Mundarija (24)
- 1. Dars nomi va maqsad
- 2. Avvalgi darslardan takror (sifatdosh + ravishdosh + кото́рый)
- 2.1. Aktiv va passiv sifatdosh (9–12-dars)
- 2.2. Tugallanmagan va tugallangan ravishdosh (13–14-dars)
- 2.3. кото́рый ergash gapi (A2 — 25-dars)
- 3. Asosiy tushuntirish
- 3.1. Bosh g'oya — bir fikr, ikki yo'l
- 3.2. AKTIV sifatdosh ↔ кото́рый (asosiy juftlik)
- 3.3. PASSIV sifatdosh ↔ кото́рый (bajaruvchi ega bo'lib chiqadi)
- 3.4. Tugallanmagan ravishdosh (чита́я) ↔ когда́ (bir vaqtda)
- 3.5. Tugallangan ravishdosh (прочита́в) ↔ по́сле того́ как (oldin)
- 3.6. Inkor ravishdosh (не зна́я) ↔ так как (sabab)
- 3.7. BIR EGA qoidasi — eng muhim tekshiruv
- 3.8. Qaysi shaklni qachon ishlatish kerak
- 3.9. Ikki tomonlama xulosa jadvali
- 4. Ko'p misollar (ikki tomonlama)
- 5. Talaffuz bo'limi
- 6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
- 7. Dialog
- 8. Tipik xatolar + mini-mashq
- 9. Mashqlar
- 10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- 11. Javoblar kaliti
- 12. Xulosa va keyingi dars
B1 — 15-dars: Sifatdosh va ravishdoshni ergash gapga aylantirish (bir fikr — ikki yo'l)
B1 — O'RTA · 15-dars
1. Dars nomi va maqsad
Oxirgi olti darsda (9–14) siz rus tilining eng kuchli qatlamlaridan birini — sifatdosh (прича́стие) va ravishdosh (дееприча́стие) tizimini o'rgandingiz. Endi sizda to'liq asboblar to'plami bor:
- aktiv sifatdosh — hozirgi (чита́ющий — o'qiyotgan) va o'tgan (чита́вший — o'qigan);
- passiv sifatdosh — hozirgi (чита́емый — o'qilayotgan) va o'tgan (напи́санный — yozilgan, прочи́танный — o'qib bo'lingan);
- tugallanmagan ravishdosh — чита́я (o'qib, o'qiyotib);
- tugallangan ravishdosh — прочита́в (o'qib bo'lgach).
Bugungi dars — yangi grammatika emas, balki AMALIYOT va MUSTAHKAMLASH. Bu — 9–14-darslarni bir tugunga bog'laydigan "ustaxona" dars. Uning bitta, lekin juda muhim ko'nikmasi bor: bir fikrni ikki xil ifodalash.
Buni yashash misolida ko'ring. Sizda bitta fikr bor — "kitob o'qiyotgan odam". Uni ikki xil aytish mumkin:
IXCHAM (yozma): челове́к, чита́ющий кни́гу — sifatdosh bilan
KENGROQ (og'zaki): челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу — кото́рый ergash gap bilanIkkalasi ham to'g'ri, ikkalasi ham bir xil ma'no. Farqi — uslubda: sifatdosh/ravishdosh — rasmiy, yozma, ixcham nutq uchun; ergash gap (кото́рый, когда́, потому́ что) — jonli, og'zaki, tabiiy nutq uchun.
Bu dars oxirida siz:
- Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga va aksincha ayta olasiz (чита́ющий ↔ кото́рый чита́ет);
- Passiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantirasiz (напи́санное дру́гом ↔ кото́рое написа́л друг) — bunda "bajaruvchi" ega bo'lib chiqadi;
- Ravishdoshni payt (когда́), vaqt (по́сле того́ как) yoki sabab (так как) ergash gapiga aylantirasiz — va aksincha;
- Ravishdoshning eng muhim BIR EGA qoidasini tekshirib, qachon aylantirish mumkin, qachon mumkin emasligini ajratasiz;
- Qaysi shaklni qachon ishlatishni (rasmiy ↔ og'zaki) his qilasiz.
2. Avvalgi darslardan takror (sifatdosh + ravishdosh + кото́рый)
Aylantirishni o'rganishdan oldin uch tayanch bilimni tez esga olamiz.
2.1. Aktiv va passiv sifatdosh (9–12-dars)
Sifatdosh — fe'ldan yasalgan, sifat kabi turlanadigan so'z; u otni harakat orqali tasvirlaydi. Ikki turi bor:
| Tur | Yasalish | Misol | Ma'no |
|---|---|---|---|
| aktiv, hozirgi | -ущ/-ющ, -ащ/-ящ | чита́ющий | o'qiyotgan (o'zi o'qiydi) |
| aktiv, o'tgan | -вш/-ш | чита́вший | o'qigan (o'zi o'qidi) |
| passiv, hozirgi | -ем/-им | чита́емый | o'qilayotgan (uni o'qiydilar) |
| passiv, o'tgan | -нн/-т/-енн | напи́санный | yozilgan (uni yozdilar) |
- Aktiv — ot harakatni o'zi bajaradi: студе́нт, чита́ющий кни́гу (o'zi o'qiydi).
- Passiv — harakat otga tushadi: кни́га, чита́емая студе́нтом (uni o'qiydilar).
