B1 — 14-dars: Ravishdosh — совершенного вида (прочита́в, сде́лав, придя́, верну́вшись) — oldingi tugallangan harakat
B1 — O'RTA · 14-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda siz tugallanmagan ravishdosh (деепричастие несоверше́нного ви́да) bilan tanishdingiz: чита́я, де́лая, говоря́ — bosh harakat bilan bir vaqtda sodir bo'ladigan qo'shimcha harakat. Чита́я кни́гу, я слу́шал му́зыку — "Kitob o'qiyotib (o'qir ekanman), musiqa tinglardim". Ikkala harakat ham bir paytda ketyapti.
Bugun esa uning jufti — tugallangan ravishdosh (деепричастие соверше́нного ви́да) bilan ishlaymiz. Bu shakl butunlay boshqa ma'no beradi: u bosh harakatdan OLDIN tugallangan harakatni bildiradi. O'zbekchada bu ko'pincha "…-gach", "…-ib bo'lib", "…-gandan keyin" deb tarjima qilinadi:
- Прочита́в кни́гу, я лёг спать. — Kitobni o'qib bo'lgach, uxlashga yotdim. (Avval o'qib tugatdim, keyin yotdim.)
- Сде́лав дома́шнее зада́ние, он пошёл гуля́ть. — Uy vazifasini bajarib bo'lib, sayrga chiqdi.
- Придя́ домо́й, она́ сра́зу позвони́ла ма́ме. — Uyga kelgach, darrov onasiga qo'ng'iroq qildi.
- Верну́вшись с рабо́ты, оте́ц по́ужинал. — Ishdan qaytib, ota kechki ovqatni yedi.
Farqni his qiling. Чита́я, слу́шал (ikki harakat birga) ↔ Прочита́в, лёг (avval biri tugadi, keyin ikkinchisi boshlandi). Ana shu "birga" ↔ "avval-keyin" qarama-qarshiligi — bugungi darsning yuragi.
Dars oxirida siz:
- Har qanday tugallangan fe'ldan -в / -вши / -я qo'shimchasi bilan sov ravishdosh yasaysiz (прочита́ть → прочита́в, верну́ться → верну́вшись, прийти́ → придя́);
- несов (чита́я) va сов (прочита́в) ravishdoshlarni ma'nosiga qarab aniq ajratasiz;
- После того́ как… / Когда́… ergash gaplarini ixcham sov ravishdoshga almashtira olasiz (kitobiy, yozma uslub).
2. Avvalgi darsdan takror (tugallanmagan ravishdosh)
Bugungi mavzu — o'tgan darsning bevosita davomi. Uni tez esga olamiz:
- Ravishdosh (деепри́частие) — fe'ldan yasalgan o'zgarmas so'z. U qo'shimcha, ikkinchi darajali harakatni bildiradi va bosh fe'lga bog'lanadi. Kelishik, son, jinsda o'zgarmaydi.
- Tugallanmagan (несов.) ravishdosh hozirgi zamon o'zagidan -я / -а bilan yasaladi: чита́ть → чита́я, говори́ть → говоря́, слы́шать → слы́ша, рабо́тать → рабо́тая.
- U bosh harakat bilan bir vaqtda ketayotgan harakatni ko'rsatadi: Он шёл по у́лице, напева́я пе́сню. — "Ko'chada ketardi, qo'shiq xirgoyi qilib" (ketish va xirgoyi — birga).
BIR EGA QOIDASI (eng muhim — 13-darsdan). Ravishdosh va bosh fe'lning egasi bitta bo'lishi shart! Чита́я кни́гу, я слу́шал му́зыку — "kitobni ham o'qigan, musiqani ham tinglagan" — bitta odam (я). Agar egalar har xil bo'lsa, ravishdosh ishlatib bo'lmaydi. Bu qoida bugungi sov ravishdoshga ham to'liq tegishli.
