JavaScript Full-stackDNS yozuvlari chuqur: ALIAS, NS, CAA, SRV va propagation
JavaScript Full-stack · 33-qism. Linux, server, Docker

DNS yozuvlari chuqur: ALIAS, NS, CAA, SRV va propagation

19 daqiqa18/38-dars

Qisqacha: Domenni serverga A (IPv4) va AAAA (IPv6) yozuvlari bog'laydi. Bu yozuvlar siz tanlagan NS serverlardagi zonada turadi, reestr esa faqat "qaysi NS" ekanini biladi. Har javob TTL soniyaga keshlanadi. Shuning uchun o'zgarish darhol emas, eski TTL tugagach ko'rinadi — buni "propagation" deyishadi. Domenning o'zida (apex) CNAME bo'lmaydi; uning o'rnini provayderning ALIAS yozuvi bosadi. CAA — qaysi sertifikat markazi sertifikat chiqara olishini belgilaydi.

Bu darsda

  • dig javobining har ustunini o'qiysiz va resolver hamda avtoritativ server javobini farqlaysiz.
  • dig +trace bilan so'rovning ildizdan domeningizgacha yo'lini kuzatasiz.
  • NS, SOA, MX, CAA, SRV yozuvlari nima uchun kerakligini tushuntirasiz.
  • Apex'da CNAME nega bo'lmasligini va ALIAS nima ekanini aytasiz.
  • TTL va keshni modellashtirib, server ko'chishini rejalashtirasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Domen va DNS, Domen: sotib olish, registrator va .uz domenlar, Server tarmoq tashxisi.

1. Nega bu kerak?

Oldingi darsda domen oldingiz yoki uni qanday olishni bildingiz. Endi uni serverga ulash kerak. Bu ish DNS sozlamasida bir necha daqiqada qilinadi. Lekin aynan shu yerda kutilmagan holatlar ko'p:

  • Yozuv qo'shdingiz, lekin brauzer saytni topmayapti. Do'stingiz esa topyapti.
  • Serverni ko'chirdingiz, foydalanuvchilarning yarmi bir kun eski serverga kirib turdi.
  • example.uz ni hostingga CNAME bilan ulamoqchi bo'ldingiz — DNS paneli rad etdi.

Bularning hammasi DNS'ning ikki xususiyatidan kelib chiqadi: u taqsimlangan (ma'lumot ko'p serverlarda) va keshlangan (har javob vaqtincha eslab qolinadi). Asoslarini — A, CNAME, MX, TTL — Domen va DNS darsida ko'rgansiz. Bu darsda ularni serverda, dig bilan, kurs serverining haqiqiy yozuvlarida ko'ramiz.

O'xshatish: shahar ma'lumotnoma xizmati. Siz 109 ga qo'ng'iroq qilasiz. Operator raqamni o'z daftaridan aytadi. Daftarda bo'lmasa — tegishli tashkilotdan so'raydi va daftariga yozib qo'yadi. Tashkilot raqamini o'zgartirsa ham, operator bir muddat eski raqamni aytib turadi. Operator — resolver, daftar — kesh, tashkilot — avtoritativ server.

2. Birinchi so'rov: A yozuvi

2.1 dig javobini o'qish

Kursning sinov serveri sinov.example.uz nomiga ulangan edi (darsda haqiqiy nom va IP almashtirilgan). Kurs tajribasida uning A yozuvini ikki ommaviy resolverdan so'radik:

bash
dig sinov.example.uz A +noall +answer @1.1.1.1
dig sinov.example.uz A +noall +answer @8.8.8.8
dig sinov.example.uz AAAA +short @1.1.1.1
text
sinov.example.uz.		300	IN	A	203.0.113.10
sinov.example.uz.		300	IN	A	203.0.113.10

dig — DNS so'rovlarini yuboradigan buyruq. Ubuntu'da u bind9-dnsutils paketida, o'quv serverida versiyasi 9.18.39 edi. Bayroqlar:

  • @1.1.1.1 — qaysi serverdan so'rash (Cloudflare resolveri; 8.8.8.8 — Google'niki);
  • +noall +answer — faqat javob qismini ko'rsatish;
  • +short — faqat qiymatning o'zi.

Javob qatori beshta ustundan iborat:

Ustun Qiymat Ma'nosi
nom sinov.example.uz. oxiridagi nuqta — "to'liq nom, ildizgacha"
TTL 300 javobni necha soniya keshda saqlash mumkin
sinf IN Internet (deyarli har doim shu)
tur A IPv4 manzil
qiymat 203.0.113.10 serverning IP'si

Uchinchi buyruq — AAAA so'rovi — hech narsa qaytarmadi. Serverda IPv6 yozuvi yo'q edi. Bu xato emas: IPv6'siz sayt ham ishlaydi. Faqat bitta tuzoq bor — pastda, «Ko'p uchraydigan xatolar» bo'limida.