2.2. Tugallanmagan va tugallangan ravishdosh (13–14-dars)
Ravishdosh — fe'ldan yasalgan, turlanmaydigan so'z; u asosiy fe'l bilan yonma-yon boradigan qo'shimcha harakatni bildiradi (o'zbekcha "…b / …ib / …gach"):
| Tur | Yasalish | Misol | Ma'no | Vaqt munosabati |
|---|---|---|---|---|
| tugallanmagan | -я / -а | чита́я | o'qib, o'qiyotib | asosiy harakat bilan bir vaqtda |
| tugallangan | -в / -вши / -ши | прочита́в | o'qib bo'lgach | asosiy harakatdan oldin |
- Чита́я, я слу́шаю му́зыку. — O'qib, musiqa tinglayman. (bir vaqtda)
- Прочита́в кни́гу, я лёг спать. — Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim. (oldin)
2.3. кото́рый ergash gapi (A2 — 25-dars)
кото́рый — ot haqida qo'shimcha ma'lumot beruvchi ergash gapni boshlaydi. Ikki qoidasini eslang:
- rod-son — bog'langan otdan olinadi (челове́к → кото́рый, кни́га → кото́рая, письмо́ → кото́рое, лю́ди → кото́рые);
- kelishik — ergash gapdagi roldan olinadi (ega → И.: кото́рый; obyekt → В.: кото́рую).
Muhim bog'lanish: aynan shu uch tizim bugun bir-biriga "tarjima qilinadi". Sifatdosh — bu qisqartirilgan кото́рый ergash gapi. Ravishdosh — bu qisqartirilgan когда́ / по́сле того́ как / так как ergash gapi. Bugun siz shu ikki tomonlama "tarjimon"ni o'rganasiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bosh g'oya — bir fikr, ikki yo'l
Rus tilida bir xil mazmunni ikki grammatik shaklda ifodalash mumkin. Ular ma'no jihatidan teng, lekin uslub jihatidan farqli:
┌─ IXCHAM shakl (sifatdosh / ravishdosh) → rasmiy, YOZMA nutq
FIKR ─┤
└─ KENGAYTIRILGAN shakl (кото́рый / когда́ / так как) → tabiiy, OG'ZAKI nutqSifatdosh va ravishdosh — bir gapga ikkinchi harakatni ixcham "qadaydi". Ergash gap esa uni to'liq, alohida gapchada ochib beradi. Yozuvchi, jurnalist, rasmiy hujjat sifatdoshni afzal ko'radi (qisqa); jonli suhbatda esa odamlar кото́рый / когда́ ni ishlatadi (tabiiy va tushunarli). Bugungi ustaxonaning butun mohiyati — bir shakldan ikkinchisiga erkin o'tish.
3.2. AKTIV sifatdosh ↔ кото́рый (asosiy juftlik)
Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantirish — eng oson va eng ko'p kerak bo'ladigan amal. Bitta qoida:
AKTIV sifatdosh →
кото́рый(Именительный, ega!) + o'sha zamon va o'sha turdagi fe'l.
Aktiv sifatdoshda ot harakatni o'zi bajaradi, demak кото́рый ham ega bo'ladi — ya'ni doim Именительный kelishigida (кото́рый / кото́рая / кото́рое / кото́рые). Faqat zamonni to'g'ri tanlash kerak:
- hozirgi sifatdosh (-ущий/-ящий) → кото́рый + hozirgi zamon fe'li;
- o'tgan sifatdosh (-вший) → кото́рый + o'tgan zamon fe'li.
челове́к, чита́ющий кни́гу = челове́к, кото́рый ЧИТА́ЕТ кни́гу (hozirgi → hozirgi)
kitob o'qiyotgan odam
студе́нт, сдава́вший экза́мен = студе́нт, кото́рый СДАВА́Л экза́мен (o'tgan → o'tgan)
imtihon topshirgan talaba
де́вушка, живу́щая в Москве́ = де́вушка, кото́рая ЖИВЁТ в Москве́ (ayol → кото́рая)
Moskvada yashaydigan qiz
лю́ди, рабо́тавшие здесь = лю́ди, кото́рые РАБО́ТАЛИ здесь (ko'plik, o'tgan)
bu yerda ishlagan odamlarAylantirish algoritmi (sifatdosh → кото́рый):
1. Sifatdosh qaysi otga taalluqli? → o'sha otning rod-soni → кото́рый shakli (ый/ая/ое/ые)
2. Sifatdosh AKTIVmi? → кото́рый EGA bo'ladi → Именительный
3. Sifatdosh zamoni qanaqa? → hozirgi (-ющий) → hozirgi fe'l; o'tgan (-вший) → o'tgan fe'lTeskarisi ham xuddi shunday (кото́рый + ega → sifatdosh): кни́га, кото́рая лежи́т на столе́ → кни́га, лежа́щая на столе́.
3.3. PASSIV sifatdosh ↔ кото́рый (bajaruvchi ega bo'lib chiqadi)
Passiv sifatdoshda mantiq teskari: ot harakatni bajarmaydi, harakat otga tushadi, uni kimdir boshqa bajaradi. Shuning uchun aylantirishda кото́рый ega emas, OBYEKT (Винительный) bo'ladi, "bajaruvchi" esa ega bo'lib oldinga chiqadi.
PASSIV o'tgan sifatdosh →
кото́рый(Винительный, obyekt) + o'tgan zamon fe'li + BAJARUVCHI (ega, Именительный).