- Vergul: ravishdosh va unga bog'liq so'zlar (деепричастный оборот) doim vergul bilan ajratiladi: Прочита́в письмо́,* он замолча́л.*
Tez mashq — ma'noni ayting: Чита́я — bir vaqtda; Прочита́в — ? (Javob: avval tugagan. Ana shu farqni bugun mustahkamlaymiz.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Sov ravishdosh nima va u qanday ma'no beradi
Tugallangan ravishdosh (деепричастие соверше́нного ви́да) — bu bosh harakatdan oldin tugallangan qo'shimcha harakat. Uning mantig'i oddiy:
1) AVVAL — ravishdosh harakati TUGAYDI → Прочита́в кни́гу, (kitobni o'qib bo'lgach)
2) KEYIN — bosh harakat boshlanadi → я лёг спать. (uxlashga yotdim)Ya'ni ikki harakat ketma-ket: biri to'liq tugaydi, so'ng ikkinchisi boshlanadi. O'zbekcha eng aniq muqobili — "-gach" yoki "-ib bo'lgach / -ib bo'lib":
- Поу́жинав, мы пошли́ гуля́ть. — Kechki ovqatni yeb bo'lgach, sayrga chiqdik.
- Написа́в письмо́, она́ отпра́вила его́. — Xatni yozib bo'lib, uni jo'natdi.
несов ↔ сов — asosiy qarama-qarshilik:
- чита́я (несов.) = bir vaqtda: "o'qir ekanman / o'qiyotib" — ikki harakat parallel.
- прочита́в (сов.) = avval tugagan: "o'qib bo'lgach" — biri tugab, keyin ikkinchisi.
3.2. Yasalish: -в / -вши / -я
Sov ravishdosh hozirgi zamondan emas, balki o'tgan zamon o'zagidan yasaladi. Amaliy usul: tugallangan fe'lning o'tgan zamon erkak shaklini oling (прочита́л), -л ni olib tashlang va qo'shimcha qo'shing.
a) -в — asosiy, eng ko'p uchraydigan qo'shimcha. O'tgan zamon o'zagi unliga tugasa:
прочита́ть → прочита́л → прочита́в (o'qib bo'lib)
сде́лать → сде́лал → сде́лав (qilib bo'lib)
сказа́ть → сказа́л → сказа́в (aytib bo'lib)
написа́ть → написа́л → написа́в (yozib bo'lib)
уви́деть → уви́дел → уви́дев (ko'rib)
услы́шать → услы́шал → услы́шав (eshitib)
реши́в ← реши́л ← реши́ть (hal qilib)
взяв ← взял ← взять (olib)b) -вши / -ши — -ся bilan tugagan (o'zlik) fe'llarda majburiy -вши (aniqrog'i -вшись). O'zak unliga tugasa -вшись:
верну́ться → верну́лся → верну́вшись (qaytib)
умы́ться → умы́лся → умы́вшись (yuvinib)
оде́ться → оде́лся → оде́вшись (kiyinib)
встре́титься → встре́тился → встре́тившись (uchrashib)
попроща́ться → попроща́лся → попроща́вшись (xayrlashib)
собра́ться → собра́лся → собра́вшись (yig'ilib)Eslatma: oddiy (‑ся‑siz) fe'llarda ham -вши varianti mavjud (прочита́вши, сде́лавши), lekin u so'zlashuv/eskirgan ohangda. Zamonaviy adabiy tilda -в ni tanlang. Undoshga tugagan kam sonli o'zaklarda esa -ши ishlatiladi: испе́чь → испёк → испёкши (pishirib), привёзши (olib kelib) — bular kamdan-kam uchraydi.