2.2 Windows'da

Windows'da dig yo'q. PowerShell'da uning o'rnini Resolve-DnsName bosadi. Biz o'z kompyuterimizda ommaviy namunaviy domenni so'radik (2026-11-07):

powershell
Resolve-DnsName example.com -Type A -Server 1.1.1.1
text
Name        Type TTL Section IPAddress
----        ---- --- ------- ---------
example.com A    174 Answer  172.66.147.243
example.com A    174 Answer  104.20.23.154

Ikkita A yozuvi — ikkita IP. Bitta nomga bir nechta manzil berish mumkin, mijoz ulardan birini tanlaydi. TTL esa bu safar 174. Nega 300 emas? Javobi keyingi bo'limda.

3. Javob qayerdan keladi

3.1 Resolver va avtoritativ server

DNS'da ikki xil server bor:

  • Avtoritativ server (authoritative) — domen zonasini saqlaydigan server. U javobni o'z ma'lumotidan beradi. Kanon domeni uchun bular ns1.dns-provayder.uz va boshqalar.
  • Resolver (rekursiv server) — sizning nomingizdan avtoritativ serverlarni so'rab chiqadigan va javobni keshlaydigan server. 1.1.1.1, 8.8.8.8, provayderingizning DNS'i.

Kurs tajribasida avtoritativ serverdan to'g'ridan so'radik. +norec — "rekursiya qilma, faqat o'zingda borini ayt":

bash
dig sinov.example.uz A +noall +answer +norec @ns1.dns-provayder.uz
text
sinov.example.uz.		300	IN	A	203.0.113.10

Avtoritativ server har doim to'liq TTL'ni aytadi — 300. Resolver esa keshdagi javobning qolgan vaqtini aytadi.

3.2 TTL kamayib boradi

Buni o'z kompyuterimizda ko'rdik. example.com ni avval avtoritativ serveridan, keyin 1.1.1.1 dan ikki marta, oralig'ida bir necha soniya bilan so'radik (2026-11-07):

text
avtoritativ (elliott.ns.cloudflare.com): TTL 300
1.1.1.1, 1-so'rov:                       TTL 174
1.1.1.1, 2-so'rov:                       TTL 161

Bu — uchta Resolve-DnsName chiqishidan olingan TTL ustuni, qisqa jadval qilib yozdik. 1.1.1.1 javobni ancha oldin olgan va keshda saqlab turibdi. Har so'rovda qolgan vaqt kamayadi. Nolga yetgach, resolver avtoritativ serverdan qayta so'raydi va hisob yana 300 dan boshlanadi.

Ikkinchi so'rovda TTL 13 ga kamaydi, so'rovlar orasidagi pauza esa 5 soniya edi. Farqning sababini alohida o'lchamadik. Ehtimoliy izoh: 1.1.1.1 — bitta kompyuter emas, ko'p serverlar to'plami, har birining o'z keshi bor.

Bu kichik kuzatuv "propagation" (tarqalish) degan so'zning butun mazmuni. Yangi yozuv hech qayerga "tarqalmaydi". U avtoritativ serverda darhol paydo bo'ladi. Dunyodagi resolverlar esa eski javobni TTL tugaguncha beradi.

3.3 Model: kesh qanday ishlaydi

Resolverning mantig'ini soxta soat bilan modellashtiramiz. Soat — soniyalar, qo'lda beriladi:

js
// Avtoritativ server: zonadagi haqiqiy yozuv
const zona = {
  "vazifalar.example.uz": { ip: "203.0.113.10", ttl: 300 },
};

// Resolver: javobni TTL tugaguncha eslab qoladi
const kesh = new Map();

function sora(nom, soat) {
  const eski = kesh.get(nom);
  if (eski && soat < eski.tugash) {
    return `${eski.ip} (keshdan, TTL ${eski.tugash - soat})`;
  }
  const yozuv = zona[nom];
  kesh.set(nom, { ip: yozuv.ip, tugash: soat + yozuv.ttl });
  return `${yozuv.ip} (avtoritativdan, TTL ${yozuv.ttl})`;
}

console.log("0 s:  ", sora("vazifalar.example.uz", 0));
console.log("120 s:", sora("vazifalar.example.uz", 120));
zona["vazifalar.example.uz"].ip = "198.51.100.20"; // server ko'chdi
console.log("130 s:", sora("vazifalar.example.uz", 130));
console.log("299 s:", sora("vazifalar.example.uz", 299));
console.log("300 s:", sora("vazifalar.example.uz", 300));

