<p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
<p>Manti — 30 000 so'm</p>

Endi ish stolida uch ish aralash turibdi:

git status -s

 M bron/index.html
 M menyu/index.html

Bu tabiiy holat — muhimi, commit qilayotganda ularni ajrata olish. Staging area aynan shuning uchun bor (Uch hudud).

Rejamiz — uchta commit:

flowchart LR
  W["Ish stoli:<br/>3 ta o'zgarish"] --> A["git add bron/..."]
  W --> B["git add -p<br/>(manti)"]
  W --> C["git add<br/>(sarlavha)"]
  A --> C1["1-commit:<br/>telefon"]
  B --> C2["2-commit:<br/>manti"]
  C --> C3["3-commit:<br/>sarlavha"]

Nimaga qarang: chapda bitta aralash ish stoli, o'ngda uchta commit. Telefon alohida faylda — u butun fayl bilan ajraladi. Manti va sarlavha bitta faylda — ularni fayl ichida bo'lish kerak.

3.2 Fayl bo'yicha ajratish

Telefon raqami boshqa faylda. Uni ajratish uchun yangi narsa kerak emas — faqat shu faylni qo'shamiz:

git add bron/index.html
git status -s

warning: in the working copy of 'bron/index.html', LF will be replaced by CRLF the next time Git touches it
M  bron/index.html
 M menyu/index.html

Birinchi qator — tanish CRLF ogohlantirishi, xato emas. Bron qutida (M chap ustunda), menyu stolda (M o'ng ustunda). Commit:

git commit -m "Bron: telefon raqamini qo'sh"

[main e50f485] Bron: telefon raqamini qo'sh
 1 file changed, 1 insertion(+)

Birinchi commit tayyor. Xabar oldingi darsdagi shaklda: soha, ikki nuqta va buyruq shaklidagi fe'l. Nega aynan shunday — «Commit xabarini yozish» bo'limida.

4. git add -p — fayl ichidan tanlash

4.1 Muammo

menyu/index.html da ikki mustaqil o'zgarish bor: sarlavha va manti. git add menyu/index.html ikkalasini birga qo'shadi. Bizga esa faqat manti kerak.

git add -p (--patch, "yamoq") — faylning o'zgarishlarini bo'lak-bo'lak ko'rsatadi va har biri uchun "qutiga solaymi?" deb so'raydi. Git bunday bo'lakni hunk deydi — bir-biriga yaqin o'zgargan qatorlar guruhi.

4.2 Birinchi seans

git add -p menyu/index.html

Git birinchi bo'lakni ko'rsatadi va savol beradi. Quyida butun seans — ? belgisidan keyingi harf biz yozgan javob (har biridan keyin Enter bosiladi):

warning: in the working copy of 'menyu/index.html', LF will be replaced by CRLF the next time Git touches it
diff --git a/menyu/index.html b/menyu/index.html
index 8eecc12..e4f0bdb 100644
--- a/menyu/index.html
+++ b/menyu/index.html
@@ -1,3 +1,4 @@
-<h1>Menyu</h1>
+<h1>Bahor menyusi</h1>
 <p>Osh — 35 000 so'm</p>
 <p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
+<p>Manti — 30 000 so'm</p>
(1/1) Stage this hunk [y,n,q,a,d,s,e,p,P,?]? s
Split into 2 hunks.
@@ -1,3 +1,3 @@
-<h1>Menyu</h1>
+<h1>Bahor menyusi</h1>
 <p>Osh — 35 000 so'm</p>
 <p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
(1/2) Stage this hunk [y,n,q,a,d,k,K,j,J,g,/,e,p,P,?]? n
@@ -2,2 +2,3 @@
 <p>Osh — 35 000 so'm</p>
 <p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
+<p>Manti — 30 000 so'm</p>
(2/2) Stage this hunk [y,n,q,a,d,K,J,g,/,e,p,P,?]? y

Ko'p narsa bir ekranda — keling, sekin ko'ramiz.

4.3 Bo'lakni o'qish

Bo'lak — o'zgarishning "farq" ko'rinishi:

• - bilan boshlangan qator — olib tashlangan (eski versiyada bor edi).
• + bilan boshlangan qator — qo'shilgan (yangi versiyada bor).
• Bo'sh joy bilan boshlangan qator — o'zgarmagan, faqat "qayerda ekanini" ko'rsatish uchun.