c) -я — bir guruh fe'llarda, ayniqsa -ти ga tugaydigan harakat fe'llari va ularning prefiksli shakllarida. Bu yerda o'zak kelasi/hozirgi zamon shaklidan olinadi:
прийти́ → (приду́) → придя́ (kelib / kelgach)
войти́ → (войду́) → войдя́ (kirib / kirgach)
уйти́ → (уйду́) → уйдя́ (ketib)
найти́ → (найду́) → найдя́ (topib)
привезти́ → (привезу́) → привезя́ (olib kelib)
принести́ → (принесу́) → принеся́ (ko'tarib kelib)
перевести́ → (переведу́)→ переведя́ (tarjima qilib)Yodda tuting — uchta "prefiksli borish" ravishdoshi: придя́ (kelib), войдя́, уйдя́ — urg'u doim oxirda va "-я" bilan. Bu shakllar juda ko'p uchraydi, ularni yod oling.
3.3. Yasalish jadvali — bir qarashda
| Fe'l turi | Namuna fe'l | Qo'shimcha | Sov ravishdosh |
|---|---|---|---|
| O'zak unliga (odatiy) | прочита́ть | -в | прочита́в |
| O'zak unliga | сде́лать | -в | сде́лав |
| -ся (o'zlik) fe'l | верну́ться | -вшись | верну́вшись |
| -ся (o'zlik) fe'l | оде́ться | -вшись | оде́вшись |
| прийти́ tipidagi (-ти) | прийти́ | -я | придя́ |
| войти́ / уйти́ | войти́ | -я | войдя́ |
| olib kelmoq (-ти) | принести́ | -я | принеся́ |
3.4. несов ↔ сов — yonma-yon farq (asosiy jadval)
Bu — darsning markaziy jadvali. Bir xil fe'lning несов (o'tgan darsdan) va сов shakllarini ma'nosi bilan solishtiring:
| несов ravishdosh (bir vaqtda) | сов ravishdosh (avval tugagan) |
|---|---|
| чита́я — o'qiyotib, o'qir ekanman | прочита́в — o'qib bo'lgach |
| де́лая — qilayotib | сде́лав — qilib bo'lib |
| говоря́ — gapirayotib | сказа́в — aytib bo'lib |
| входя́ — kirayotib | войдя́ — kirib bo'lgach |
| возвраща́ясь — qaytayotib | верну́вшись — qaytib bo'lgach |
| встреча́ясь — uchrashayotib | встре́тившись — uchrashib bo'lib |
Ma'no farqini gapda ko'ring:
- Чита́я письмо́, она́ пла́кала. — Xatni o'qir ekan, yig'lardi. (o'qish va yig'lash — birga, davom etadi.)
- Прочита́в письмо́, она́ запла́кала. — Xatni o'qib bo'lgach, yig'lab yubordi. (avval o'qib tugatdi, keyin yig'lash boshlandi.)
Amaliy tekshiruv: o'zingizga savol bering — "Ikki harakat bir paytda ketyaptimi (→ несов, -я) yoki biri tugab, keyin ikkinchisi boshlanyaptimi (→ сов, -в/-вши/-я)?" Javob shaklni tanlaydi.
3.5. Ergash gapni ravishdoshga almashtirish (kitobiy uslub)
Sov ravishdoshning eng kuchli vazifasi — vaqt (когда́, по́сле того́ как) va sabab (так как) ergash gaplarini ixcham qilishdir. Bu — yozma, rasmiy, kitobiy uslubning belgisi.
a) После того́ как / Когда́ (…tugagach) → сов ravishdosh:
После того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
↓ (bir ega: я = я)
Прочита́в кни́гу, я лёг спать.- Когда́ он ко́нчил рабо́ту, он пошёл домо́й. → Ко́нчив рабо́ту, он пошёл домо́й.
- После того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. → Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм.
b) Так как / Потому́ что (sabab) → sov ravishdosh:
- Так как он не по́нял вопро́с, он переспроси́л. → Не по́няв вопро́с, он переспроси́л. (Savolni tushunmagach, qayta so'radi.)
