HTTPS sertifikatlari: Let's Encrypt va certbot
Qisqacha: Let's Encrypt — bepul sertifikat markazi (CA). U sertifikatni ACME protokoli orqali beradi: avval domen sizniki ekanini tekshiradi. Eng oddiy usul —
HTTP-01:certbotserverga maxsus fayl qo'yadi, Let's Encrypt unihttp://domen/.well-known/acme-challenge/…dan o'qiydi. Sertifikat 90 kun amal qiladi vacertbot.timeruni o'zi yangilaydi. Avval doim--dry-run, keyin bitta haqiqiy so'rov. Wildcard (*.example.uz) faqatDNS-01bilan olinadi.
Bu darsda
- Sertifikat zanjirini va
fullchain.pem,privkey.pemfayllarini tushuntirasiz. - ACME tekshiruvlari —
HTTP-01vaDNS-01— qanday ishlashini va qachon qaysi biri kerakligini aytasiz. certbot certonly --webrootbilan sertifikat olish tartibini bosqichma-bosqich bajarasiz.- Avtomatik yangilashni tekshirasiz va uning tuzog'ini bilasiz.
- Sertifikat muddatini kuzatadigan skript yozasiz.
Oldin bilishingiz kerak: HTTPS va TLS, HTTPS, TLS va HTTP/2, DNS yozuvlari chuqur, SSH hardening va ufw.
1. Nega bu kerak?
Domeningiz serverga ulandi. http://vazifalar.example.uz ochiladi — lekin bu yetarli emas:
- Brauzer
http://saytni "xavfsiz emas" deb belgilaydi. vazifalar-apisessiya cookie'si__Host-prefiksli vaSecure(Cookie chuqur darsidan). Bunday cookie faqat HTTPS orqali yuboriladi. HTTP'da kirish umuman ishlamaydi.- Wi-Fi'dagi har kim parol va tokenlarni ochiq ko'radi.
HTTPS uchun sertifikat kerak. U nima ekanini, TLS qanday shifrlashini HTTPS va TLS darsida o'rgangansiz. U yerda bir savol ochiq qolgan edi: sertifikatni amalda qayerdan olamiz va qanday qilib uning muddati o'tib ketmasligini ta'minlaymiz?
Bir necha yil oldin sertifikat pullik edi va qo'lda o'rnatilardi. Har yili kimdir uni yangilashni unutib, sayt "xavfli" deb ko'rinib qolardi. Let's Encrypt buni o'zgartirdi: bepul va to'liq avtomatik.
O'xshatish: ID karta olish. Davlat xizmatlari markazi (CA) shaxsingizni tekshiradi va hujjat beradi. Boshqalar sizga emas, hujjatdagi markaz muhriga ishonadi. Let's Encrypt — navbatsiz, bepul va kompyuterlar uchun ishlaydigan markaz. Faqat uning hujjati qisqa muddatli. Shuning uchun yangilashni robot qiladi.
Bu dars kursning asosiy serverida bajarildi — haqiqiy domen va haqiqiy Let's Encrypt bilan. Darsda domen sinov.example.uz ga, IP — 203.0.113.10 ga, papka nomlari esa qisqasiga almashtirilgan.
2. Sertifikat zanjiri
2.1 Kim kimga ishonadi
Brauzer va operatsion tizim ichida bir necha o'nlab ildiz sertifikatlari (root CA) bor. Brauzer faqat ularga to'g'ridan ishonadi. Let's Encrypt saytlarga ildiz kaliti bilan imzo qo'ymaydi. Uning o'rniga oraliq sertifikat (intermediate) ishlatadi. Ildiz oraliqqa imzo qo'yadi, oraliq esa sizning sertifikatingizga.
flowchart TB
R["Ildiz CA: brauzerda saqlangan"] -- "imzo" --> I["Oraliq: Let's Encrypt YE2"]
I -- "imzo" --> L["Sizning sertifikat: sinov.example.uz"]
L -. "fullchain.pem = L + I" .-> F["Nginx mijozga yuboradi"]Diagrammadagi asosiy narsa — nuqtali o'q. Brauzerda oraliq sertifikat yo'q. Shuning uchun server o'z sertifikati bilan birga oraliqni ham yuborishi kerak. Bu ikkalasi bitta faylda: fullchain.pem.
2.2 certbot yaratadigan fayllar
Sertifikat olingach, certbot /etc/letsencrypt/live/<domen>/ papkasida fayllar yaratadi:
| Fayl | Ichida | Kim o'qiydi |
|---|---|---|
fullchain.pem |
sizning sertifikat + oraliq | nginx (ssl_certificate) |
privkey.pem |
maxfiy kalit | nginx (ssl_certificate_key), faqat root |
cert.pem |
faqat sizning sertifikat | nginx uchun yetarli emas |
chain.pem |
faqat oraliq | maxsus holatlar |
Eng ko'p uchraydigan xato — ssl_certificate ga cert.pem yozish. Kompyuterdagi brauzer ko'pincha baribir ochadi (oraliqni keshidan topadi), telefon yoki curl esa "sertifikatni tekshirib bo'lmadi" deydi.
privkey.pem — sertifikatning eng qimmat qismi. Kimda kalit bo'lsa, u sizning saytingiz bo'lib ko'rina oladi. Fayl faqat root uchun ochiq, uni hech qachon nusxalab, repoga yoki chatga yubormang.