Konsolda:

text
0 s:   203.0.113.10 (avtoritativdan, TTL 300)
120 s: 203.0.113.10 (keshdan, TTL 180)
130 s: 203.0.113.10 (keshdan, TTL 170)
299 s: 203.0.113.10 (keshdan, TTL 1)
300 s: 198.51.100.20 (avtoritativdan, TTL 300)

125-soniyada IP o'zgardi. Lekin bu resolverdan so'ragan hamma 300-soniyagacha eski manzilni oldi. Agar TTL 86 400 (bir kun) bo'lganida — bir kun.

Bu yerdan amaliy qoida chiqadi: server ko'chishidan oldin TTL'ni pasaytiring. Masalan, ko'chishdan bir kun oldin TTL'ni 86 400 dan 300 ga tushiring. Eski, uzun TTL'li javoblar keshlardan chiqib ketadi. Ko'chish kuni IP'ni almashtirasiz va o'zgarish besh daqiqada hamma joyda ko'rinadi. Ish tugagach, TTL'ni yana oshirish mumkin.

Tekshirib ko'ring: TTL'ni 300 dan 30 ga tushirsak, ko'chish yanada tez bo'ladi. Unda nega hamma doim TTL 30 qo'ymaydi?

Javob

Har TTL tugashi — avtoritativ serverga yangi so'rov. TTL 30 bo'lsa, resolverlar 10 baravar ko'p so'raydi. Foydalanuvchi ham ba'zan qo'shimcha kutish oladi: keshda bo'lmasa, javob uzoqroq keladi. Bundan tashqari, ba'zi resolverlar juda kichik TTL'ni o'zicha kattalashtiradi. Odatiy murosa: barqaror yozuvlar uchun soatlar, o'zgarishi kutilayotganlari uchun 300.

4. Delegatsiya: ildizdan domeningizgacha

4.1 dig +trace

Resolver avtoritativ serverni qanday topadi? U ildizdan boshlaydi. Bu yo'lni +trace bayrog'i ko'rsatadi: dig resolverga emas, o'zi zanjir bo'ylab so'raydi. Kurs tajribasidagi chiqish. awk bilan faqat nom, tur va qiymat qoldirilgan. Chiqish ikki bo'lakda yozilgan edi — biz ularni birlashtirib, qisqartirdik: ildiz serverlari 13 ta, ikkitasi qoldi.

bash
dig sinov.example.uz A +trace +nodnssec @1.1.1.1
text
. NS a.root-servers.net.
. NS b.root-servers.net.
uz. NS ns6.uz.
uz. NS ns7.uz.
uz. NS ns8.uz.
example.uz. NS ns2.dns-provayder.uz.
example.uz. NS ns1.dns-provayder.uz.
example.uz. NS ns3.dns-provayder.uz.
example.uz. NS ns4.dns-provayder.uz.
sinov.example.uz. A 203.0.113.10

Zanjirni o'qiymiz:

  1. Ildiz (.) serverlari: "uz. zonasini ns6.uz va boshqalar biladi".
  2. uz. serverlari: "example.uz ni ns1…ns4.dns-provayder.uz biladi". Bu — delegatsiya: yuqori zona pastki zonani boshqa serverlarga topshiradi.
  3. dns-provayder serverlari javob beradi: A yozuvi.
flowchart TB
  B["Brauzer"] --> R["Resolver: 1.1.1.1"]
  R -- "1" --> I["Ildiz: a.root-servers.net"]
  I -- "uz. kimda?" --> U["uz. serverlari: ns6.uz"]
  U -- "example.uz kimda?" --> N["NS: ns1.dns-provayder.uz"]
  N -- "A 203.0.113.10" --> R
  R -- "keshlaydi, TTL 300" --> B

Diagrammadagi ikkinchi va uchinchi qadam oldingi darsdagi reestrga borib taqaladi. uz. serverlaridagi NS ro'yxati — aynan registrator reestrga yozgan ma'lumot. Registrator hisobida NS'ni o'zgartirsangiz, shu qadam o'zgaradi.

Kichik kuzatuv: o'quv serverida +trace avval bo'sh qaytdi. Server ichki resolverdan foydalanayotgan edi, u bu so'rovni o'tkazmadi. @1.1.1.1 qo'shilgach, ishladi.