Almashtirish sharti — BIR EGA. Almashtirish faqat ergash gap va bosh gap egasi bir xil bo'lgandagina mumkin.
- Когда́ я прочита́л, я лёг. → Прочита́в, я лёг. (egalar bir xil — я).
- Когда́ я прочита́л кни́гу, сестра́ позвала́ меня́. — bu yerda egalar har xil (я ≠ сестра́), shuning uchun ravishdoshga aylantirib bo'lmaydi. После того́ как bilan qoldiring.
Farqni eslang: ravishdosh — harakatni (fe'lni) ixcham qiladi (когда́ / по́сле того́ как), который esa — predmetni (otni) ta'riflaydi va uni sifatdosh (причастие, o'tgan darslar mavzusi) almashtiradi. Bularni chalkashtirmang: ravishdosh ↔ ergash harakat gap; sifatdosh ↔ который gap.
4. Ko'proq misollar
-в bilan (odatiy fe'llar):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Позавтракав, я вы́шел из до́ма. | Nonushta qilib bo'lib, uydan chiqdim. |
| Написав отчёт, она́ отпра́вила его́ ше́фу. | Hisobotni yozib bo'lib, uni boshliqqa jo'natdi. |
| Уви́дев меня́, он улыбну́лся. | Meni ko'rib, jilmaydi. |
| Сказав э́то, он вы́шел. | Buni aytib bo'lib, chiqib ketdi. |
| Взяв зо́нтик, я вы́шел под дождь. | Soyabonni olib, yomg'ir tagiga chiqdim. |
| Реши́в все зада́чи, ученики́ сда́ли рабо́ту. | Barcha masalalarni yechib bo'lib, o'quvchilar ishni topshirdi. |
-вшись bilan (o'zlik fe'llar):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Верну́вшись домо́й, я сра́зу лёг спать. | Uyga qaytib, darrov uxlashga yotdim. |
| Умы́вшись, де́ти се́ли за́втракать. | Yuvinib bo'lib, bolalar nonushtaga o'tirdi. |
| Оде́вшись, она́ вы́шла на у́лицу. | Kiyinib bo'lib, ko'chaga chiqdi. |
| Попроща́вшись с друзья́ми, он уе́хал. | Do'stlari bilan xayrlashib, jo'nab ketdi. |
| Собра́вшись, тури́сты отпра́вились в путь. | Yig'ilib bo'lgach, sayyohlar yo'lga chiqdi. |
-я bilan (prefiksli borish/kelish fe'llari):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Придя́ на рабо́ту, она́ включи́ла компью́тер. | Ishga kelgach, kompyuterni yoqdi. |
| Войдя́ в ко́мнату, он поздоро́вался. | Xonaga kirib, salomlashdi. |
| Уйдя́ с рабо́ты, он на́чал своё де́ло. | Ishdan ketib, o'z ishini boshladi. |
| Найдя́ оши́бку, программи́ст испра́вил её. | Xatoni topib, dasturchi uni tuzatdi. |
| Принеся́ ча́й, официа́нт ушёл. | Choyni olib kelib, ofitsiant ketdi. |
5. Talaffuz bo'limi
- прочита́в /pra-chi-TAF/ — urg'u "та"da; oxirgi "в" jarangsizlashadi → "f": "prachitáf".
- сде́лав /ZDYE-laf/ — urg'u boshda; "с"+"д" → "zd"; oxiri "f": "zdyélaf".
- сказа́в /ska-ZAF/ — urg'u "за"da; oxiri "f": "skazáf".
- уви́дев /u-VI-dif/ — urg'u "ви"da; urg'usiz oxirgi "е" → "i", "в" → "f": "uvídif".
- верну́вшись /vir-NUF-shis/ — urg'u "ну"da; "вш" → "fsh"; oxiri yumshoq "s": "virnúfshis".
- умы́вшись /u-MYF-shis/ — urg'u "мы"da: "umýfshis".