Sarlavhani almashtirish Git uchun ikki amal: eski qatorni olib tashlash va yangisini qo'shish. diff --git, index, @@ -1,3 +1,4 @@ kabi sarlavha qatorlarini O'zgarishlarni ko'rish darsida to'liq o'qiymiz.

4.4 Javoblar

Git birinchi bo'lakda ikkala o'zgarishni birga ko'rsatdi — ular yonma-yon, orasida atigi ikki qator. Shuning uchun s (split — "bo'l") yozdik. Git Split into 2 hunks. — "2 bo'lakka bo'lindi" dedi. Keyin:

• 1/2 — sarlavha. Hozir kerak emas: n (no).
• 2/2 — manti. Kerak: y (yes).

Eng ko'p ishlatiladigan javoblar:

Yana bir nechtasi bor: a — shu va keyingi hamma bo'laklarni sol, d — hech birini solma, e — bo'lakni qo'lda tahrirlash. Adashib qolsangiz, ? yozing — Git har bir harfni tushuntiradi.

s har doim ham ishlamaydi: ikki o'zgarish orasida o'zgarmagan qator bo'lmasa, Git ularni bo'la olmaydi. Unda e (qo'lda tahrirlash) qoladi — bu tajriba bilan keladigan usul.

4.5 Natija

git status -s

MM menyu/index.html

Ikki M — tanishmi? Uch hudud darsida "bitta fayl — ikki holatda" ko'rgan edik. Chap M — qutida o'zgarish bor (manti), o'ng M — stolda yana o'zgarish qoldi (sarlavha). Qutidagi versiyani tekshiramiz:

git show :menyu/index.html

<h1>Menyu</h1>
<p>Osh — 35 000 so'm</p>
<p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
<p>Manti — 30 000 so'm</p>

Aynan kerakli holat: manti bor, sarlavha esa eski. Commit:

git commit -m "Menyu: manti narxini qo'sh"
git status -s

[main 285ac84] Menyu: manti narxini qo'sh
 1 file changed, 1 insertion(+)
 M menyu/index.html

Sarlavha o'zgarishi stolda kutib turibdi. Uni keyingi bo'limda boshqacha — muharrirda — commit qilamiz.

Tekshirib ko'ring: git add -p seansida hamma bo'lakka n javob bersangiz, nima bo'ladi?

5. Commit xabarini yozish

5.1 Xabarning tuzilishi

Commit xabari ikki qismdan iborat:

Menyu: sarlavhaga choyxona nomini qo'sh

Mehmonlar menyu sahifasini ko'pincha Google'dan to'g'ridan-to'g'ri
ochadi. Oddiy "Menyu" sarlavhasidan qaysi joy ekani bilinmasdi.

• Sarlavha (subject) — birinchi qator. Qisqa: nima qilindi.
• Bo'sh qator — majburiy ajratgich.
• Tana (body) — ixtiyoriy. Nega qilindi, qanday muammo hal bo'ldi.

Git birinchi bo'sh qatorgacha bo'lgan matnni sarlavha deb hisoblaydi. git log --oneline, GitHub sahifalari, VS Code — hammasi aynan sarlavhani ko'rsatadi. Shuning uchun u qisqa va o'zi yetarli bo'lsin.

5.2 50/72 qoidasi

50/72 qoidasi — sarlavha 50 belgigacha, tana qatorlari esa 72 belgidan oshmasin.

• 50 — Git'ning rasmiy hujjati ham shuni tavsiya qiladi: 50 belgidan oshmaydigan qisqa birinchi qator, keyin bo'sh qator va batafsil tavsif. Qisqa sarlavha --oneline kabi qisqa ro'yxatlarda to'liq sig'adi.
• 72 — tana qatorlari. Git tanani o'zi qatorlarga bo'lmaydi. git log uni 4 bo'sh joy surib chiqaradi, shuning uchun 72 belgili qator oddiy 80 belgili terminalga sig'adi.