4.2 Topilma: 4 ta NS va 2 ta NS

Endi o'sha domenning NS yozuvini zonaning o'zidan so'raymiz:

bash
dig example.uz NS +short @1.1.1.1
text
ns1.dns-provayder.uz.
ns2.dns-provayder.uz.

Ikkita! Delegatsiyada (uz. serverlarida, reestrda) — to'rtta, zonaning o'z NS yozuvida — ikkita. Ota zona va bola zona bir xil narsani aytmayapti.

Hozircha bu ishlaydi: to'rtta nomning hammasi javob beradi, chunki ular aslida ikki serverga qaraydi (oldingi darsdagi WHOIS'da ko'rgandik). Lekin bu tartibsizlik belgisi. Kimdir ns3 va ns4 ni o'chirsa, reestr hali ham ularga yuboradi. Resolverlarning bir qismi javob kutib, vaqt yo'qotadi. Qoida: registratordagi NS ro'yxati va zonadagi NS yozuvlari bir xil bo'lsin.

4.3 SOA: zonaning pasporti

Har zonada bitta SOA (Start of Authority) yozuvi bor:

bash
dig example.uz SOA +short @1.1.1.1
text
ns1.dns-provayder.uz. admin.dns-provayder.uz. 2026110402 10800 3600 604800 3600
Qiymat Ma'nosi
ns1.dns-provayder.uz. asosiy (birlamchi) server
admin.dns-provayder.uz. ma'mur emaili: birinchi nuqta — @ (admin@dns-provayder.uz)
2026110402 seriya raqami: sana + o'sha kungi tartib raqami (2026-11-04, 2-o'zgarish)
10800 / 3600 / 604800 ikkilamchi serverlar uchun: yangilash, qayta urinish, eskirish (soniya)
3600 oxirgisi (MINIMUM): "yo'q" javobini keshlash vaqtiga ta'sir qiladi

Oxirgi raqam keyingi bo'limda kerak bo'ladi.

5. "Yo'q" javobi ham keshlanadi

Mavjud bo'lmagan subdomenni so'radik:

bash
dig yoq-subdomen.example.uz A @1.1.1.1 | grep -E "status:|SOA"
text
;; ->>HEADER<<- opcode: QUERY, status: NXDOMAIN, id: 12148
example.uz.		3600	IN	SOA	ns1.dns-provayder.uz. admin.dns-provayder.uz. 2026110402 10800 3600 604800 3600

NXDOMAIN — "bunday nom yo'q". Javob bilan birga SOA ham keldi. Uning TTL'i — 3600: resolver "yo'q" javobini bir soat eslab qoladi. Bu negative caching (salbiy javobni keshlash).

Qoidaning aniq shakli RFC 2308 da: "yo'q" javobining TTL'i — SOA yozuvining o'z TTL'i va SOA'dagi oxirgi raqamdan (MINIMUM) kichigi (tekshirildi, 2026-11-07). Bu zonada ikkalasi ham 3600, shuning uchun natija bir soat.

Bu yerda keng tarqalgan tuzoq bor. Siz vazifalar.example.uz ni brauzerda ochib ko'rdingiz — hali yozuv yo'q edi. Keyin yozuvni qo'shdingiz. Brauzer esa yana "topilmadi" deydi, chunki resolveringiz "yo'q" javobini hali bir soat saqlaydi. Do'stingiz esa avval so'ramagan, uning resolverida kesh yo'q — u saytni ko'radi. Qoida: avval yozuvni qo'shing, keyin tekshiring. Shoshilinch bo'lsa — avtoritativ serverdan +norec bilan so'rang, u keshsiz javob beradi.

Tekshirib ko'ring: Avtoritativ serverdan so'raganingizda yozuv bor, 1.1.1.1 esa NXDOMAIN qaytaryapti. Nima qilasiz?

Javob

Hech narsa buzilmagan — 1.1.1.1 eski "yo'q" javobini keshdan beryapti. SOA'dagi oxirgi raqamgacha (bu zonada 3600 s) kuting. Tekshiruv uchun esa boshqa resolverdan (8.8.8.8) yoki avtoritativ serverdan so'rang. Ba'zi ommaviy resolverlarning keshini tozalash sahifasi ham bor.

6. Yozuv turlari amalda

6.1 Umumiy jadval

Tur Nima uchun Misol qiymat
A / AAAA nom → IPv4 / IPv6 203.0.113.10
CNAME nom → boshqa nom www → example.uz.
MX pochta qayerga keladi 10 pochta.example.uz.
TXT matn: SPF, domen tasdig'i "v=spf1 …"
NS zonani qaysi serverlar biladi ns1.dns-provayder.uz.
CAA qaysi CA sertifikat chiqara oladi 0 issue "letsencrypt.org"
SRV xizmat qaysi port va serverda 30 30 5269 server.