- придя́ /pri-DYA/ — urg'u oxirda "-дя́"; yumshoq "d": "pridyá".
- войдя́ /vay-DYA/ — urg'u oxirda: "vaydyá".
- уйдя́ /uy-DYA/ — urg'u oxirda: "uydyá".
- найдя́ /nay-DYA/ — urg'u oxirda: "naydyá".
Muhim qoida: -в va -вши qo'shimchalarida urg'u o'zak joyida qoladi (o'tgan zamondagidek): прочита́л → прочита́в, верну́лся → верну́вшись. -я qo'shimchasida esa (придя́, войдя́, найдя́) urg'u deyarli doim oxirgi bo'g'inga tushadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib, juftlab ayting: чита́я – прочита́в · де́лая – сде́лав · возвраща́ясь – верну́вшись · входя́ – войдя́. Har juftda "bir vaqtda ↔ avval tugagan" ma'nosini his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прочита́в | про-чи-та́в | o'qib bo'lgach | Прочита́в, я лёг спать. |
| сде́лав | сде́-лав | qilib bo'lib | Сде́лав уро́ки, он гуля́л. |
| сказа́в | ска-за́в | aytib bo'lib | Сказа́в э́то, он вы́шел. |
| написа́в | на-пи-са́в | yozib bo'lib | Написа́в письмо́, я ушёл. |
| уви́дев | у-ви́-дев | ko'rib | Уви́дев меня́, он встал. |
| услы́шав | у-слы́-шав | eshitib | Услы́шав шум, я просну́лся. |
| реши́в | ре-ши́в | hal qilib | Реши́в зада́чу, он отдохну́л. |
| взяв | взяв | olib | Взяв зо́нтик, я вы́шел. |
| поу́жинав | по-у́-жи-нав | kechki ovqatni yeb bo'lib | Поу́жинав, мы гуля́ли. |
| ко́нчив | ко́н-чив | tugatib | Ко́нчив рабо́ту, он ушёл. |
| верну́вшись | вер-ну́в-шись | qaytib | Верну́вшись, я по́звони́л. |
| умы́вшись | у-мы́в-шись | yuvinib | Умы́вшись, я оде́лся. |
| оде́вшись | о-де́в-шись | kiyinib | Оде́вшись, она́ вы́шла. |
| попроща́вшись | по-про-ща́в-шись | xayrlashib | Попроща́вшись, он уе́хал. |
| собра́вшись | со-бра́в-шись | yig'ilib | Собра́вшись, мы пошли́. |
| придя́ | при-дя́ | kelgach | Придя́ домо́й, я поел. |
| войдя́ | вой-дя́ | kirib | Войдя́, он поздоро́вался. |
| уйдя́ | уй-дя́ | ketib | Уйдя́, он на́чал своё де́ло. |
| найдя́ | най-дя́ | topib | Найдя́ ключ, я откры́л дверь. |
| принеся́ | при-не-ся́ | olib kelib | Принеся́ ча́й, он ушёл. |
| по́сле того́ как | по́с-ле то-го́ как | …dan keyin (ergash gap) | По́сле того́ как я пришёл… |
Yodlash qoidasi: har sov ravishdoshni jufti bilan yodlang: чита́я → прочита́в, возвраща́ясь → верну́вшись, входя́ → войдя́. Chap tomon — "bir vaqtda", o'ng tomon — "avval tugagan". Bu farqni his qilsangiz, shaklni hech qachon adashtirmaysiz.
7. Dialog
— Приве́т! Как прошёл твой день? — Salom! Kuning qanday o'tdi?
— Норма́льно. Придя́ на рабо́ту, я сра́зу — Yaxshi. Ishga kelib, darrov
на́чал писа́ть отчёт. hisobot yozishni boshladim.
— И успе́л? — Ulgurdingmi?