Passiv sifatdoshda ko'pincha "bajaruvchi" Творительный kelishigida turadi (дру́гом, ма́стером). Aylantirganda u Именительный kelishigiga o'tib, ega bo'ladi:
письмо́, напи́санное ДРУ́ГОМ = письмо́, кото́рое написа́л ДРУГ
do'st yozgan xat (напи́санное — passiv; дру́гом Т. → друг И. ega)
(кото́рое — obyekt, В.; написа́л — o'tgan, tugallangan)
кни́га, прочи́танная МНОЙ = кни́га, кото́рую прочита́л Я
men o'qib chiqqan kitob (мной Т. → я И. ega; кото́рую — obyekt)
дом, постро́енный ОТЦО́М = дом, кото́рый постро́ил ОТЕ́Ц
ota qurgan uy (отцо́м Т. → оте́ц И. ega)
зада́ча, решённая студе́нтами = зада́ча, кото́рую реши́ли студе́нты
talabalar yechgan masala (студе́нтами Т. → студе́нты И. ega)Aylantirish algoritmi (passiv sifatdosh → кото́рый):
1. Sifatdosh qaysi otga taalluqli? → rod-son → кото́рый (ый/ая/ое/ые)
2. Sifatdosh PASSIVmi? → кото́рый OBYEKT bo'ladi → Винительный (кото́рый/кото́рую/кото́рое/кото́рые)
3. "Bajaruvchi" (Творительный: дру́гом) → uni Именительный kelishigiga o'tkazing → EGA (друг)
4. Fe'l — o'tgan zamon, TUGALLANGAN (написа́л, постро́ил, реши́л)Diqqat: agar passiv sifatdoshda bajaruvchi ko'rsatilmagan bo'lsa (письмо́, напи́санное вчера́ — kecha yozilgan xat), uni кото́рый bilan shaxssiz ko'plik orqali beramiz: письмо́, кото́рое написа́ли вчера́ (uni kecha yozdilar). Bu — passivning tabiiy og'zaki ekvivalenti.
3.4. Tugallanmagan ravishdosh (чита́я) ↔ когда́ (bir vaqtda)
Endi ravishdoshlarga o'tamiz. Tugallanmagan ravishdosh (-я/-а: чита́я, говоря́) asosiy harakat bilan bir vaqtda boradigan qo'shimcha harakatni bildiradi. Uni ko'pincha когда́ (qachon) yoki в то вре́мя как (…ayotib) ergash gapiga aylantiramiz:
Tugallanmagan ravishdosh →
когда́/в то вре́мя как+ o'sha ega + o'sha zamon fe'li (tugallanmagan).
Чита́я кни́гу, я слу́шаю му́зыку.
= Когда́ я чита́ю кни́гу, я слу́шаю му́зыку.
Kitob o'qi(yoti)b, musiqa tinglayman. → Kitob o'qiyotganimda, musiqa tinglayman.
Гуля́я по па́рку, она́ ду́мала о рабо́те.
= Когда́ она́ гуля́ла по па́рку, она́ ду́мала о рабо́те.
Parkda sayr qilib, u ish haqida o'ylardi. → Parkda sayr qilayotganida...
Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил дру́га.
= Когда́ я возвраща́лся домо́й, я встре́тил дру́га.
Uyga qaytib, do'stimni uchratdim. → Uyga qaytayotganimda, do'stimni uchratdim.E'tibor bering: aylantirilgan gapda ega qaytadan yoziladi (я, она́). Ravishdoshda ega bir marta turadi (asosiy gapda), ergash gapda esa ikki marta — bu tabiiy og'zaki shakl.
3.5. Tugallangan ravishdosh (прочита́в) ↔ по́сле того́ как (oldin)
Tugallangan ravishdosh (-в/-вши: прочита́в, сде́лав) asosiy harakatdan OLDIN tugagan harakatni bildiradi. Uni ko'pincha по́сле того́ как (…gandan keyin) yoki когда́ (tugallangan ma'noda) ergash gapiga aylantiramiz:
Tugallangan ravishdosh →
по́сле того́ как/когда́+ o'sha ega + o'tgan zamon fe'li (tugallangan).
Прочита́в кни́гу, я лёг спать.
= По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim.
Сде́лав уро́ки, де́ти пошли́ гуля́ть.
= По́сле того́ как де́ти сде́лали уро́ки, они́ пошли́ гуля́ть.
Darslarni bajarib bo'lgach, bolalar sayrga chiqishdi.
Прие́хав в го́род, мы сра́зу пошли́ в гости́ницу.
= Когда́ мы прие́хали в го́род, мы сра́зу пошли́ в гости́ницу.
Shaharga yetib kelgach, biz darrov mehmonxonaga bordik.Ravishdosh turi = vaqt munosabati: tugallanmagan (чита́я) → bir vaqtda → когда́ + tugallanmagan; tugallangan (прочита́в) → oldin tugagan → по́сле того́ как + tugallangan. Ravishdosh turini to'g'ri tanlasangiz, ergash gap ma'nosi ham to'g'ri chiqadi.
3.6. Inkor ravishdosh (не зна́я) ↔ так как (sabab)
Ravishdosh, ayniqsa inkor shaklda (не зна́я, не име́я), ko'pincha sabab ma'nosini beradi. Uni так как (chunki, …ligi sababli) yoki потому́ что ergash gapiga aylantiramiz:
Sabab ravishdoshi →
так как/потому́ что+ o'sha ega + fe'l.