Bu qat'iy qonun emas. Lekin 50 dan oshsa, "bu commit ikki ish qilmayaptimi?" deb o'ylab ko'ring. Uzun sarlavha ko'pincha atomar bo'lmagan commitning belgisi.

5.3 Buyruq mayli

Git hujjati o'zgarishni buyruq maylida (imperative mood) tasvirlashni so'raydi: go'yo kodga buyruq beryapsiz. Inglizcha loyihalarda:

• Add manti to menu — "Menyuga manti qo'sh"
• Added manti to menu — "qo'shdim" (o'tgan zamon)
• Adding manti — "qo'shyapman"

Nega aynan buyruq? Commit — kodga qo'llanadigan o'zgarish. Sarlavhani shu gapga qo'yib tekshiring: "Bu commit qo'llansa, u ... ". "Bu commit qo'llansa, u menyuga manti qo'shadi" — mantiqli. Git'ning o'zi ham shunday yozadi: keyinroq o'rganadigan buyruqlar avtomatik Merge branch ..., Revert ... kabi xabarlar yaratadi.

Kursimizdagi repolarda xabarlar o'zbekcha. Kelishuv shunday:

Soha: buyruq maylidagi qisqa gap

Soha — o'zgarish qayerda: Menyu, Bron, CSS, Bosh sahifa. Undan keyin fe'l buyruq maylida: qo'sh, tuzat, o'chir, ko'chir, yangila. Birinchi repo darsidan beri xabarlarimiz shunday edi — endi nega aynan shunday ekanini bilasiz. Keng tarqalgan xatolar:

Bu kelishuvning mashinalar o'qiy oladigan kengaytmasini (feat:, fix:) Conventional Commits darsida ko'rasiz.

5.4 Tana: "nima" emas, "nega"

"Nima o'zgardi" — Git o'zi ko'rsatadi: qaysi qator qo'shildi, qaysisi o'chdi. Tanaga Git bilmaydigan narsani yozing:

• Nega? "Mehmonlar sahifani Google'dan ochadi, qaysi joy ekani bilinmasdi."
• Qanday muammo? "Telefonda narxlar ikki qatorga bo'linib ketardi."
• Nimaga e'tibor berish kerak? "Eski havolalar ham ishlashi uchun eski faylni qoldirdim."

Har commitga tana shart emas: "Menyu: manti narxini qo'sh" — o'zi yetarli. Tana sababi ko'rinmaydigan o'zgarishlar uchun.

Tekshirib ko'ring: Qaysi sarlavhalar kurs kelishuviga mos? a) Menyu: narxlarni yangila b) menyu o'zgartirildi c) Bron: formani tuzatdim va CSS'ni formatladim

6. Muharrirda xabar yozish va --verbose

6.1 Ko'p qatorli xabar

-m bir qatorli xabar uchun qulay. Tanali xabarni muharrirda yozish osonroq. Sarlavha o'zgarishini qo'shamiz va -m siz, --verbose (-v) bilan commit qilamiz:

git add menyu/index.html
git commit --verbose

VS Code'da COMMIT_EDITMSG nomli fayl ochiladi (Vim darsida core.editor ni shunga sozlagan edik). Biz xabar yozishdan oldin fayl shunday ko'rinadi:

# Please enter the commit message for your changes. Lines starting
# with '#' will be ignored, and an empty message aborts the commit.
#
# On branch main
# Changes to be committed:
#	modified:   menyu/index.html
#
# ------------------------ >8 ------------------------
# Do not modify or remove the line above.
# Everything below it will be ignored.
diff --git a/menyu/index.html b/menyu/index.html
index 6af07ae..e4f0bdb 100644
--- a/menyu/index.html
+++ b/menyu/index.html
@@ -1,4 +1,4 @@
-<h1>Menyu</h1>
+<h1>Bahor menyusi</h1>
 <p>Osh — 35 000 so'm</p>
 <p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
 <p>Manti — 30 000 so'm</p>

Tarjimasi (tepadagi izoh): "O'zgarishlaringiz uchun commit xabarini kiriting. # bilan boshlangan qatorlar e'tiborga olinmaydi, bo'sh xabar esa commitni bekor qiladi." Pastda — status natijasi.