— Да. Написа́в отчёт, я отпра́вил его́ ше́фу. — Ha. Hisobotni yozib bo'lib, boshliqqa jo'natdim.
А пото́м, реши́в все зада́чи, пошёл на обе́д. Keyin, barcha masalalarni yechib bo'lib, tushlikka chiqdim.
— Молоде́ц! А ве́чером? — Barakalla! Kechqurun-chi?
— Верну́вшись домо́й и поу́жинав, я про́сто — Uyga qaytib va kechki ovqatni yeb bo'lgach,
лёг на дива́н. shunchaki divanga yotdim.
— Пра́вильно. Отдохну́в, за́втра бу́дешь — To'g'ri. Dam olib, ertaga yana
сно́ва по́лон сил! kuchga to'lasan!
— Наде́юсь. Кста́ти, уходя́ с рабо́ты, я — Umid qilaman. Aytgancha, ishdan chiqayotib,
встре́тил ста́рого дру́га. eski bir do'stimni uchratdim.E'tibor bering: придя́ / написа́в / реши́в / верну́вшись / поу́жинав / отдохну́в — hammasi avval tugagan harakat (sov). Faqat oxirgi gapdagi уходя́ — несов ("chiqayotib", bir vaqtda) — chunki uchrashish aynan chiqish paytida bo'lgan, undan keyin emas. Bir dialogda ikkala tur!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
несов va сов ni chalkashtirish: Чита́я письмо́, она́ запла́кала. (avval tugagan ma'noda) Прочита́в письмо́, она́ запла́кала. Sabab: avval o'qib tugatdi, keyin yig'ladi → сов (прочита́в). Чита́я — bir vaqtda ("o'qir ekan").
Har xil ega bilan ravishdosh: Придя́ домо́й, мне позвони́л друг. (kelgan — "men", qo'ng'iroq qilgan — "do'st") Когда́ я пришёл домо́й, мне позвони́л друг. Sabab: ravishdosh va bosh fe'l egasi bir xil bo'lishi shart. Bu yerda egalar har xil → ergash gap ishlating.
-ся fe'lda -в ishlatish: Верну́в домо́й, я лёг. Верну́вшись домо́й, я лёг. Sabab: o'zlik (-ся) fe'llarda qo'shimcha -вшись bo'ladi.
прийти́ dan noto'g'ri shakl: Прише́дши / Приши́в домо́й… Придя́ домо́й… Sabab: прийти́, войти́, уйти́ dan sov ravishdosh -я bilan: придя́, войдя́, уйдя́.
Vergulni tushirish: Прочита́в кни́гу я лёг спать. Прочита́в кни́гу, я лёг спать. Sabab: ravishdoshli oborot doim vergul bilan ajratiladi.
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Де́лая уро́ки, он закры́л тетра́дь и пошёл гуля́ть.
2. Верну́в с рабо́ты, оте́ц по́ужинал.
3. Придя́ домо́й, мне позвони́ла сестра́.
4. Написа́в письмо она́ отпра́вила его́.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan sov ravishdosh yasang:
1. прочита́ть → ___ 4. верну́ться → ___
2. сде́лать → ___ 5. прийти́ → ___
3. сказа́ть → ___ 6. умы́ться → ___Mashq 2. несов yoki сов? To'g'ri shaklni tanlang:
1. ___ письмо́, она́ запла́кала. (чита́я / прочита́в) [avval tugab, keyin yig'ladi]
2. Он шёл по у́лице, ___ пе́сню. (напева́я / напе́в) [bir vaqtda]
3. ___ все уро́ки, я лёг спать. (де́лая / сде́лав) [avval tugab]
4. ___ в ко́мнату, он поздоро́вался. (входя́ / войдя́) [avval kirib, keyin salom]Mashq 3. После того́ как / Когда́ gaplarni sov ravishdoshga aylantiring:
1. После того́ как я поу́жинал, я посмотре́л фильм.