Не зна́я а́дреса, я не нашёл дом.
= Так как я не знал а́дреса, я не нашёл дом.
Manzilni bilmay, uyni topmadim. → Manzilni bilmaganim sababli, uyni topmadim.
Не име́я де́нег, он не купи́л биле́т.
= Так как у него́ не́ было де́нег, он не купи́л биле́т.
Puli bo'lmay, u chipta olmadi.
Чу́вствуя уста́лость, она́ легла́ ра́ньше.
= Так как она́ чу́вствовала уста́лость, она́ легла́ ра́ньше.
Charchoq sezib, u ertaroq yotdi.Bir ravishdosh — bir necha ma'no: ravishdoshning aniq ma'nosi (payt? sabab? shart?) kontekstdan kelib chiqadi. Не зна́я — ko'pincha sabab (bilmagani uchun); чита́я — ko'pincha payt (o'qiyotganda). Aylantirganda kontekstga mos bog'lovchini tanlang: sabab → так как / потому́ что, payt → когда́, vaqt → по́сле того́ как.
3.7. BIR EGA qoidasi — eng muhim tekshiruv
Bu — butun darsning eng muhim qoidasi. Ravishdosh faqat bitta ega bo'lganda ishlatiladi. Ya'ni ravishdoshning harakati va asosiy fe'lning harakati BIR XIL SHAXS tomonidan bajarilishi shart:
Чита́я кни́гу, Я слу́шаю му́зыку.
↑ kim o'qiydi? — МЕН ↑ kim tinglaydi? — МЕН → bir ega ✅ ravishdosh MUMKINAgar ikki harakatning egasi boshqa-boshqa bo'lsa, ravishdosh MUMKIN EMAS — faqat ergash gap ishlatiladi:
❌ Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н.
(kim o'qiydi? — men; kim jiringladi? — telefon → EGA boshqa → ravishdosh XATO!)
✅ Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н.
Men kitob o'qiyotganimda, telefon jiringladi. (ikki ega → faqat ergash gap)Oltin tekshiruv: ergash gapni ravishdoshga aylantirishdan OLDIN doim bitta savol bering — "ikki harakatning egasi bir xilmi?" Agar HA → ravishdosh mumkin (Когда́ я чита́л, я слу́шал = Чита́я, я слу́шал). Agar YO'Q → ravishdosh mumkin emas, ergash gap qoldiring. Bu — ruslar ham tez-tez xato qiladigan joy; siz uni avtomatga chiqaring.
Teskari yo'nalishda ham xuddi shu: ravishdoshli gapni ko'rsangiz, uning egasi asosiy gap egasi bilan bir xil ekaniga ishonch hosil qiling — aks holda gap grammatik xato.
3.8. Qaysi shaklni qachon ishlatish kerak
Ikki shakl teng bo'lsa, qaysi birini tanlaysiz? Javob — nutq uslubiga qarab:
| Vaziyat | Afzal shakl | Sabab |
|---|---|---|
| Rasmiy hujjat, ilmiy matn, gazeta | sifatdosh / ravishdosh | ixcham, zich, kitobiy |
| Yozma insho, rasmiy xat | sifatdosh / ravishdosh | qisqa va aniq |
| Jonli suhbat, telefon, kundalik gap | кото́рый / когда́ / так как | tabiiy, oson tushuniladi |
| Og'zaki hikoya, do'st bilan suhbat | ergash gap | ravon, ohangdor |
YOZMA: Студе́нты, успе́шно сда́вшие экза́мен, полу́чат стипе́ндию.
OG'ZAKI: Студе́нты, кото́рые успе́шно сда́ли экза́мен, полу́чат стипе́ндию.
Imtihonni muvaffaqiyatli topshirgan talabalar stipendiya oladi.Amaliy maslahat: og'zaki nutqda sifatdoshni haddan tashqari ishlatish gapni "quruq" va sun'iy qiladi. Suhbatda кото́рый / когда́ tabiiyroq. Aksincha, rasmiy inshoda har gapni кото́рый bilan cho'zish "bolalarcha" ko'rinadi — u yerda sifatdosh/ravishdosh yetuk yozuvchini ko'rsatadi. Ikkalasini ham bilib, kontekstga qarab tanlash — B1 darajasining belgisi.