3. ACME: Let's Encrypt domeningizni qanday tekshiradi
3.1 Uch tekshiruv turi
ACME — sertifikat so'rash va berishni avtomatlashtiradigan protokol. Let's Encrypt sizdan "domen meniki" degan isbot so'raydi — challenge (tekshiruv). Let's Encrypt hujjatlari bo'yicha (2026-02-12 da yangilangan sahifa, 2026-11-07 da o'qildi):
| Tekshiruv | Qanday | Port | Wildcard |
|---|---|---|---|
HTTP-01 |
fayl http://<domen>/.well-known/acme-challenge/<TOKEN> da |
faqat 80 | yo'q |
DNS-01 |
TXT yozuvi _acme-challenge.<domen> da |
— | ha |
TLS-ALPN-01 |
443-portda maxsus TLS javob | 443 | yo'q |
Muhim detallar:
HTTP-01uchun 80-port ochiq bo'lishi shart — boshqa portga ruxsat yo'q. ufw'da 80 yopiq bo'lsa, sertifikat chiqmaydi.HTTP-01yo'naltirishlarga ergashadi (10 tagacha), lekin faqat 80 yoki 443 portlarga.- Wildcard sertifikat (
*.example.uz) faqatDNS-01bilan olinadi. TLS-ALPN-01asosan katta hosting provayderlari uchun.
3.2 HTTP-01 qadamma-qadam
sequenceDiagram
participant C as certbot (serverda)
participant L as Let's Encrypt
participant N as nginx :80
C->>L: "sinov.example.uz uchun sertifikat"
L-->>C: token: abc123
C->>N: faylni webroot'ga yozadi
L->>N: GET /.well-known/acme-challenge/abc123
N-->>L: token mazmuni
L-->>C: tasdiqlandi, sertifikat
C->>C: /etc/letsencrypt/live/ ga saqlaydiLet's Encrypt to'rtinchi qadamda internetdan, DNS orqali sizning serveringizga keladi. Shuning uchun DNS yozuvi oldindan to'g'ri bo'lishi kerak (DNS yozuvlari darsidagi "Loyiha qadami"). DNS hali eski IP'ni ko'rsatsa, Let's Encrypt boshqa serverga boradi va faylni topmaydi.
3.3 certbot qanday rejimlarda ishlaydi
certbot — EFF (internetdagi huquqlarni himoya qiluvchi notijorat tashkilot) yozgan ACME mijozi, ya'ni sertifikatni siz uchun so'raydigan dastur. Uning tokenni qo'yish usullari (authenticator):
--webroot— tokenni mavjud veb-server o'qiydigan papkaga yozadi. Nginx o'zgarmaydi, to'xtamaydi.--nginx— nginx konfiguratsiyasini o'zi vaqtincha tahrirlaydi, keyin HTTPS blokini ham o'zi yozadi.--standalone— o'zi 80-portda vaqtinchalik server ochadi. Port band bo'lsa (nginx ishlab tursa) — ishlamaydi.
Kanon --webroot ni tanladi. Sabab: asosiy serverda boshqa saytlar ham ishlaydi. --nginx ularning fayllariga tegishi mumkin edi. --webroot esa faqat bitta papkaga fayl yozadi va nginx'ni boshqarishni sizga qoldiradi.
Tekshirib ko'ring: Firma
*.example.uzuchun bitta wildcard sertifikat istaydi. Server ufw'da 80-portni yopgan. Qaysi tekshiruvni tanlaysiz?
Javob
DNS-01. Ikkala sababga ko'ra: wildcard faqat DNS-01 bilan beriladi va DNS-01 uchun 80-port kerak emas — tekshiruv DNS'dagi TXT yozuvi orqali. Narxi: certbot DNS provayderingizning API'siga kirish kalitini olishi kerak (yoki TXT yozuvini qo'lda qo'yasiz — unda avtomatik yangilash ishlamaydi).
4. Kurs tajribasi: asosiy serverda sertifikat olish
4.1 Server va xavfsizlik qoidasi
Server — ARM64, Ubuntu 24.04.5, Ubuntu paketidagi nginx 1.24.0, certbot 2.9.0. Bu serverda boshqa saytlar ham ishlaydi. Shuning uchun har qadam bitta qoidaga bo'ysundi: boshqa saytlarga tegmaslik, xato bo'lsa — darhol qaytarish. Har nginx o'zgarishidan keyin boshqa saytlar 200 qaytarayotgani tekshirildi.
Nginx konfiguratsiyasini keyingi darsda — Nginx asoslari da batafsil o'rganamiz. Hozir bloklarni o'qish uchun shu yetarli: server { … } — bitta sayt sozlamasi, listen — port, server_name — domen, location — URL qismi uchun qoida.
4.2 Avval — zaxira
Birinchi ish — butun nginx sozlamasining nusxasi:
Z=/root/nginx-zaxira-$(date +%F-%H%M)
cp -a /etc/nginx $Z && echo "zaxira: $Z" && du -sh $Z | cut -f1zaxira: /root/nginx-zaxira-2026-11-05-2239
116K116 KB — bir soniyalik ish. Lekin biror narsa buzilsa, eski holatga bitta cp bilan qaytasiz. cp -a ruxsatlar, egalar va symlink'larni ham saqlaydi.
4.3 Webroot va faqat-HTTP blok
ACME fayllari uchun alohida papka yaratildi va unga sinov fayli qo'yildi:
A=/opt/sinov/acme/.well-known/acme-challenge
install -d -m 755 $A
echo sinov-tekshir > $A/tekshiruv
ls -la $Atotal 12
drwxr-xr-x 2 root root 4096 Nov 5 22:39 .
drwxr-xr-x 3 root root 4096 Nov 5 22:39 ..