2. Когда́ он ко́нчил рабо́ту, он пошёл домо́й.
3. После того́ как она́ верну́лась, она́ позвони́ла ма́ме.
4. Когда́ я нашёл ключ, я откры́л дверь.Mashq 4. Qavsdagi fe'ldan to'g'ri sov ravishdosh yasab, gapni to'ldiring:
1. ___ (взять) зо́нтик, я вы́шел под дождь.
2. ___ (уви́деть) свет, мы поняли́, что до́ма кто-то есть.
3. ___ (оде́ться), она́ вы́шла на у́лицу.
4. ___ (прийти́) на рабо́ту, он включи́л компью́тер.Mashq 5. Bir ega qoidasi: quyidagi gaplarning qaysi birini ravishdoshga aylantirib bo'lmaydi? Nega?
1. Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
2. Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н.
3. После того́ как мы поу́жинали, мы погуля́ли.
4. Когда́ учи́тель объясни́л те́му, ученики́ на́чали писа́ть.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (sov ravishdosh ishlating):
1. Uy vazifasini bajarib bo'lib, u sayrga chiqdi.
2. Uyga qaytib, men darrov qo'ng'iroq qildim.
3. Xatni o'qib bo'lgach, u jilmaydi.
4. Xonaga kirib, u salomlashdi.
5. Do'stlari bilan xayrlashib, ular jo'nab ketishdi.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Читая письмо́, она́ запла́кала. (avval o'qib bo'lgach yig'ladi)
2. Верну́в домо́й, я лёг спать.
3. Прише́дши домо́й, я поу́жинал.
4. Сде́лав уро́ки мама позвала́ меня́ у́жинать.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): kechagi kuningizni tasvirlang. Kamida to'rt ta sov ravishdosh ishlating (masalan: придя́, поза́втракав, сде́лав, верну́вшись, поу́жинав). Har bir harakatning avval tugab, keyin ikkinchisi boshlanganiga e'tibor bering.
10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- несов ↔ сов farqi: IlmHamroh AIdan 8 ta gap so'rang, har birida ikkita harakat bo'lsin. Siz aniqlang — ular bir vaqtdami (→ несов, чита́я) yoki avval-keyinmi (→ сов, прочита́в), va to'g'ri ravishdoshni qo'ying. AI izohlab bersin.
- Ergash gapni almashtirish: AIga 5 ta После того́ как… / Когда́… gap yozing va ularni sov ravishdoshga aylantiring. AI bir ega qoidasi buzilmaganini tekshirsin — qaysilarini aylantirib bo'lmasligini aytsin.
- Yasalish mashqi: AIdan 10 ta tugallangan fe'l bersin (odatiy, -ся li va прийти́ tipidagi aralash), siz ulardan sov ravishdosh yasang. Ayniqsa -вшись (верну́вшись) va -я (придя́, войдя́) shakllariga e'tibor bering.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Сде́лав уро́ки, он закры́л тетра́дь… (avval tugatdi → сов; де́лая — bir vaqtda, mantiqan noto'g'ri). 2. Верну́вшись с рабо́ты… (-ся fe'l → -вшись). 3. Когда́ я пришёл домо́й, мне позвони́ла сестра́ (egalar har xil: я ≠ сестра́ → ravishdosh mumkin emas). 4. Написа́в письмо́**,** она́ отпра́вила его́ (vergul qo'yildi).