A, CNAME, MX va TXT asoslarini bilasiz. Quyida — ularning serverga tegishli tomonlari va yangi turlar.

6.2 MX va TXT

Kurs tajribasida gmail.com ning pochta yozuvlari:

bash
dig gmail.com MX +short @1.1.1.1 | sort -n | head -3
dig gmail.com TXT +short @1.1.1.1 | grep spf
text
5 gmail-smtp-in.l.google.com.
10 alt1.gmail-smtp-in.l.google.com.
20 alt2.gmail-smtp-in.l.google.com.
"v=spf1 redirect=_spf.google.com"

MX'dagi raqam — ustuvorlik: kichigi birinchi. 5-server javob bermasa, xat 10-ga yuboriladi. MX qiymati har doim nom, IP emas.

TXT qatoridagi v=spf1 — SPF: "bu domendan xatni qaysi serverlar yubora oladi". SPF, DKIM va DMARC'ni Email yetkazib berish darsida ko'rgansiz. Bu yerda faqat eslatma: ular ham oddiy TXT yozuvlari.

Domeningiz pochtasini Google Workspace'ga ulasangiz, hozir bitta MX yozuvi so'raladi: smtp.google.com, ustuvorlik 1. Eski qo'llanmalardagi aspmx bilan boshlanadigan yozuvlar ham hali qo'llab-quvvatlanadi (Google Workspace yordami, tekshirildi 2026-11-07; https://knowledge.workspace.google.com/admin/domains/set-up-mx-records-for-google-workspace).

6.3 CAA: sertifikatni kim chiqara oladi

CAA (Certification Authority Authorization) — domen uchun qaysi sertifikat markazi (CA) sertifikat chiqarishi mumkinligini aytadigan yozuv. Kurs tajribasida:

bash
dig example.uz CAA +short @1.1.1.1
dig google.com CAA +short @1.1.1.1
text
0 issue "pki.goog"

Birinchi buyruq hech narsa qaytarmadi: kanon domenida CAA yo'q edi. CAA bo'lmasa — istalgan CA sertifikat chiqara oladi. Google esa faqat o'z CA'siga (pki.goog) ruxsat bergan. Boshqa CA Google uchun sertifikat so'rovini qoidaga ko'ra rad etishi kerak.

Keyingi darsda biz Let's Encrypt'dan sertifikat olamiz. Domeningizga shunday yozuv qo'shsangiz, boshqa CA'lar sizning domeningizga sertifikat bermaydi:

text
example.uz.  3600  IN  CAA  0 issue "letsencrypt.org"

Bu shakl Let's Encrypt hujjatidagi namuna bilan bir xil: uning CA nomi — letsencrypt.org (tekshirildi, 2026-11-07; https://letsencrypt.org/docs/caa/). Lekin kanon bu qatorni o'z domeniga qo'ymadi — amalda sinalmagan. Diqqat: CAA bor, lekin unda Let's Encrypt yo'q bo'lsa, certbot sertifikat ololmaydi. Yozuvni qo'shishdan oldin qaysi CA'lardan foydalanayotganingizni tekshiring.

6.4 SRV: xizmat va port

SRV — "bu xizmat qaysi server va portda" degan yozuv. Nomining o'zi maxsus shaklda: _xizmat._protokol.domen:

bash
dig _xmpp-server._tcp.jabber.org SRV +short @1.1.1.1 | head -2
text
30 30 5269 scarlet.jabber.org.

To'rt qiymat: ustuvorlik (30), og'irlik (30 — bir xil ustuvorlikdagilar orasida yuk taqsimoti), port (5269), server nomi. XMPP, SIP, Minecraft serverlari, Active Directory — SRV'dan foydalanadi. Brauzerlar esa HTTP uchun SRV'ga qaramaydi. Shuning uchun web-sayt uchun port DNS bilan emas, URL'da (:8080) yoki teskari proksi orqali beriladi. Teskari proksi — so'rovni qabul qilib, ichkaridagi ilovaga uzatadigan oraliq server (masalan, nginx); uni Reverse proxy darsida quramiz.

7. Apex, CNAME va ALIAS

7.1 Apex'da CNAME bo'lmaydi

Apex (zona cho'qqisi) — domenning o'zi, subdomensiz: example.uz. Kurs tajribasida GitHub'ni so'radik:

bash
dig www.github.com CNAME +short @1.1.1.1
dig github.com CNAME +short @1.1.1.1
dig github.com A +short @1.1.1.1 | head -1
text
github.com.
140.82.121.3

www.github.com — CNAME, github.com ga ishora qiladi. github.com ning o'zida CNAME yo'q (ikkinchi buyruq bo'sh), A yozuvi bor.