3.9. Ikki tomonlama xulosa jadvali
Butun darsni bitta jadvalga jamlaymiz — bu sizning "tarjimon" varag'ingiz:
| IXCHAM shakl (yozma) | ↔ | KENGAYTIRILGAN shakl (og'zaki) | Munosabat |
|---|---|---|---|
| aktiv hozirgi: чита́ющий | ↔ | кото́рый чита́ет | ega + hozirgi |
| aktiv o'tgan: чита́вший | ↔ | кото́рый чита́л | ega + o'tgan |
| passiv o'tgan: напи́санный дру́гом | ↔ | кото́рый написа́л друг | obyekt + bajaruvchi ega |
| tugallanmagan rav.: чита́я | ↔ | когда́ я чита́ю | bir vaqtda (payt) |
| tugallangan rav.: прочита́в | ↔ | по́сле того́ как я прочита́л | oldin (vaqt) |
| inkor rav.: не зна́я | ↔ | так как я не знал | sabab |
4. Ko'p misollar (ikki tomonlama)
AKTIV sifatdosh ↔ кото́рый (ega):
| Ixcham (sifatdosh) | Kengaytirilgan (кото́рый) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| врач, рабо́тающий в больни́це | врач, кото́рый рабо́тает в больни́це | kasalxonada ishlaydigan shifokor |
| де́ти, игра́ющие во дворе́ | де́ти, кото́рые игра́ют во дворе́ | hovlida o'ynayotgan bolalar |
| студе́нт, сдава́вший экза́мен | студе́нт, кото́рый сдава́л экза́мен | imtihon topshirgan talaba |
| писа́тель, написа́вший рома́н | писа́тель, кото́рый написа́л рома́н | roman yozgan yozuvchi |
| по́езд, иду́щий в Москву́ | по́езд, кото́рый идёт в Москву́ | Moskvaga ketadigan poyezd |
PASSIV sifatdosh ↔ кото́рый (obyekt + bajaruvchi ega):
| Ixcham (passiv sifatdosh) | Kengaytirilgan (кото́рый) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| письмо́, напи́санное дру́гом | письмо́, кото́рое написа́л друг | do'st yozgan xat |
| дом, постро́енный отцо́м | дом, кото́рый постро́ил оте́ц | ota qurgan uy |
| кни́га, прочи́танная все́ми | кни́га, кото́рую прочита́ли все | hamma o'qib chiqqan kitob |
| зада́ча, решённая ученико́м | зада́ча, кото́рую реши́л учени́к | o'quvchi yechgan masala |
| фильм, снятый молоды́м режиссёром | фильм, кото́рый снял молодо́й режиссёр | yosh rejissyor olgan film |
Tugallanmagan ravishdosh ↔ когда́ (bir vaqtda):
| Ixcham (ravishdosh) | Kengaytirilgan (когда́) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Чита́я, я де́лаю заме́тки. | Когда́ я чита́ю, я де́лаю заме́тки. | O'qiyotganimda, qaydlar qilaman. |
| Гото́вя у́жин, она́ пе́ла. | Когда́ она́ гото́вила у́жин, она́ пе́ла. | Kechki ovqat tayyorlaganida, u qo'shiq aytardi. |
| Слу́шая ле́кцию, студе́нты писа́ли. | Когда́ студе́нты слу́шали ле́кцию, они́ писа́ли. | Ma'ruza tinglaganda, talabalar yozardi. |
Tugallangan ravishdosh ↔ по́сле того́ как (oldin):
| Ixcham (ravishdosh) | Kengaytirilgan (по́сле того́ как) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Око́нчив университе́т, он на́чал рабо́тать. | По́сле того́ как он око́нчил университе́т, он на́чал рабо́тать. | Universitetni tugatgach, u ishlay boshladi. |
| Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм. | По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. | Kechki ovqatdan so'ng, film ko'rdik. |
| Верну́вшись, она́ сра́зу позвони́ла. | Когда́ она́ верну́лась, она́ сра́зу позвони́ла. | Qaytib kelgach, u darrov qo'ng'iroq qildi. |
Sabab ravishdoshi ↔ так как:
| Ixcham (ravishdosh) | Kengaytirilgan (так как) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Не зна́я языка́, он молча́л. | Так как он не знал языка́, он молча́л. | Tilni bilmagani uchun, u jim turdi. |
| Опозда́в на по́езд, мы жда́ли сле́дующий. | Так как мы опозда́ли на по́езд, мы жда́ли сле́дующий. | Poyezdga kechikkanimiz uchun, keyingisini kutdik. |
| Боя́сь опозда́ть, я взял такси́. | Так как я боя́лся опозда́ть, я взял такси́. | Kechikishdan qo'rqib, taksi oldim. |
5. Talaffuz bo'limi
- чита́ющий /chi-TA-yu-shchiy/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; "-ющий" bir oqimda: "chitáyushchiy".
- чита́вший /chi-TAV-shiy/ — o'tgan sifatdosh; "-вший" → "vshiy": "chitávshiy".
- напи́санное /na-PI-sa-na-ye/ — urg'u "-пи́-" da; "-нн-" bir "n" kabi o'qiladi: "napísanaye".
- постро́енный /pas-TRO-yen-nyy/ — urg'u "-ро́-" da; "-енный" → "-yennyy": "pastróyennyy".
- чита́я /chi-TA-ya/ — ravishdosh; urg'u "-та́-", "-я" ochiq: "chitáya".
- прочита́в /pra-chi-TAV/ — urg'u oxirdan oldingi bo'g'inda ("-та́-"); oxirgi "в" → "f": "prachitáf".
- не зна́я /ni ZNA-ya/ — "не" urg'usiz, "e" → "i": "ni znáya".
- верну́вшись /vir-NUV-shys/ — qaytim ravishdoshi "-вшись"; "-сь" → "s": "virnúfshys".
- кото́рый /ka-TO-ryy/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; birinchi "о" urg'usiz → "a": "katóryy".