--verbose ning foydasi — qaychi chizig'idan (>8) pastdagi qism. Bu aynan commitga ketadigan o'zgarish: faqat sarlavha, manti yo'q (u allaqachon commit qilingan). Xabarni yozayotganda u ko'z oldingizda turadi. Tarjimasi (qaychi chizig'i): "Yuqoridagi qatorni o'zgartirmang va o'chirmang. Undan pastdagi hamma narsa e'tiborga olinmaydi" — farq xabarga tushmaydi.

Birinchi qatorga «Xabarning tuzilishi» bo'limidagi matnni yozamiz, saqlab, tabni yopamiz:

[main e979a8e] Menyu: sarlavhaga choyxona nomini qo'sh
 1 file changed, 1 insertion(+), 1 deletion(-)

1 insertion(+), 1 deletion(-) — bir qator qo'shildi, bittasi o'chdi. Sarlavhani almashtirish Git uchun aynan shunday ko'rinishini «Bo'lakni o'qish» bo'limida ko'rgan edik.

Maslahat: Har safar --verbose yozmaslik uchun uni doimiy qilish mumkin: git config --global commit.verbose true. Shunda git commit muharrirni har doim farq bilan ochadi.

6.2 Tanani tarixda ko'rish

git log -1

commit e979a8eae29842426f3abef6661e8df4fdac0ff2 (HEAD -> main)
Author: Aziz Karimov <aziz@example.com>
Date:   Sat Oct 3 09:10:00 2026 +0500

    Menyu: sarlavhaga choyxona nomini qo'sh
    
    Mehmonlar menyu sahifasini ko'pincha Google'dan to'g'ridan-to'g'ri
    ochadi. Oddiy "Menyu" sarlavhasidan qaysi joy ekani bilinmasdi.

Tana to'liq saqlandi — xuddi siz yozgandek, 4 bo'sh joy surilgan holda. --oneline esa faqat sarlavhani ko'rsatadi:

git log --oneline -3

e979a8e (HEAD -> main) Menyu: sarlavhaga choyxona nomini qo'sh
285ac84 Menyu: manti narxini qo'sh
e50f485 Bron: telefon raqamini qo'sh

Uch topshiriq — uch commit, har biri o'z nomi bilan. -3 — "oxirgi 3 ta commit". git log ning boshqa imkoniyatlarini Tarixni o'qish darsida ko'ramiz.

6.3 Terminalda tana: -m ikki marta

Muharrirsiz ham tana yozish mumkin. Ikkinchi -m — tana bo'ladi, Git ular orasiga bo'sh qatorni o'zi qo'yadi:

git commit -m "Bosh sahifa: ish vaqtini qo'sh" \
  -m "Mehmonlar telefon qilib so'rayverishardi."

Qator oxiridagi \ — "buyruq keyingi qatorda davom etadi" (telefonda sig'ishi uchun; bitta qatorda yozsa ham bo'ladi). Buni sinov nusxada sinadik, «Bahor» tarixiga qo'shmaymiz. git log -1 da tana muharrirdagidek chiqadi:

    Bosh sahifa: ish vaqtini qo'sh
    
    Mehmonlar telefon qilib so'rayverishardi.

(commit, Author va Date qatorlarini tashlab ketdik.)

7. Fayl o'chirish va ko'chirish: git rm, git mv

7.1 Sinov nusxasi

Bu bo'limdagi tajribalarni «Bahor»ning asosiy reposida qilmaymiz. kurs/sinov-git/ — tashlab yuboriladigan tajribalar papkasi. «Bahor» papkasini u yerga nusxalaymiz (Fayl va papkalar bilan ishlash darsidagi cp -r):

cd ~/kurs
mkdir -p sinov-git
cp -r bahor sinov-git/bahor
cd sinov-git/bahor

Papka bilan birga .git ham, ya'ni butun tarix ham nusxalanadi. Bu nusxadagi ishlar asl «Bahor» ga ta'sir qilmaydi.