Sabab — DNS standartining qoidasi: CNAME bor nomda boshqa hech qanday yozuv bo'lmaydi. Apex'da esa doim SOA va NS bor — ular zonaning o'zi. Demak, apex'ga CNAME qo'yib bo'lmaydi. DNS panellari buni rad etadi.

7.2 ALIAS, ANAME, CNAME flattening

Muammo: hosting xizmati sizga "example.uz ni sayt.hosting.example.net ga CNAME qiling" deydi. Uning IP'lari o'zgarib turadi, A yozuviga qotirib bo'lmaydi.

Yechim — DNS provayderining maxsus yozuvi: ALIAS yoki ANAME, Cloudflare'da — CNAME flattening. Ular DNS standartida yo'q. Provayder serveri so'rov kelganda o'zi sayt.hosting.example.net ning A yozuvini topadi va javobda tayyor IP qaytaradi. Mijoz CNAME'ni ko'rmaydi, faqat A. Qoida buzilmaydi, nom esa ishlaydi. Cloudflare hujjati buni shunday tasvirlaydi: "Cloudflare CNAME ishora qilgan IP manzilni topadi" va javobda shu manzilni beradi (tekshirildi, 2026-11-07; https://developers.cloudflare.com/dns/cname-flattening/). Biz uni o'z domenimizda sinamadik.

Narxi: bu provayderga bog'liq xususiyat. Boshqa DNS provayderiga ko'chsangiz, u ham ALIAS'ni qo'llashi kerak. Bizning holatimizda kerak emas: server IP'si o'zgarmaydi, apex'ga oddiy A yozuvi yetarli.

8. Loyiha qadami

Bu dars — tajriba darsi, loyiha kodi o'zgarmaydi. Domeningiz bo'lsa, DNS panelida serverga ikki yozuv qo'shing:

text
vazifalar.example.uz.  300  IN  A     203.0.113.10
vazifalar.example.uz.  300  IN  AAAA  2001:db8::10

example.uz va IP'larni o'zingiznikiga almashtiring. AAAA — faqat serveringizda IPv6 bo'lsa (VPS panelida ko'rsatiladi). TTL 300 — kurs davomida server ko'p o'zgaradi. Keyin tekshiring — avval avtoritativ serverdan, keyin resolverdan:

bash
dig vazifalar.example.uz A +noall +answer +norec @<NS>
dig vazifalar.example.uz A +noall +answer @1.1.1.1

<NS> o'rniga domeningizning NS serverlaridan birini yozing (dig example.uz NS +short ko'rsatadi).

Ikkalasi bir xil IP bersa — tayyor. Keyingi darsda bu nomga Let's Encrypt sertifikati olamiz. Yozuvni oldindan qo'shib qo'ying: sertifikat markazi ham DNS'dan foydalanadi va yangi yozuvni ko'rishi kerak.

9. Ko'p uchraydigan xatolar

9.1 Yozuvni qo'shmasdan tekshirish

Nom yo'q paytida so'raldi — NXDOMAIN SOA'dagi vaqtga keshlandi. Yozuv qo'shilgach ham bir soat "topilmadi". Avval yozuv, keyin tekshiruv; shoshilinch bo'lsa — +norec @<NS>.

9.2 Eski AAAA yozuvi

Server ko'chdi, A yozuvi yangilandi, AAAA esa eski serverga qarab qoldi. IPv6'li foydalanuvchilar eski serverga tushadi, IPv4'lilar — yangisiga. "Menda ishlayapti, unda yo'q" holatining klassik sababi. Ko'chishda A va AAAA ni birga o'zgartiring yoki AAAA ni o'chiring.

9.3 Zona faylida oxirgi nuqta

Zona faylida pochta.example.uz (nuqtasiz) — nisbiy nom: zona nomi oxiriga qo'shiladi va pochta.example.uz.example.uz hosil bo'ladi. To'liq nom doim nuqta bilan tugaydi: pochta.example.uz.. Veb-panellar ko'pincha buni o'zi tuzatadi, zona fayllari — yo'q.

9.4 /etc/hosts va dig farqi

Serverda /etc/hosts ga yozilgan nomni dig ko'rmaydi — u to'g'ridan DNS serverga so'raydi. ping, curl va ilovangiz esa avval /etc/hosts ni o'qiydi. Bu farqni Server tarmoq tashxisi darsida getent bilan ko'rgansiz. Tekshiruvda ikkalasidan foydalaning.