-rw-r--r-- 1 root root 14 Nov 5 22:39 tekshiruvKanon bitta qatorda yozgan buyruqni qatorlarga bo'ldik; papka, fayl nomi va uning mazmuni qisqartirilgan (hajmi o'sha — 14 bayt). install -d -m 755 — papkani butun yo'li bilan va kerakli ruxsat bilan bir buyruqda yaratadi.
Sertifikat hali yo'q, shuning uchun birinchi nginx fayli faqat 80-portda ishlaydi:
server {
listen 80;
listen [::]:80;
server_name sinov.example.uz;
server_tokens off;
location ^~ /.well-known/acme-challenge/ {
root /opt/sinov/acme;
default_type text/plain;
}
location / {
default_type text/plain;
return 200 "sinov (sertifikat kutilmoqda)\n";
}
}Ikki location: biri ACME fayllarini /opt/sinov/acme dan beradi, ikkinchisi qolgan hamma so'rovga oddiy matn qaytaradi. ^~ belgisining ma'nosini location qoidalari darsida ko'ramiz.
4.4 Ehtiyotkor yoqish
Fayl Ubuntu odatiga ko'ra sites-available ga yozildi va sites-enabled ga symlink qilindi. Asosiy qism — if: tekshiruv o'tsa — qayta yuklash, o'tmasa — faylni olib tashlash:
S=/etc/nginx/sites-available/sinov
E=/etc/nginx/sites-enabled/sinov
cp /opt/sinov/sinov.http.conf $S && ln -s $S $E && {
if nginx -t 2>&1; then
systemctl reload nginx && echo RELOAD-OK
else
rm -f $E $S; echo "QAYTARILDI"
fi
}2026/11/05 22:39:52 [warn] 2978712#2978712: protocol options redefined for [::]:443 in /etc/nginx/sites-enabled/boshqa-sayt-1.conf:17
2026/11/05 22:39:52 [warn] 2978712#2978712: protocol options redefined for 0.0.0.0:443 in /etc/nginx/sites-enabled/boshqa-sayt-2.conf:30
2026/11/05 22:39:52 [warn] 2978712#2978712: conflicting server name "_" on 0.0.0.0:80, ignored
nginx: the configuration file /etc/nginx/nginx.conf syntax is ok
nginx: configuration file /etc/nginx/nginx.conf test is successful
RELOAD-OKChiqishda beshta ogohlantirish bor edi, uchtasini qoldirdik; boshqa saytlarning fayl nomlari almashtirilgan. Ogohlantirishlar ([warn]) bizning faylimizga tegishli emas — ular serverdagi eski sozlamalardan. nginx -t ularni har safar ko'rsatadi, lekin "successful" deydi. Biz tekshirgan narsa — oxirgi ikki qator va RELOAD-OK.
Endi ACME papkasi 80-portda internetga ochiq. Let's Encrypt uni o'qiy olishini keyingi qadam — --dry-run — tasdiqlaydi.
4.5 Avval --dry-run
certbot certonly --webroot -w /opt/sinov/acme -d sinov.example.uz \
--dry-run --non-interactive --agree-tosSimulating a certificate request for sinov.example.uz
The dry run was successful.--dry-run so'rovni Let's Encrypt'ning sinov serveriga (staging — haqiqiy serverning mashq uchun nusxasi) yuboradi. Butun jarayon — token, tekshiruv — haqiqiy, lekin sertifikat saqlanmaydi. Nega bu muhim? Haqiqiy serverning so'rov limitlari bor. Let's Encrypt hujjatiga ko'ra (2026-08-05 da yangilangan sahifa, 2026-11 da tekshirildi):
- bitta hisob bitta domen uchun soatiga ko'pi bilan 5 ta muvaffaqiyatsiz tekshiruv qila oladi;
- aynan bir xil domenlar to'plamiga 7 kunda ko'pi bilan 5 ta sertifikat beriladi.
Xato konfiguratsiya bilan qayta-qayta urinsangiz, limitga yetib, kutib qolasiz. Hujjat sinov uchun staging'ni tavsiya qiladi — u yerda limitlar ancha katta. Staging'da xato qilish bepul.
Bayroqlar: certonly — faqat sertifikat olish, nginx'ni tahrirlamaslik; -w — webroot papkasi; -d — domen; --non-interactive --agree-tos — savol bermaslik va foydalanish shartlariga rozilik.
4.6 Bitta haqiqiy so'rov
certbot certonly --webroot -w /opt/sinov/acme -d sinov.example.uz \
--non-interactive --agree-tos --cert-name sinov.example.uzThis certificate expires on 2027-02-03.
These files will be updated when the certificate renews.
Certbot has set up a scheduled task to automatically renew this certificate in the background.Chiqishning oxirgi qatorlari — xayriya taklifi, ularni qoldirmadik. Uchinchi qator muhim: "certbot sertifikatni fonda avtomatik yangilaydigan vazifa sozladi". Bu vazifani pastda tekshiramiz.