Mashq 1: 1. прочита́в; 2. сде́лав; 3. сказа́в; 4. верну́вшись; 5. придя́; 6. умы́вшись. Mashq 2: 1. прочита́в; 2. напева́я; 3. сде́лав; 4. войдя́. Mashq 3: 1. Поу́жинав, я посмотре́л фильм. 2. Ко́нчив рабо́ту, он пошёл домо́й. 3. Верну́вшись, она́ позвони́ла ма́ме. 4. Найдя́ ключ, я откры́л дверь. Mashq 4: 1. Взяв; 2. Уви́дев; 3. Оде́вшись; 4. Придя́. Mashq 5: Aylantirib bo'lmaydi — 2-gap: Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н (kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil). 4-gap ham bo'lmaydi: учи́тель объясни́л ↔ ученики́ на́чали (egalar har xil). 1 va 3 — egalar bir xil, aylantirsa bo'ladi: Прочита́в кни́гу, я лёг спать / Поу́жинав, мы погуля́ли. Mashq 6: 1. Сде́лав дома́шнее зада́ние, он пошёл гуля́ть. 2. Верну́вшись домо́й, я сра́зу позвони́л. 3. Прочита́в письмо́, он улыбну́лся. 4. Войдя́ в ко́мнату, он поздоро́вался. 5. Попроща́вшись с друзья́ми, они́ уе́хали. Mashq 7: 1. Прочита́в письмо́, она́ запла́кала (avval tugagan → сов). 2. Верну́вшись домо́й… (-ся → -вшись). 3. Придя́ домо́й… (прийти́ → придя́, прише́дши eskirgan). 4. Сде́лав уро́ки**,** ма́ма позвала́ меня́ — diqqat: bu yerda egalar har xil (я uroklarni qildim ↔ ма́ма chaqirdi) bo'lsa, to'g'risi: Когда́ я сде́лал уро́ки, ма́ма позвала́ меня́ у́жинать. Faqat vergul emas, ega ham muammo. Mashq 8: namuna — Вчера́, придя́ с рабо́ты, я немно́го отдохну́л. Поу́жинав, я сел за компью́тер. Сде́лав всю рабо́ту, я реши́л погуля́ть. Верну́вшись домо́й, я при́нял душ и лёг спать.
12. Xulosa va keyingi dars
- Sov ravishdosh (деепричастие сов. вида) — bosh harakatdan OLDIN tugallangan qo'shimcha harakat. O'zbekcha: "-gach / -ib bo'lib / -gandan keyin". Прочита́в, я лёг спать.
- Yasalish: o'tgan zamon o'zagi + -в (прочита́в, сде́лав) · -вшись (o'zlik -ся fe'llarda: верну́вшись, умы́вшись) · -я (прийти́→придя́, войти́→войдя́, уйти́→уйдя́, найти́→найдя́).
- несов ↔ сов farqi (asosiy): чита́я = bir vaqtda ("o'qir ekan") ↔ прочита́в = avval tugagan ("o'qib bo'lgach"). Savol: "birgami yoki avval-keyinmi?"
- BIR EGA qoidasi (13-darsdan): ravishdosh va bosh fe'lning egasi bitta bo'lishi shart. Egalar har xil bo'lsa — ergash gap (после того́ как) ishlating, ravishdosh mumkin emas.
- Ergash gapni ixcham qilish: После того́ как / Когда́ …tugagach → sov ravishdosh (kitobiy, yozma uslub). Sabab: так как → не по́няв….
- O'zgarmas + vergul: ravishdosh o'zgarmaydi; ravishdoshli oborot doim vergul bilan ajratiladi.
Keyingi dars — B1 — 15-dars: Sifatdosh va ravishdosh — ergash gaplarni umumlashtirish (который / когда́ / по́сле того́ как → ixcham qurilmalar). 9–14-darslarda o'rgangan sifatdosh (причастие: чита́ющий, прочи́танный) va ravishdosh (деепричастие: чита́я, прочита́в) qurilmalarini bir tizimga jamlaymiz. Bilib qo'ying: который ergash gapi → sifatdosh (predmetni ta'riflaydi), когда́ / по́сле того́ как ergash gapi → ravishdosh (harakatni ixcham qiladi). Keyingi darsda qachon qaysi qurilmani tanlashni va murakkab gaplarni ravon, kitobiy ko'rinishga keltirishni mashq qilamiz.
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.