7.2 Oddiy rm va git rm

Faraz qilaylik, aloqa sahifasi endi kerak emas. Avval oddiy rm bilan o'chiramiz:

rm aloqa/index.html
git status -s

 D aloqa/index.html

D — o'ng ustunda: fayl diskdan o'chdi, lekin qutida bu o'zgarish yo'q. Uch hudud darsida xuddi shu holatni ko'rgan edik. O'chirish ham o'zgarish — uni ham qutiga solish kerak. Bunga git rm ishlatiladi:

git rm aloqa/index.html
git status -s

rm 'aloqa/index.html'
D  aloqa/index.html

Endi D chap ustunda — o'chirish qutida. ls bilan qarasak, aloqa papkasi ham yo'qolgan: ichida boshqa fayl qolmagani uchun. Commit:

git commit -m "Aloqa: sahifani o'chir"

[main 01e26b7] Aloqa: sahifani o'chir
 1 file changed, 1 deletion(-)
 delete mode 100644 aloqa/index.html

delete mode — create mode ning teskarisi. Fayl hozirgi holatdan o'chdi, lekin tarixdan emas: eski commitlarda u saqlanib turibdi.

Odatda rm ni alohida yozish shart emas. git rm fayl ikki ishni birdan qiladi: faylni diskdan o'chiradi va o'chirishni qutiga soladi. Papkani o'chirish uchun -r kerak: git rm -r papka.

7.3 O'zgartirilgan faylni git rm qilish

Git sizni ishingizni yo'qotishdan himoya qiladi. Faylni o'zgartirib, commit qilmasdan o'chirmoqchi bo'lsak:

error: the following file has local modifications:
    index.html
(use --cached to keep the file, or -f to force removal)

Tarjimasi: "xato: quyidagi faylda lokal o'zgarishlar bor: index.html (faylni saqlab qolish uchun --cached ishlating yoki majburan o'chirish uchun -f)". Commit qilinmagan o'zgarish tarixda yo'q — o'chsa, uni hech qayerdan qaytarib bo'lmaydi. Shuning uchun Git to'xtadi. Bu holatni sinov nusxasida index.html ga bir qator qo'shib, keyin git rm index.html yozib oldik.

Ikki yo'l bor. -f (force) — "bilaman, baribir o'chir". --cached esa faylni diskda qoldiradi, faqat Git kuzatuvidan chiqaradi. Ikkinchisi juda foydali — .gitignore darsida u bilan tasodifan commit qilingan maxfiy faylni repodan chiqaramiz.

7.4 git mv — nom o'zgartirish va ko'chirish

Rahmat sahifasini "chiroyli" manzilga — /bron/rahmat/ ga ko'chiramiz. Buning uchun fayl bron/rahmat/index.html bo'lishi kerak (Ko'p sahifali sayt tuzilmasi darsidagi index.html qoidasi):

mkdir -p bron/rahmat
git mv bron/rahmat.html bron/rahmat/index.html
git status

On branch main
Changes to be committed:
  (use "git restore --staged <file>..." to unstage)
	renamed:    bron/rahmat.html -> bron/rahmat/index.html

renamed — "nomi o'zgartirildi". Commit:

git commit -m "Bron: rahmat sahifasini papkaga ko'chir"

[main 5473859] Bron: rahmat sahifasini papkaga ko'chir
 1 file changed, 0 insertions(+), 0 deletions(-)
 rename bron/{rahmat.html => rahmat/index.html} (100%)

(100%) — fayl mazmuni 100% bir xil qoldi, faqat joyi o'zgardi. 0 insertions, 0 deletions — birorta qator o'zgarmadi.

7.5 Git nom o'zgarishini qanday "biladi"?

Git nom o'zgarishini alohida saqlamaydi. U faqat "eski yo'lda fayl yo'q, yangi yo'lda bor" deb yozadi va ikki faylning mazmunini solishtiradi. Ular yetarlicha o'xshash bo'lsa (odatiy chegara — 50%), Git buni renamed deb ko'rsatadi.

Shuning uchun git mv — shunchaki qulaylik. Oddiy mv bilan ham bir xil natija olasiz:

mv menyu/index.html menyu/taomlar.html
git status -s

 D menyu/index.html
?? menyu/taomlar.html

Hozircha Git ikki alohida narsani ko'ryapti: bitta fayl o'chdi, bitta yangi paydo bo'ldi. Ikkalasini qutiga solamiz — git add menyu papkadagi o'chirishni ham, yangi faylni ham qo'shadi:

git add menyu
git status -s

warning: in the working copy of 'menyu/taomlar.html', LF will be replaced by CRLF the next time Git touches it
R  menyu/index.html -> menyu/taomlar.html

R — renamed. Git mazmunga qarab o'zi topdi. git mv esa uchta buyruqni (mv, eski yo'lni git rm, yangisini git add) bittaga jamlaydi.