Muhim qoida — urg'u sifatdoshda: aktiv o'tgan sifatdosh (-вший) va passiv sifatdosh (-нный) yasalganda urg'u ko'pincha fe'ldagi joyida qoladi: чита́ть → чита́вший, чита́емый; написа́ть → напи́санный (urg'u "-пи́-"). Lekin -енный da urg'u ko'pincha o'zakka ko'chadi: реши́ть → решённый (urg'u "-ё-"!). Har yangi sifatdoshda urg'uni alohida yodlang.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́ющий – кото́рый чита́ет · напи́санное – кото́рое написа́л · чита́я – когда́ я чита́ю · прочита́в – по́сле того́ как я прочита́л · не зна́я – так как я не знал.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прича́стие | при-ча́с-ти-е | sifatdosh | Прича́стие заменя́ет «кото́рый». |
| дееприча́стие | де-е-при-ча́с-ти-е | ravishdosh | Дееприча́стие — одно́ де́йствие. |
| чита́ющий | чи-та́-ю-щий | o'qiyotgan (aktiv, hozirgi) | студе́нт, чита́ющий кни́гу |
| чита́вший | чи-та́в-ший | o'qigan (aktiv, o'tgan) | студе́нт, чита́вший кни́гу |
| напи́санный | на-пи́-сан-ный | yozilgan (passiv) | письмо́, напи́санное дру́гом |
| постро́енный | по-стро́-ен-ный | qurilgan (passiv) | дом, постро́енный отцо́м |
| прочи́танный | про-чи́-тан-ный | o'qib bo'lingan (passiv) | кни́га, прочи́танная мной |
| решённый | ре-шён-ный | yechilgan (passiv) | зада́ча, решённая ученико́м |
| чита́я | чи-та́-я | o'qib (bir vaqtda) | Чита́я, я слу́шаю му́зыку. |
| прочита́в | про-чи-та́в | o'qib bo'lgach | Прочита́в, я лёг спать. |
| верну́вшись | вер-ну́в-шись | qaytib (bo'lgach) | Верну́вшись, я позвони́л. |
| не зна́я | не зна́-я | bilmay (sabab) | Не зна́я а́дреса, я заблуди́лся. |
| так как | так как | chunki, …ligi sababli | Так как я не знал, я молча́л. |
| по́сле того́ как | по́с-ле то-го́ как | …gandan keyin | По́сле того́ как я пришёл... |
| в то вре́мя как | в то вре́-мя как | …ayotgan paytda | В то вре́мя как я чита́л... |
| заблуди́ться | за-блу-ди́ть-ся | adashib qolmoq | Я заблуди́лся в го́роде. |
| режиссёр | ре-жис-сёр | rejissyor | молодо́й режиссёр |
Yodlash qoidasi: har sifatdosh/ravishdoshni juftlik bilan yodlang — ixcham shakl + uning кото́рый / когда́ ekvivalenti. Miyangizda "чита́ющий = кото́рый чита́ет" bitta karta bo'lsin. Shunda yozma matnni o'qiyotib avtomatik "og'zaki"ga tarjima qilasiz, gapirishda esa aksincha.
7. Dialog
— Ты чита́л статью́, напи́санную на́шим профе́ссором? — Professorimiz yozgan maqolani o'qidingmi?
— Каку́ю? Ту, кото́рую он написа́л про исто́рию? — Qaysinisini? U tarix haqida yozganini-mi?
— Да, и́менно. Прочита́в её, я мно́гое по́нял. — Ha, aynan. Uni o'qib bo'lib, ko'p narsani tushundim.
— А я не чита́л. Не име́я вре́мени, отложи́л на пото́м. — Men o'qimadim. Vaqtim bo'lmagani uchun, keyinga qoldirdim.
— Зря. Там есть иде́и, объясня́ющие мно́гое. — Bekorga. U yerda ko'p narsani tushuntiradigan
g'oyalar bor.
— Ты про иде́и, кото́рые он показа́л на ле́кции? — U ma'ruzada ko'rsatgan g'oyalar haqidami?
— Да. Слу́шая его́, я всё запи́сывал. — Ha. Uni tinglaganimda, hammasini yozib oldim.
— Кста́ти, а студе́нт, сиде́вший ря́дом со мной, — Aytgancha, yonimda o'tirgan talaba
то́же вёл конспе́кт. ham konspekt yuritdi.
— Тот, кото́рый всегда́ задаёт вопро́сы? — Doim savol beradigani-mi?
— Он са́мый. Зако́нчив ле́кцию, профе́ссор — Aynan o'zi. Ma'ruzani tugatib, professor
похвали́л его́. uni maqtadi.
— Повезло́ ему́! Так как он всегда́ гото́вится, — Omadi bor ekan! Doim tayyorlanadigani sababli,
его́ ча́сто хва́лят. uni tez-tez maqtashadi.E'tibor bering: dialogda ikki shakl birga yashaydi — напи́санную профе́ссором (passiv, yozma ohang) yonida кото́рую он написа́л (og'zaki ekvivalent); прочита́в её (tugallangan ravishdosh) = "o'qib bo'lib"; не име́я вре́мени (sabab) = "vaqtim bo'lmagani uchun"; слу́шая его́ (bir vaqtda) = "tinglaganimda"; сиде́вший ря́дом (aktiv o'tgan) = "yonimda o'tirgan"; зако́нчив ле́кцию (oldin) = "tugatib". Jonli suhbatda кото́рый ko'proq, sifatdosh — kitobiy ohang uchun.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Ikki ega bo'lganda ravishdosh ishlatish: Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н. Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н. Sabab: BIR EGA qoidasi buzilgan — kitobni "men" o'qidim, jiringlagani "telefon". Ikki ega → ravishdosh mumkin emas, faqat ergash gap.
Passivni aylantirganda кото́рыйни ega qilib qoldirish: письмо́, напи́санное дру́гом → письмо́, кото́рое написа́ло дру́гом. письмо́, кото́рое написа́л друг. Sabab: passivda bajaruvchi (дру́гом → друг) EGA bo'ladi, кото́рое esa OBYEKT (В.). Fe'l egaga mos: написа́л (друг — erkak).