9.5 CAA bilan o'z sertifikatingizni to'sish

CAA'ga bitta CA yozib, boshqasidan foydalanayotganingizni unutish — yangilash kuni sertifikat chiqmaydi. CAA qo'shganda hamma ishlatayotgan CA'ni yozing.

10. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/33/18-dns/ da. 2-mashq yechimi Node 24.21.0 da, 3-mashq yechimi Bash'da (Git Bash, GNU awk 5.4) tekshirilgan (biz ishga tushirdik).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • Avtoritativ serverdan keshsiz so'rash uchun dig bayrog'i — +
  • Domenni IPv6 manzilga bog'laydigan yozuv —
  • "Bunday nom yo'q" javobining holat kodi —
  • Qaysi sertifikat markazi sertifikat chiqara olishini belgilaydigan yozuv —
  • Apex'da CNAME o'rniga provayder beradigan yozuv —
Yechim
  • norec — "no recursion": server faqat o'zida borini aytadi.
  • AAAA — to'rtta A: IPv6 manzil 128 bit, IPv4'dan to'rt baravar uzun.
  • NXDOMAIN — "non-existent domain"; SOA'dagi oxirgi raqamga keshlanadi.
  • CAA — bo'lmasa, istalgan CA chiqara oladi.
  • ALIAS — yoki ANAME, CNAME flattening; provayder xususiyati.

2-mashq (o'rta): zona tekshiruvchisi

zonaniTekshir(yozuvlar) funksiyasini yozing. Har yozuv — { nom, tur, qiymat }, apex nomi — "@". Funksiya xato matnlari massivini qaytarsin: (1) apex'dagi CNAME; (2) CNAME bilan bir nomda boshqa turdagi yozuv; (3) MX qiymatidagi server IP bo'lsa (MX qiymati — "10 server" ko'rinishida). Ishora: bir nomdagi boshqa yozuvlarni filter bilan topasiz (filter: shart bo'yicha tanlash), IP'ni muntazam ifoda bilan tanib olasiz (RegExp asoslari).

Yechim
js
const IP = /^\d{1,3}(\.\d{1,3}){3}$/;

function zonaniTekshir(yozuvlar) {
  const xatolar = [];
  for (const y of yozuvlar) {
    if (y.tur === "CNAME" && y.nom === "@") {
      xatolar.push(`${y.nom} CNAME: apex'da CNAME bo'lmaydi`);
    }
    if (y.tur === "CNAME") {
      const qoshni = yozuvlar.filter(
        (b) => b.nom === y.nom && b.tur !== "CNAME",
      );
      if (qoshni.length > 0) {
        const turlar = qoshni.map((b) => b.tur).join(", ");
        xatolar.push(`${y.nom} CNAME: yonida ${turlar} bor`);
      }
    }
    if (y.tur === "MX" && IP.test(y.qiymat.split(" ")[1])) {
      xatolar.push(`${y.nom} MX: nom kerak, IP emas`);
    }
  }
  return xatolar;
}

const zona = [
  { nom: "@", tur: "CNAME", qiymat: "sayt.hosting.example.net." },
  { nom: "@", tur: "NS", qiymat: "ns1.dns-provayder.uz." },
  { nom: "@", tur: "MX", qiymat: "10 203.0.113.25" },
  { nom: "www", tur: "CNAME", qiymat: "example.uz." },
  { nom: "api", tur: "A", qiymat: "203.0.113.10" },
  { nom: "api", tur: "CNAME", qiymat: "vazifalar.example.uz." },
  { nom: "vazifalar", tur: "A", qiymat: "203.0.113.10" },
];

const xatolar = zonaniTekshir(zona);
xatolar.forEach((x) => console.log("XATO", x));
console.log(`${zona.length} yozuv, ${xatolar.length} xato`);

Konsolda:

text
XATO @ CNAME: apex'da CNAME bo'lmaydi
XATO @ CNAME: yonida NS, MX bor
XATO @ MX: nom kerak, IP emas
XATO api CNAME: yonida A bor
7 yozuv, 4 xato

Apex'dagi CNAME ikki marta ushlandi — ikki qoida bo'yicha. Bu to'g'ri: ikkalasi ham alohida sabab, DNS paneli ham shunday rad etadi. www CNAME esa to'g'ri — uning nomida boshqa yozuv yo'q. Haqiqiy zonada yana ko'p qoidalar bor (MX va NS CNAME'ga ishora qilmasin, TTL'lar bir to'plamda bir xil bo'lsin). Bu model — eng ko'p uchraydigan uchtasi.