Bu nusxadagi tajribalar tugadi. sinov-git/bahor papkasini o'chirib tashlasangiz ham bo'ladi.

Tekshirib ko'ring: Faylni nomini o'zgartirib, ichidagi yarim qatorlarni ham qayta yozdingiz. Git buni renamed deb ko'rsatadimi?

8. Ko'p uchraydigan xatolar

8.1 Bitta qo'shtirnoq ichida apostrof

O'zbekcha xabarlarda bu eng ko'p uchraydigan tuzoq:

git commit -m 'Menyu: lag'mon narxini yangila'

Terminal commit qilmaydi — > belgisini ko'rsatib, davomini kutadi. Bash ' belgisini qo'shtirnoq deb tushundi: lag dan keyingi ' qo'shtirnoqni yopdi, oxirgisi esa yangisini ochdi va u yopilmadi. Skriptda yoki buyruq bitta qatorda kelsa, xato to'g'ridan-to'g'ri chiqadi:

bash: -c: line 1: unexpected EOF while looking for matching `''

Tarjimasi: "kutilmagan fayl oxiri: juft ' qidirilayotgan edi". Tuzatish: Ctrl + C bilan chiqing va xabarni qo'sh qo'shtirnoqqa oling: git commit -m "Menyu: lag'mon narxini yangila". Qo'sh qo'shtirnoq ichida apostrof oddiy belgi. Bu darsdagi hamma xabarlar shuning uchun "..." ichida.

8.2 git add -p yangi faylni ko'rmaydi

git add -p yangi.html

No changes.

Tarjimasi: "O'zgarishlar yo'q." Lekin fayl bor-ku? -p faqat Git taniydigan (tracked) fayldagi o'zgarishlarni bo'laklarga bo'ladi. Yangi fayl hali tanish emas. Tuzatish: yangi faylni oddiy git add yangi.html bilan qo'shing. Fayl o'zgarmagan bo'lsa ham xuddi shu xabar chiqadi.

8.3 "WIP", "fix", "yana"

"WIP" (work in progress — "ish davom etyapti"), "fix" kabi xabarlar ko'pincha shoshilishdan. Xabar yozish qiyin bo'lsa — ehtimol commit ichida bir necha ish aralash. git add -p bilan ajrating.

8.4 Xabar va mazmun mos emas

Oldingi darsdagi 3-mashqni eslang: "Sahifa va stil" xabarli commitda stil yo'q edi. Commitdan oldin git status ga, xabar yozayotganda --verbose farqiga qarang. Xabar qutidagini aytsin — xotirangizdagini emas.

8.5 Oxirgi commitda xato qildingizmi?

Xabarda imlo xatosi bo'ldi yoki bitta fayl unutildi — tushkunlikka tushmang. Oxirgi commitni tuzatish yo'li bor, uni Xatoni tuzatish 1 darsida o'rganamiz.

9. Mashqlar

1-mashq (oson): Yaxshi sarlavhani tanlang

Qaysi sarlavhalar kurs kelishuviga («Soha: buyruq maylidagi gap») va 50 belgi qoidasiga mos? Mos kelmaganini to'g'rilang.

1. update
2. Bron: sana maydonini qo'sh
3. CSS: tugmalar rangini o'zgartirdim
4. Menyu: narxlarni yangila, rasmlar qo'sh va footer'ni tuzat

Ishora: «Buyruq mayli» bo'limidagi jadval va «Qanchalik kichik?» dagi "va" testi.