Sifatdosh zamonini adashtirish: студе́нт, чита́вший кни́гу → кото́рый чита́ет. кото́рый чита́л. Sabab: чита́вший — o'tgan sifatdosh (-вший), demak кото́рый + o'tgan zamon (чита́л). -ющий → hozirgi, -вший → o'tgan.
Ravishdosh turini vaqt munosabatiga mos qo'ymaslik: Прочита́в кни́гу, я чита́ю её сно́ва ("o'qiyotib" ma'nosida). Чита́я кни́гу... (agar bir vaqtda) yoki mantiqni tuzatish. Sabab: прочита́в — tugallangan (oldin tugagan), чита́я — tugallanmagan (bir vaqtda). Vaqt munosabatiga qarab tanlang.
Aktivni passiv bilan chalkashtirish: кни́га, чита́ющая студе́нтом ("talaba o'qiyotgan kitob" demoqchi). кни́га, чита́емая студе́нтом (passiv) yoki кни́га, кото́рую чита́ет студе́нт. Sabab: kitob o'zi o'qimaydi — uni o'qiydilar → passiv (-емая). Aktiv (-ющая) faqat harakatni o'zi bajaradigan ot uchun.
Mini-mashq (og'zaki): har gap uchun aniqlang — ravishdosh MUMKINmi (bir ega) yoki YO'Q (ikki ega)?
1. Гото́вя у́жин, она́ слу́шала ра́дио.
2. Выходя́ из до́ма, пошёл дождь.
3. Сде́лав уро́ки, де́ти пошли́ гуля́ть.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring (zamonga e'tibor bering):
1. челове́к, живу́щий в на́шем до́ме
2. де́вушка, чита́вшая письмо́
3. де́ти, игра́ющие в саду́
4. студе́нт, сда́вший экза́менMashq 2. кото́рый ergash gapini aktiv sifatdoshga aylantiring:
1. врач, кото́рый рабо́тает в больни́це
2. лю́ди, кото́рые жи́ли здесь ра́ньше
3. по́езд, кото́рый идёт в Ки́ев
4. же́нщина, кото́рая пи́шет рома́нMashq 3. Passiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring (bajaruvchini ega qiling):
1. письмо́, напи́санное дру́гом
2. дом, постро́енный рабо́чими
3. кни́га, прочи́танная все́ми студе́нтами
4. зада́ча, решённая учи́телемMashq 4. Ravishdoshli gapni ergash gapga aylantiring (когда́ / по́сле того́ как / так как — mosini tanlang):
1. Чита́я кни́гу, я де́лал заме́тки.
2. Око́нчив шко́лу, он поступи́л в университе́т.
3. Не зна́я го́рода, тури́сты заблуди́лись.
4. Гуля́я по па́рку, мы встре́тили дру́га.Mashq 5. Ergash gapni ravishdoshga aylantiring — AGAR bir ega bo'lsa. Aks holda "MUMKIN EMAS" deb yozing:
1. Когда́ я чита́л, я слу́шал му́зыку.
2. Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н.
3. По́сле того́ как она́ пришла́, она́ отдохну́ла.
4. Так как мы не зна́ли пути́, мы спроси́ли.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga — ikki xil (avval sifatdosh/ravishdosh, keyin кото́рый/когда́):
1. Kasalxonada ishlaydigan shifokor — akam.
2. Do'st yozgan xat stolda yotibdi.
3. Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim.
4. Manzilni bilmay, men adashib qoldim.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н.
2. Письмо́, кото́рое написа́ло дру́гом, на столе́.
3. Студе́нт, чита́вший кни́гу, кото́рый сейча́с сдаёт экза́мен.
4. Кни́га, чита́ющая студе́нтом, о́чень интере́сная.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): kechagi kuningizni tasvirlang. Kamida ikkita sifatdosh (aktiv yoki passiv) va ikkita ravishdosh (bir vaqtda va oldin) ishlating. Keyin har birini кото́рый / когда́ shakliga aylantiring.
10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)
- Ikki tomonlama drill: IlmHamroh AIdan 8 ta gap so'rang — 4 tasi sifatdosh bilan, 4 tasi ravishdosh bilan. Har birini кото́рый / когда́ / так как shakliga aylantiring va ovoz chiqarib ayting. AI aylantirishning to'g'riligini va zamon/kelishik mosligini tekshirsin.
- BIR EGA tekshiruvi: AIdan 6 ta ergash gapli gap so'rang (когда́ bilan). Har biri uchun aniqlang — ravishdoshga aylantirsa bo'ladimi (bir ega) yoki yo'q (ikki ega). AI javoblaringizni izohlab bersin. Ayniqsa "ikki ega" holatlariga e'tibor bering.
- Uslub o'yini: AIga o'zingiz haqingizda 5 gaplik matn yozing, har gapni rasmiy (sifatdosh/ravishdosh) shaklda. Keyin xuddi shu matnni og'zaki (кото́рый / когда́) shaklda qayta yozing. AIdan qaysi biri jonli suhbatga, qaysi biri rasmiy inshoga mosligini baholashini so'rang.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- MUMKIN — bir ega (она́ tayyorlaydi, она́ tinglaydi). 2. MUMKIN EMAS — ikki ega (kim chiqadi? — men/kimdir; nima yog'di? — дождь); to'g'ri: Когда́ я выходи́л из до́ма, пошёл дождь. 3. MUMKIN — bir ega (де́ти bajardi, де́ти chiqishdi).