4.7 Nima olindi
certbot certificates --cert-name sinov.example.uz
L=/etc/letsencrypt/live/sinov.example.uz
openssl x509 -in $L/fullchain.pem -noout -issuer -subject -dates Certificate Name: sinov.example.uz
Key Type: ECDSA
Domains: sinov.example.uz
Expiry Date: 2027-02-03 16:42:44+00:00 (VALID: 89 days)
issuer=C = US, O = Let's Encrypt, CN = YE2
subject=CN = sinov.example.uz
notBefore=Nov 5 16:42:45 2026 GMT
notAfter=Feb 3 16:42:44 2027 GMTKey Type: ECDSA— elliptik egri kalit: RSA'dan qisqa va tezroq. certbot hujjatiga ko'ra 2.0.0 versiyadan sukut shu (P-256egri chizig'i; tekshirildi, 2026-11).issuer … CN = YE2— imzo qo'ygan oraliq sertifikat (diagrammadagi "Oraliq").subject … CN = sinov.example.uz— sertifikat kimga berilgan.notBefore/notAfter— amal qilish oralig'i: 5-noyabrdan 3-fevralgacha, ya'ni 90 kun.VALID: 89 days— qolgan to'liq kunlar.
Yangilash sozlamasi alohida faylda turadi — /etc/letsencrypt/renewal/<domen>.conf:
authenticator = webroot
webroot_path = /opt/sinov/acme,
server = https://acme-v02.api.letsencrypt.org/directorycertbot sertifikatni qanday olgan bo'lsa, xuddi shunday yangilaydi: webroot, o'sha papka. Shuning uchun webroot papkasini va ACME location ni keyin o'chirib yubormang — yangilash shu kuni buziladi.
4.8 HTTPS bloki: nginx 1.24 va 1.25+ farqi
Endi 443-port bloki qo'shildi va 80-portdagi qolgan so'rovlar HTTPS'ga yo'naltirildi:
server {
listen 80;
listen [::]:80;
server_name sinov.example.uz;
server_tokens off;
location ^~ /.well-known/acme-challenge/ {
root /opt/sinov/acme;
default_type text/plain;
}
location / {
return 301 https://$host$request_uri;
}
}
server {
listen 443 ssl;
listen [::]:443 ssl;
server_name sinov.example.uz;
server_tokens off;
ssl_certificate /etc/letsencrypt/live/sinov.example.uz/fullchain.pem;
ssl_certificate_key /etc/letsencrypt/live/sinov.example.uz/privkey.pem;
add_header Strict-Transport-Security "max-age=300" always;
location / {
default_type text/plain;
return 200 "sinov — HTTPS ishlayapti\n";
}
}E'tibor bering: ACME location 80-portda qoldi. Yangilash paytida Let's Encrypt yana http://…/.well-known/… ga keladi. Bu yo'l ham HTTPS'ga yo'naltirilsa ham ishlardi (HTTP-01 443 ga ergashadi), lekin to'g'ridan javob ishonchliroq.
Kanonning bu bloki serverdagi nginx 1.24.0 uchun yozilgan. HTTP/2 yoqish sintaksisi nginx versiyasiga bog'liq:
| nginx | HTTP/2 yoqish |
|---|---|
| 1.25.1 dan oldin (serverdagi 1.24.0) | listen 443 ssl http2; |
| 1.25.1 va yangi (o'quv serveridagi 1.30.6) | listen 443 ssl; + alohida http2 on; |
Loyihaning deploy/nginx/vazifalar.conf fayli o'quv serveridagi 1.30.6 uchun yozilgan va http2 on; ishlatadi. nginx hujjatiga ko'ra bu direktiva 1.25.1 da paydo bo'lgan (tekshirildi, 2026-11). Demak 1.24 uni tanimaydi va nginx -t rad etadi — buni serverda sinamadik. Kanon serverdagi blokda HTTP/2'ni umuman yoqmadi. Shunga qaramay, tashqi tekshiruv ALPN protocol: h2 ko'rsatdi. ALPN — TLS kelishuvining bir qismi: mijoz va server shu yerda qaysi HTTP versiyasida gaplashishni kelishib oladi; h2 — HTTP/2. Sabab: eski sintaksisda http2 — listen parametri, ya'ni butun IP:port uchun. Shu 443 da boshqa saytlar uni yoqqan edi, va u bizning blokka ham tegdi.
4.9 Tashqaridan tekshiruv
Kanon noutbukdan, internet orqali tekshirdi. Tekshiruv skriptining o'zi saqlanmagan, chiqish esa bor (domen almashtirilgan):
http://sinov.example.uz/ → 301 https://sinov.example.uz/
HTTP/1.1 200 OK
Strict-Transport-Security: max-age=300
sinov — HTTPS ishlayapti
subject=CN=sinov.example.uz
issuer=C=US, O=Let's Encrypt, CN=YE2
notAfter=Feb 3 16:42:44 2027 GMT
New, TLSv1.3, Cipher is TLS_AES_256_GCM_SHA384
Verify return code: 0 (ok)
ALPN protocol: h2Asl chiqishda birinchi ikki qator skriptdagi \n xatosi tufayli bitta qatorga yopishgan edi — o'qish uchun ajratdik. Takroriy qatorlarni ham qoldirmadik. O'zingiz shunday tekshirasiz:
curl -sI http://vazifalar.example.uz/ | head -3
curl -sI https://vazifalar.example.uz/ | grep -i strict
openssl s_client -connect vazifalar.example.uz:443 \
-servername vazifalar.example.uz -alpn h2 </dev/null 2>/dev/null \
| grep -E "Protocol|Verify return|ALPN"Verify return code: 0 (ok) — openssl sertifikat zanjirini o'z ildizlarigacha tekshirdi va xato topmadi. TLSv1.3 — eng yangi protokol versiyasi.