2-mashq (o'rta): Bitta faylda ikki ish

«Bahor»ning sinov nusxasida menyuda ikki o'zgarish qiling: osh narxini 38 000 so'mga ko'taring (VS Code'da) va oxiriga chuchvara qo'shing:

echo "<p>Chuchvara — 25 000 so'm</p>" >> menyu/index.html

Ikkalasini ikki commitga ajrating. Bo'sh joylarni to'ldiring:

git add  menyu/index.html

Git birinchi bo'lakda ikkala o'zgarishni ko'rsatadi — uni bo'lish uchun [:s] yozasiz. Birinchi kichik bo'lak — osh narxi: [:y]. Ikkinchisi — chuchvara: .

git commit -m "Menyu: osh narxini 38 000 so'mga ko'tar"
git add menyu/index.html
git commit -m "Menyu: chuchvara qo'sh"

Ishora: «git add -p — fayl ichidan tanlash» bo'limidagi javoblar jadvali.

@@ -1,4 +1,4 @@
 <h1>Bahor menyusi</h1>
-<p>Osh — 35 000 so'm</p>
+<p>Osh — 38 000 so'm</p>
 <p>Lag'mon — 28 000 so'm</p>
 <p>Manti — 30 000 so'm</p>

[main 0873b08] Menyu: osh narxini 38 000 so'mga ko'tar
 1 file changed, 1 insertion(+), 1 deletion(-)
[main a573d5f] Menyu: chuchvara qo'sh
 1 file changed, 1 insertion(+)

3-mashq (qiyin): Stajyorning commitini qayta rejalash

Sardor bir kunda shularni qildi va hammasini bitta git commit -a -m "o'zgarishlar" bilan saqladi:

• bron/index.html da telefon raqamidagi xatoni tuzatdi;
• index.html va menyu/index.html ni Prettier bilan formatladi;
• assets/css/asosiy.css ning nomini asosiy-yangi.css qildi, lekin HTML'dagi havolani o'zgartirmadi.

1. Nechta commit bo'lishi kerak edi? Sarlavhalarini yozing.
2. Qaysi ish umuman commit qilinmasligi kerak edi (yoki tugatilishi kerak edi) va nega?
3. -a bu yerda yana qanday muammo tug'dirishi mumkin edi?

Ishora: «Qanchalik kichik?» bo'limidagi "har bir commitdan keyin loyiha ishlaydi" qoidasi va oldingi darsdagi -a tuzog'i.

4-mashq: Portfolio qadami — eski nusxani o'chiring va mashqlar reposini oching

Birinchi repo darsida portfolio'ni Git'ga o'tkazdik va asosiy-eski.css ni hozircha qoldirdik. Endi uni to'g'ri yo'l bilan o'chiramiz. Eski versiya yo'qolmaydi — u birinchi commitda turibdi.

1. kurs/portfolio ga o'ting va git log --oneline ga qarang.
2. asosiy-eski.css ni git rm bilan o'chiring va git status bilan tekshiring.
3. git commit --verbose bilan, muharrirda, tanali xabar yozing. Sarlavha: CSS: eski zaxira nusxani o'chir. Tanada nega o'chirilganini 1–2 gapda yozing.
4. git log --oneline va git log -1 bilan natijani ko'ring.
5. Tekshiring: eski fayl haqiqatan tarixda qoldimi? Birinchi commitning SHA'si bilan: git show <sha>:asosiy-eski.css.

Ikkinchi qism — mashqlar repo. 03-qismdan beri kurs/mashqlar/ papkasida 05 va 06-qism mashqlari to'planib boryapti. Bugundan u ham Git reposi bo'ladi. 07-qism mashqlari mashqlar/07/<dars>/ papkalariga yoziladi va shu repoga commit qilinadi.

6. kurs/mashqlar ga o'ting va git status bilan u hali repo emasligini tekshiring.
7. 06-qismdagi ba'zi mashqlarda (masalan 06/tailwind/) node_modules/ bor. Shuning uchun avval .gitignore, keyin git init — Birinchi repo darsidagi portfolio tartibi.
8. git add . dan keyin git status -s da node_modules yo'qligiga ishonch hosil qiling va commit qiling: Mashqlar: 05 va 06-qism mashqlarini qo'sh.
9. 07/05-yaxshi-commit/javoblar.md faylini yarating va unga shu darsning 1-mashqi javoblarini yozing. Alohida commit: 07/05: yaxshi commit mashqlari javoblarini qo'sh. Bu repoda soha — mashq papkasi (07/05).