Mashq 1: 1. челове́к, кото́рый живёт в на́шем до́ме; 2. де́вушка, кото́рая чита́ла письмо́; 3. де́ти, кото́рые игра́ют в саду́; 4. студе́нт, кото́рый сдал экза́мен.
Mashq 2: 1. врач, рабо́тающий в больни́це; 2. лю́ди, жи́вшие здесь ра́ньше; 3. по́езд, иду́щий в Ки́ев; 4. же́нщина, пи́шущая рома́н.
Mashq 3: 1. письмо́, кото́рое написа́л друг; 2. дом, кото́рый постро́или рабо́чие; 3. кни́га, кото́рую прочита́ли все студе́нты; 4. зада́ча, кото́рую реши́л учи́тель.
Mashq 4: 1. Когда́ я чита́л кни́гу, я де́лал заме́тки (bir vaqtda). 2. По́сле того́ как он око́нчил шко́лу, он поступи́л в университе́т (oldin). 3. Так как тури́сты не зна́ли го́рода, они́ заблуди́лись (sabab). 4. Когда́ мы гуля́ли по па́рку, мы встре́тили дру́га (bir vaqtda).
Mashq 5: 1. Чита́я, я слу́шал му́зыку (bir ega ). 2. MUMKIN EMAS — ikki ega (я вошёл / телефо́н зазвони́л). 3. Придя́, она́ отдохну́ла (bir ega ). 4. Не зна́я пути́, мы спроси́ли (bir ega ).
Mashq 6:
- Врач, рабо́тающий в больни́це, — мой брат. / Врач, кото́рый рабо́тает в больни́це, — мой брат.
- Письмо́, напи́санное дру́гом, лежи́т на столе́. / Письмо́, кото́рое написа́л друг, лежи́т на столе́.
- Прочита́в кни́гу, я лёг спать. / По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
- Не зна́я а́дреса, я заблуди́лся. / Так как я не знал а́дреса, я заблуди́лся.
Mashq 7:
- Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н (ikki ega → ergash gap).
- Письмо́, кото́рое написа́л друг, на столе́ (bajaruvchi друг — ega, И.; кото́рое — obyekt; написа́л egaga mos).
- Студе́нт, чита́вший кни́гу, сейча́с сдаёт экза́мен (sifatdosh va кото́рый — ikkitasi birga ortiqcha; bittasini qoldiring).
- Кни́га, чита́емая студе́нтом, о́чень интере́сная (kitobni o'qiydilar → passiv -емая) yoki Кни́га, кото́рую чита́ет студе́нт...
Mashq 8: namuna — Вчера́ был день, по́лный дел. У́тром, встав ра́но, я вы́пил ко́фе. Пото́м я прочита́л статью́, напи́санную мои́м колле́гой. Позавтракав, я пошёл на рабо́ту. По доро́ге, слу́шая му́зыку, я ду́мал о встре́че. Зада́ча, полу́ченная от нача́льника, была́ тру́дной. Aylantirilgan: Когда́ я встал ра́но... / статью́, кото́рую написа́л колле́га / По́сле того́ как я позавтракал... / Когда́ я слу́шал му́зыку... / зада́ча, кото́рую я получи́л...
12. Xulosa va keyingi dars
- Bosh g'oya: bir fikrni ikki xil ifodalash mumkin — ixcham (sifatdosh/ravishdosh, yozma) va kengaytirilgan (кото́рый / когда́ / так как, og'zaki). Ma'no bir xil, uslub farqli.
- Aktiv sifatdosh → кото́рый (EGA, И.) + o'sha zamon: чита́ющий = кото́рый чита́ет (hozirgi); чита́вший = кото́рый чита́л (o'tgan).
- Passiv sifatdosh → кото́рый (OBYEKT, В.) + bajaruvchi EGA: напи́санное дру́гом = кото́рое написа́л друг (Творительный → Именительный).
- Ravishdosh → ergash gap: чита́я = когда́ я чита́ю (bir vaqtda); прочита́в = по́сле того́ как я прочита́л (oldin); не зна́я = так как я не знал (sabab).
- BIR EGA qoidasi: ravishdosh faqat asosiy fe'l bilan bir egali bo'lganda ishlatiladi. Ikki ega bo'lsa → faqat ergash gap. Doim tekshiring: "ikki harakatning egasi bir xilmi?"
- Qaysi biri qachon: rasmiy/yozma → sifatdosh/ravishdosh (ixcham); og'zaki/suhbat → кото́рый/когда́ (tabiiy).
Keyingi dars — B1 — 16-dars: Sabab ergash gaplari (потому́ что, так как, из-за того́ что, благодаря́ тому́ что). Bugun siz не зна́я ravishdoshini так как я не знал sabab ergash gapiga aylantirdingiz. Keyingi darsda aynan shu sabab munosabatini chuqur ochamiz: потому́ что va так как farqi (javob o'rni!), salbiy sabab из-за того́ что (yomon oqibat: из-за дождя́ — yomg'ir tufayli), ijobiy sabab благодаря́ тому́ что (yaxshi oqibat: благодаря́ по́мощи — yordam tufayli). Ravishdoshdan boshlangan sabab mavzusini to'liq tizimga aylantiramiz. Уда́чи! (Omad!)
O'qiganingizni mustahkamlang
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!