HSTS (Strict-Transport-Security) — brauzerga "bu saytga keyingi safar faqat HTTPS bilan kel" degan buyruq. Kanonda max-age=300 — besh daqiqa: bu sinov domeni edi, xato bo'lsa, tez unutilishi kerak. Haqiqiy saytda odatda bir yil: max-age=31536000. HSTS'ni Helmet va xavfsizlik header'lari darsida ko'rgansiz. Bu yerda bitta qo'shimcha: preload — domeningizni brauzerlarning ichki ro'yxatiga qo'shish. hstspreload.org talabiga ko'ra sarlavhada max-age kamida bir yil, includeSubDomains va preload bo'lishi shart. Ro'yxatdan chiqish oylab davom etadi. Shuning uchun uni faqat hamma subdomen HTTPS'da ekaniga ishonch bo'lganda qo'llang (talablar 2026-11 da tekshirildi; kanon preload ni sinamadi).
5. Avtomatik yangilash
5.1 certbot.timer
Ubuntu'dagi certbot paketi yangilash uchun systemd timer o'rnatadi. Kanon uni tekshirdi:
systemctl list-timers certbot.timer --no-pager | sed -n 2pFri 2026-11-06 10:50:13 +05 12h Thu 2026-11-05 15:04:10 +05 7h ago certbot.timer certbot.Keyingi ishga tushish — 12 soatdan keyin, oldingisi — 7 soat oldin. Timer kuniga ikki marta certbot renew ni yurgizadi. Muddati yaqinlashgan sertifikatlar yangilanadi, qolganlariga tegilmaydi.
Let's Encrypt 90 kunlik sertifikatni har 60 kunda yangilashni tavsiya qiladi (FAQ, 2026-11-07 da o'qildi). Ya'ni muddatning oxirgi uchdan biri qolganda.
5.2 Biz shunday xato qildik: renew --dry-run "osilib qoldi"
Yangilashni sinash uchun kanon shu buyruqni SSH orqali yurgizdi va unga timeout bilan cheklangan vaqt berdi:
certbot renew --cert-name sinov.example.uz --dry-runChiqish bo'sh qoldi va timeout buyruqni to'xtatdi (exit 124). Lekin jarayon serverda ishlashda davom etdi. Log uning sababini ko'rsatdi:
2026-11-05 22:42:30,328:INFO:certbot._internal.renewal:Certificate not due for renewal, but simulating renewal for dry run
2026-11-05 22:42:30,328:INFO:certbot._internal.renewal:Non-interactive renewal: random delay of 347.80202621659726 secondscertbot renew terminal (tty) bo'lmasa, o'zini "timer'dan ishga tushdim" deb hisoblaydi va ishni tasodifiy kechiktiradi — bu safar 348 soniya. Sabab: dunyodagi millionlab serverlar bir vaqtda Let's Encrypt'ga yopirilmasin. Taxminan olti daqiqadan keyin logda yakun bor edi:
2026-11-05 22:48:28,926:DEBUG:certbot._internal.display.obj:Notifying user: Congratulations, all simulated renewals succeeded:Saboq: qo'lda sinaganda kechikishni o'chiring — certbot renew --dry-run --no-random-sleep-on-renew. Timer'dagi kechikish esa to'g'ri, unga tegmang.
5.3 Yangilangan sertifikatni nginx o'zi ko'rmaydi
Yangilash /etc/letsencrypt/live/ dagi fayllarni almashtiradi. Lekin nginx sertifikatni ishga tushganda yoki reload da o'qiydi. Yangilashdan keyin nginx eski sertifikatni berishda davom etadi — eskisining muddati tugaguncha.
--webroot rejimida certbot nginx'ni o'zi qayta yuklamaydi. Buning uchun deploy hook bor — sertifikat haqiqatan yangilanganda bajariladigan buyruq:
certbot reconfigure --cert-name vazifalar.example.uz \
--deploy-hook "systemctl reload nginx"reconfigure buyrug'i va --deploy-hook certbot hujjatida bor (tekshirildi, 2026-11). Hujjatga ko'ra reconfigure yangi sozlamani saqlashdan oldin staging'da sinov yangilashini o'tkazadi. Kanon buni serverda yurgizmadi: sinov sertifikati yangilanish muddatiga yetmasdan o'chirildi. Muqobil yo'l — /etc/letsencrypt/renewal-hooks/deploy/ papkasiga shu buyruqli bajariladigan skript qo'yish.
5.4 Muddat qisqarmoqda
Let's Encrypt e'lon qilgan reja (2025-12-02 dagi xabar, 2026-11-07 da o'qildi):
- 2026-05-13 dan — ixtiyoriy profil bilan 45 kunlik sertifikatlar;
- 2027-02-10 dan — sukut bo'yicha 64 kun;
- 2028-02-16 dan — sukut bo'yicha 45 kun.
Bu yangilash qanchalik tez-tez bo'lishini o'zgartiradi. Kichik hisob: certbot qoidasi — muddatning uchdan biri qolganda yangilash:
// oxirgi uchdan biri qolganda yangilash (90 → har 60 kunda)
function yildaYangilash(umr) {
const qolganda = Math.round(umr / 3);
const har = umr - qolganda;
return { umr, har, soni: Math.ceil(365 / har) };
}
for (const umr of [90, 64, 45]) {
const y = yildaYangilash(umr);
const matn = `har ${y.har} kunda, yiliga ${y.soni} marta`;
console.log(`${y.umr} kun: ${matn}`);
}Konsolda:
90 kun: har 60 kunda, yiliga 7 marta
64 kun: har 43 kunda, yiliga 9 marta
45 kun: har 30 kunda, yiliga 13 martaYiliga 13 marta — hech kim buni qo'lda qilmaydi. Xulosa: sertifikatni avtomatlashtirish endi tanlov emas. Va avtomatikani kuzatish kerak: timer to'xtab qolsa, buni muddat tugashidan oldin bilishingiz lozim.