cd ~/kurs/portfolio
git log --oneline
git rm asosiy-eski.css
git status
git commit --verbose

rm 'asosiy-eski.css'
On branch main
Changes to be committed:
  (use "git restore --staged <file>..." to unstage)
	deleted:    asosiy-eski.css

diff --git a/asosiy-eski.css b/asosiy-eski.css
deleted file mode 100644
index bc406f0..0000000
--- a/asosiy-eski.css
+++ /dev/null
@@ -1 +0,0 @@
-body { margin: 0; }

CSS: eski zaxira nusxani o'chir

asosiy-eski.css 05-qismda zaxira sifatida qoldirilgan edi.
Endi eski holat Git tarixida saqlanadi, shuning uchun nusxa
fayl kerak emas.

[main 6dbbf8c] CSS: eski zaxira nusxani o'chir
 1 file changed, 1 deletion(-)
 delete mode 100644 asosiy-eski.css
6dbbf8c (HEAD -> main) CSS: eski zaxira nusxani o'chir
63190c1 Portfolio: 06-qism oxiridagi holat

cd ~/kurs/mashqlar
git status
ls
echo 'node_modules/' > .gitignore
git init
git add .
git status -s
git commit -m "Mashqlar: 05 va 06-qism mashqlarini qo'sh"

A  .gitignore
A  05/flexbox/asosiy.css
A  05/flexbox/index.html
A  05/grid/asosiy.css
A  05/grid/index.html
A  06/tailwind/dist/chiqish.css
A  06/tailwind/index.html
A  06/tailwind/package.json

mkdir -p 07/05-yaxshi-commit
code 07/05-yaxshi-commit/javoblar.md
git add 07
git commit -m "07/05: yaxshi commit mashqlari javoblarini qo'sh"
git log --oneline

[main fb76752] 07/05: yaxshi commit mashqlari javoblarini qo'sh
 1 file changed, 6 insertions(+)
 create mode 100644 07/05-yaxshi-commit/javoblar.md
fb76752 (HEAD -> main) 07/05: yaxshi commit mashqlari javoblarini qo'sh
987f3ec Mashqlar: 05 va 06-qism mashqlarini qo'sh

10. Real ishda

• Code review. Jamoada har bir o'zgarish Pull Request orqali ko'rib chiqiladi (Pull Request). Hamkasb commitlarni birma-bir o'qiydi. Atomar commitlar review'ni tezlashtiradi.
• Bekor qilish. Xato commitni butunligicha teskari o'zgarish bilan bekor qilish mumkin (reset va revert). Commit atomar bo'lsa, faqat xato bekor qilinadi — yonidagi yaxshi ish qoladi.
• Changelog. Reliz yozuvlari ko'pincha commit sarlavhalaridan avtomatik yig'iladi (Conventional Commits).
• Intervyuda: "Yaxshi commit xabari qanday bo'ladi?", "Atomar commit nima?" — bu darsdan keyin misol bilan javob bera olasiz.

Xulosa

• Atomar commit — bitta mantiqiy o'zgarish; har commitdan keyin loyiha ishlaydigan holatda.
• Tavsifida "va" kerak bo'lsa — ikki commit.
• git add -p bitta fayldagi o'zgarishlarni bo'lak-bo'lak tanlaydi: y, n, s, q.
• Xabar: 50 belgigacha sarlavha buyruq maylida, bo'sh qator, kerak bo'lsa "nega" degan tana (72 belgili qatorlar).
• git commit --verbose muharrirda aynan commitga ketayotgan farqni ko'rsatadi.
• git rm va git mv o'chirish va ko'chirishni qutiga soladi; Git nom o'zgarishini mazmun o'xshashligidan topadi.

Keyingi dars: Tarixni o'qish: git log — to'plangan tarixdan kerakli commitni bir necha soniyada topishni o'rganamiz.

Manbalar

• Git hujjati: "git-commit" (DISCUSSION bo'limi — 50 belgili birinchi qator), "git-add" (Interactive mode, patch), "git-rm", "git-mv" — git-scm.com/docs
• Git hujjati: "SubmittingPatches" — buyruq maylida yozish tavsiyasi — git-scm.com/docs/SubmittingPatches
• Pro Git kitobi: "Contributing to a Project" — Commit Guidelines — git-scm.com/book