3-mashq (qiyin): dig javobidan eng uzun kutish vaqti

Server ko'chishidan oldin bilish kerak: eski javob keshlarda eng ko'pi bilan qancha yashaydi? Bash skript yozing. U dig +noall +answer ko'rinishidagi javob.txt faylini yaratsin. Keyin awk bilan ikki narsani chiqarsin: har yozuv turidan nechta bor va har nom uchun eng katta TTL (soniya va soat). Ikkala ro'yxat ham tartiblangan bo'lsin. Ishora: ustunlar — $1 nom, $2 TTL, $4 tur; massiv elementlari soni[$4]++; END blokida for (k in massiv) va printf … | "sort" — chiqishni sort ga uzatadi, close("sort") uni yakunlaydi (Fayl va matn qidirish).

Yechim
bash
cat > javob.txt <<'MATN'
example.uz.            3600  IN  NS   ns1.dns-provayder.uz.
example.uz.            3600  IN  NS   ns2.dns-provayder.uz.
sinov.example.uz.      300   IN  A    203.0.113.10
vazifalar.example.uz.  300   IN  A    203.0.113.10
vazifalar.example.uz.  86400 IN  AAAA 2001:db8::10
example.uz.            3600  IN  MX   10 pochta.example.uz.
MATN
awk '
{
  soni[$4]++
  if ($2 > eng[$1]) eng[$1] = $2
}
END {
  for (t in soni) printf "%-5s %d ta\n", t, soni[t] | "sort"
  close("sort")
  for (n in eng) {
    soat = eng[n] / 3600
    printf "%-22s %6d s = %5.1f soat\n", n, eng[n], soat | "sort"
  }
}' javob.txt

Biz ishga tushirdik:

text
A     2 ta
AAAA  1 ta
MX    1 ta
NS    2 ta
example.uz.              3600 s =   1.0 soat
sinov.example.uz.         300 s =   0.1 soat
vazifalar.example.uz.   86400 s =  24.0 soat

Topilma: vazifalar.example.uz ning A yozuvi 300 s, lekin AAAA — 86 400 s. Server ko'chsa, IPv6'li foydalanuvchilar bir kungacha eski manzilga borishi mumkin. Bu «Eski AAAA yozuvi» xatosining aynan o'zi. close("sort") bo'lmasa, ikki ro'yxat bitta sort ga tushib, aralashib ketardi. for (k in …) tartibni kafolatlamaydi — shuning uchun sort kerak.

11. Real ishda

  • DNS provayderi: registrator bilan bir joyda bo'lishi shart emas. Ko'p jamoalar DNS'ni Cloudflare yoki bulut provayderida, domenni esa boshqa registratorda saqlaydi — NS orqali (Cloudflare darsida).
  • DNS — kod sifatida: Terraform kabi vositalar yozuvlarni faylda saqlaydi va o'zgarishni ko'rib chiqishdan o'tkazadi.
  • Monitoring: muhim yozuvlarni bir necha resolverdan muntazam so'rash — tasodifiy o'chirilgan yozuvni tez topadi.
  • Intervyu savollari: "Propagation nima va uni qanday tezlashtirasiz?", "Apex'da nega CNAME bo'lmaydi?", "Resolver va avtoritativ server farqi?", "CAA nima uchun kerak?"

Xulosa

  • dig nom TUR @server — har DNS savolining asosiy buyrug'i; +norec — keshsiz, +trace — ildizdan.
  • Resolver javobni TTL'gacha keshlaydi; avtoritativ server to'liq TTL'ni aytadi. "Propagation" — shu keshlarning tugashi.
  • Ko'chishdan oldin TTL'ni pasaytiring; "yo'q" javobi ham SOA'dagi vaqtga keshlanadi.
  • Delegatsiya: reestrdagi NS va zonadagi NS bir xil bo'lsin.
  • Apex'da CNAME yo'q — kerak bo'lsa ALIAS; CAA — sertifikat chiqaruvchilarni cheklaydi; SRV — xizmat porti.

Keyingi dars: HTTPS sertifikatlari: Let's Encrypt va certbot — domeningizga bepul sertifikat olamiz, Let's Encrypt domeningizni qanday tekshirishini va sertifikat qanday avtomatik yangilanishini ko'ramiz.

Manbalar

33-qism. Linux, server, Docker · 18-dars yakunlandi

DNS yozuvlari chuqur: ALIAS, NS, CAA, SRV va propagation

19 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: HTTPS sertifikatlari: Let's Encrypt va certbot
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0