Tekshirib ko'ring:
certbot.timerishlayapti,certbot renewmuvaffaqiyatli tugadi, lekin bir oydan keyin brauzer "sertifikat muddati o'tgan" dedi. Nima unutilgan?
Javob
Nginx'ni qayta yuklash. Yangi sertifikat diskda bor, nginx esa eskisini xotirada ushlab turibdi. Deploy hook (--deploy-hook "systemctl reload nginx") qo'shilmagan. Tekshirish: openssl s_client bilan saytning berayotgan sertifikati sanasini certbot certificates dagi sana bilan solishtiring.
6. Tozalash
Sinov tugagach, kanon serverdan hamma izni olib tashladi. Nginx fayli va symlink o'chirildi, nginx -t, reload qilindi. Keyin sertifikatning o'zi:
certbot delete --cert-name sinov.example.uz --non-interactiveDeleted all files relating to certificate sinov.example.uz.certbot delete sertifikat fayllarini ham, yangilash sozlamasini ham o'chiradi — timer endi uni yangilashga urinmaydi. Faqat rm -rf /etc/letsencrypt/live/<domen> qilsangiz, renewal fayli qoladi va har yangilashda xato beradi. Avval nginx'dan sertifikatga havolani olib tashlang, keyin certbot delete — aks holda nginx yo'q faylni topolmay, ishga tushmaydi.
7. Hujumchi nigohi
- Maxfiy kalit.
privkey.pemo'g'irlansa, hujumchi sizning saytingiz nomidan shifrlangan aloqa o'rnata oladi. Kalit root'dan boshqaga ochiq bo'lmasin; zaxiralarga shifrlab qo'ying. - DNS o'g'irlansa — sertifikat ham. Let's Encrypt domenni DNS orqali topadi. Hujumchi DNS'ni o'zgartirsa, sizning domeningizga qonuniy sertifikat oladi. Shuning uchun registrator hisobidagi 2FA (Domen darsi) HTTPS xavfsizligining ham bir qismi.
- CAA boshqa CA'lardan sertifikat olishni yopadi (DNS yozuvlari).
- Hamma sertifikat ochiq. Har chiqarilgan sertifikat Certificate Transparency jurnallariga yoziladi va ularni hamma qidira oladi. Ya'ni
ichki-admin.example.uzuchun sertifikat olsangiz, bu nom dunyoga ma'lum bo'ladi. CT loyihasi sahifasiga ko'ra jurnallarni domen egalari, brauzerlar va boshqa qiziqqanlar tahlil qila oladi (tekshirildi, 2026-11). Yashirin subdomen — himoya emas.
8. Loyiha qadami
Bu dars — tajriba darsi. Loyihada sertifikatga tegishli joy allaqachon bor: deploy/nginx/vazifalar.conf ning 80-port blokida ACME location (webroot /var/www/certbot). Domeningiz va serveringiz bo'lsa, sertifikat olish tartibi:
sudo apt install certbot
sudo install -d -m 755 /var/www/certbot
sudo certbot certonly --webroot -w /var/www/certbot \
-d vazifalar.example.uz --dry-run
sudo certbot certonly --webroot -w /var/www/certbot \
-d vazifalar.example.uzIkkita moslashtirish kerak:
- Loyiha faylida sertifikat yo'li —
/etc/nginx/tls/__DOMEN__/. U o'quv serveridagi lokal CA sertifikati uchun yozilgan. Haqiqiy serverda yo'lni/etc/letsencrypt/live/<domen>/ga almashtiring — kanon oxirgi deploy darsida shunday qildi.
Butun qism uchun bitta qoida:
| Sertifikat qayerdan | ssl_certificate papkasi |
|---|---|
| certbot (Let's Encrypt) | /etc/letsencrypt/live/<domen>/ |
| o'quv serveridagi lokal CA | /etc/nginx/tls/<domen>/ |
Fayl nomlari ikkalasida bir xil: fullchain.pem va privkey.pem.
2. Serveringizdagi nginx versiyasini nginx -v bilan tekshiring. 1.25.1 dan eski bo'lsa, http2 on; qatorini olib tashlab, listen 443 ssl http2; yozing.
Bu fayl to'liq Reverse proxy va undan keyingi darslarda o'rnatiladi. Domeningiz bo'lmasa — o'quv serveridagi lokal domen va o'z CA bilan davom etasiz. Let's Encrypt lokal domenga sertifikat bermaydi, chunki u internetdan sizning serveringizga kela olmaydi.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 80-port yopiq
ufw'da faqat 443 ochilgan yoki provayder firewall'i 80 ni to'sgan — HTTP-01 o'tmaydi. certbot ulanish xatosi bilan to'xtaydi (aniq matnini kanon ko'rmadi — bu holat sinalmagan). sudo ufw status ni tekshiring (SSH hardening va ufw).
9.2 DNS hali eski joyni ko'rsatadi
Yozuv yangi qo'shilgan yoki AAAA eski serverga qaraydi. Let's Encrypt AAAA yozuvi bo'lsa, IPv6 manzilga ham boradi (sinalmagan, 2026-11). Sertifikat so'rashdan oldin A va AAAA ni dig bilan tekshiring.
9.3 Haqiqiy so'rovlar bilan tajriba
Har urinish — haqiqiy Let's Encrypt'ga so'rov. Ketma-ket xatolar so'rov limitiga olib keladi. Avval --dry-run, faqat u o'tgach — haqiqiy so'rov. Kanon aynan bitta haqiqiy so'rov yubordi.
9.4 certbot renew jim osilib turibdi
Tasodifiy kechikish — certbot kodida 1 soniyadan 8 daqiqagacha (2026-11 da tekshirildi); kanonda 348 soniya bo'ldi. Qo'lda sinaganda: --no-random-sleep-on-renew.
9.5 Yangilandi, lekin eski sertifikat berilyapti
Deploy hook yo'q — nginx qayta yuklanmagan. --deploy-hook "systemctl reload nginx".
9.6 cert.pem va fullchain.pem
ssl_certificate ga doim fullchain.pem. cert.pem bilan oraliq sertifikat yetishmaydi — ba'zi mijozlar ulanmaydi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/33/19-sertifikat/ da. 2-mashq yechimi Node 24.21.0 da, 3-mashq yechimi Bash'da (Git Bash, OpenSSL 3.5.6) tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Sertifikat va oraliq sertifikat birga turadigan fayl — .pem
- Wildcard sertifikat uchun yagona tekshiruv turi —
- Let's Encrypt'ning sinov serveriga so'rov yuboradigan certbot bayrog'i —
-- - Mavjud veb-server papkasiga token yozadigan certbot rejimi —
-- - Brauzerga "faqat HTTPS bilan kel" deydigan sarlavha —
Strict-Transport-
Yechim
- fullchain —
cert.pem+chain.pem; nginx'ga shu kerak. DNS-01— TXT yozuvi_acme-challenge.<domen>da.- dry-run — staging, sertifikat saqlanmaydi, limitga ta'sir qilmaydi.
- webroot — nginx'ga tegmaydi;
-wbilan papka beriladi. - Security — HSTS; sinovda qisqa
max-age.
2-mashq (o'rta): sertifikat muddatini o'qish
openssl x509 -noout -dates chiqishidagi notAfter qiymati shunday ko'rinadi: Feb 3 16:42:44 2027 GMT (kun bir xonali bo'lsa, oldida ikki bo'sh joy). notAfterOqi(matn) — uni millisekundga (UTC) aylantirsin. sertifikatHolati(notAfter, hozir) — qolgan kunga qarab satr qaytarsin: manfiy — MUDDATI O'TGAN, 30 dan kam — yangilash kerak (N kun), aks holda — joyida (N kun). "Hozir" — 2026-11-07 (UTC). Ishora: split(/\s+/) ketma-ket bo'sh joylarni bitta ajratuvchi deb oladi (Kesish, bo'lish va to'ldirish); Date.UTC(yil, oy, kun, soat, daqiqa, soniya) da oy 0 dan boshlanadi.
Yechim
const OYLAR = ["Jan", "Feb", "Mar", "Apr", "May", "Jun",
"Jul", "Aug", "Sep", "Oct", "Nov", "Dec"];
// "Feb 3 16:42:44 2027 GMT" → millisekund (UTC)
function notAfterOqi(matn) {
const [oy, kun, vaqt, yil] = matn.trim().split(/\s+/);
const [s, d, sek] = vaqt.split(":").map(Number);
const oyRaqami = OYLAR.indexOf(oy);
return Date.UTC(Number(yil), oyRaqami, Number(kun), s, d, sek);
}
function sertifikatHolati(notAfter, hozir) {
const kun = (notAfterOqi(notAfter) - hozir) / 86_400_000;
if (kun < 0) return "MUDDATI O'TGAN";
if (kun < 30) return `yangilash kerak (${Math.floor(kun)} kun)`;
return `joyida (${Math.floor(kun)} kun)`;
}
const hozir = Date.UTC(2026, 10, 7); // 2026-11-07, oylar 0 dan
for (const sana of [
"Feb 3 16:42:44 2027 GMT",
"Nov 20 08:00:00 2026 GMT",
"Oct 30 23:59:59 2026 GMT",
]) {
console.log(sana, "→", sertifikatHolati(sana, hozir));
}Konsolda:
Feb 3 16:42:44 2027 GMT → joyida (88 kun)
Nov 20 08:00:00 2026 GMT → yangilash kerak (13 kun)
Oct 30 23:59:59 2026 GMT → MUDDATI O'TGANBirinchi sana — kanon sertifikatining haqiqiy notAfter qiymati. Natija 88 kun, certbot esa 89 degan edi. Farq oddiy: certbot 5-noyabr kechqurun, biz esa 7-noyabr yarim tunidan hisobladik. Date.parse ham bu formatni ko'pincha tushunadi, lekin standart uni kafolatlamaydi. Qo'lda ajratish — har muhitda bir xil natija.
3-mashq (qiyin): openssl -checkend bilan monitoring
Bash skript yozing. U ikkita o'z-o'zini imzolagan sinov sertifikati yaratsin: 10 kunlik va 90 kunlik (openssl req -x509 … -days N). Keyin har biri uchun openssl x509 -checkend <soniya> bilan "30 kun ichida tugaydimi?" deb so'rasin va natijani chiqarsin. Oxirida 90 kunlikning subject qatorini ko'rsatsin. Ishora: -checkend sertifikat shu soniya ichida tugasa, 1 bilan chiqadi va "Certificate will expire" deb yozadi, aks holda 0 va "Certificate will not expire". Chiqish kodini if bilan tekshiring (Bash skriptlar chuqur). 30 kun — $((30 * 86400)). Git Bash'da -subj "/CN=…" ni Windows yo'liga aylantirmasligi uchun MSYS_NO_PATHCONV=1 kerak.
Yechim
export MSYS_NO_PATHCONV=1 # faqat Git Bash uchun, Linux'da ta'sirsiz
for kun in 10 90; do
openssl req -x509 -newkey ec -pkeyopt ec_paramgen_curve:prime256v1 \
-nodes -days "$kun" -subj "/CN=sinov.example.uz" \
-keyout "kalit-$kun.pem" -out "sert-$kun.pem" 2>/dev/null
if openssl x509 -in "sert-$kun.pem" -noout \
-checkend $((30 * 86400)); then
echo " -> $kun kunlik: joyida"
else
echo " -> $kun kunlik: 30 kun ichida tugaydi, yangilang"
fi
done
openssl x509 -in sert-90.pem -noout -subjectBiz ishga tushirdik:
Certificate will expire
-> 10 kunlik: 30 kun ichida tugaydi, yangilang
Certificate will not expire
-> 90 kunlik: joyida
subject=CN=sinov.example.uz-checkend ning qulayligi — sana hisoblash shart emas, chiqish kodi tayyor. Haqiqiy serverda faylni /etc/letsencrypt/live/<domen>/fullchain.pem dan olasiz. Saytning berayotgan sertifikatini tekshirish esa yanada ishonchli: openssl s_client -connect <domen>:443 </dev/null | openssl x509 -noout -checkend … — u reload unutilgan holatni ham ushlaydi. Kalit yaratish buyrug'i kanon serverda pochta uchun sinov sertifikatini yaratgan buyruq bilan bir xil (EC, P-256).
11. Real ishda
- Ko'p serverli tizimlarda sertifikat teskari proksi yoki load balancer'da turadi; Caddy va Traefik uni o'zi oladi (Caddy va Traefik). Bulut provayderlarida esa ko'pincha boshqariladigan sertifikat xizmati bor.
- Monitoring: sertifikat muddati — eng ko'p kuzatiladigan narsalardan biri. Uptime xizmatlari uni odatda bepul tekshiradi.
- SSL Labs (https://www.ssllabs.com/ssltest/) — TLS sozlamasini baholaydigan ommaviy test. Kanon uni sinamadi (sinalmagan, 2026-11).
- Intervyu savollari: "
HTTP-01vaDNS-01farqi?", "Wildcard qanday olinadi?", "fullchain nima uchun kerak?", "Sertifikat yangilandi, lekin sayt eski sertifikat beryapti — sabab?"
Xulosa
- Let's Encrypt — bepul CA; ACME protokoli; sertifikat zanjiri: ildiz → oraliq (YE2) → sizniki; nginx'ga
fullchain.pemvaprivkey.pem. HTTP-01— 80-portda fayl;DNS-01— TXT yozuvi, wildcard uchun yagona yo'l.- Tartib: zaxira → faqat-HTTP blok →
nginx -t→--dry-run→ bitta haqiqiy so'rov → HTTPS blok. certbot.timerkuniga ikki marta yangilaydi; qo'lda sinovda--no-random-sleep-on-renew; deploy hook bilan nginx reload.- Muddat 90 → 64 (2027) → 45 kun (2028): avtomatika va uni kuzatish majburiy.
- nginx 1.24 da
listen 443 ssl http2;, 1.25.1+ dahttp2 on;.
Keyingi dars: Nginx asoslari: config tuzilmasi va server block — bu darsda ko'rgan server va location bloklarini tizimli o'rganamiz. Konfiguratsiya qayerda turadi, nginx so'rovni qaysi saytga yuboradi va xato konfiguratsiya nega jim qoladi?
Manbalar
- Let's Encrypt — Challenge Types (2026-02-12 da yangilangan, 2026-11-07 da o'qildi): https://letsencrypt.org/docs/challenge-types/
- Let's Encrypt — FAQ (90 kun, 60 kunda yangilash; 2025-04-28 da yangilangan, 2026-11-07 da o'qildi): https://letsencrypt.org/docs/faq/
- Let's Encrypt — "Decreasing Certificate Lifetimes to 45 Days" (2025-12-02; 2026-11-07 da o'qildi): https://letsencrypt.org/2025/12/02/from-90-to-45
- Let's Encrypt — Rate Limits (2026-08-05 da yangilangan; tekshirildi, 2026-11): https://letsencrypt.org/docs/rate-limits/
- Certbot hujjati — Renewing certificates,
reconfigure, deploy hook, ECDSA sukuti (tekshirildi, 2026-11): https://eff-certbot.readthedocs.io/en/stable/using.html#renewing-certificates - nginx —
http2direktivasi, 1.25.1 (tekshirildi, 2026-11): https://nginx.org/en/docs/http/ngx_http_v2_module.html#http2 - HSTS preload talablari (tekshirildi, 2026-11): https://hstspreload.org/
- Certificate Transparency (tekshirildi, 2026-11): https://certificate.transparency.dev/
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): asosiy server (Ubuntu 24.04.5, nginx 1.24.0, certbot 2.9.0) —
--dry-run, bitta haqiqiy sertifikat, HTTPS blok, tashqi tekshiruv,renew --dry-runkechikishi va tozalash; domen, IP va papka nomlari almashtirilgan. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-07).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.