Accessibility nima: veb-saytni hamma uchun qulay qilish va WCAG 2.2

Qisqacha: Accessibility (a11y) — sayt ko'rish, eshitish, harakat yoki idrok bilan bog'liq cheklovi bor odamlar uchun ham ishlashi. Bu faqat nogironlar haqida emas: qo'li singan, quyosh ostida telefon ushlagan yoki shovqinli avtobusda ketayotgan har kim undan foyda ko'radi. Xalqaro standart — WCAG 2.2: to'rt tamoyil (POUR) va A, AA, AAA darajalari; kompaniyalar va qonunlar odatda AA darajani talab qiladi.

Bu darsda

• Accessibility nima ekanini va u kimlar uchun kerakligini misollar bilan tushuntirasiz.
• Doimiy, vaqtinchalik va vaziyatli cheklovlarni farqlaysiz.
• Ekran o'quvchilar (NVDA, VoiceOver, TalkBack) va boshqa yordamchi texnologiyalarni taniysiz.
• WCAG 2.2 tuzilishi, POUR tamoyillari va A/AA/AAA darajalarini bilasiz.
• Accessibility'ning qonuniy va biznes tomonini tushuntira olasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Semantik HTML nima va nega kerak, Yaxshi alt matn yozish, Qulay va accessible forma.

1. Nega bu kerak?

«Bahor» sayti tayyor, qidiruvda ham chiqyapti. Endi bir kunlik tashrif buyuruvchilarni tasavvur qiling:

• Malika ko'zi ojiz (alt matn darsidan tanishsiz). U saytni telefonidagi ekran o'quvchi bilan "tinglaydi".
• Bobur futbolda qo'lini sindirib oldi. Bir oy sichqonchani ushlay olmaydi — kompyuterni faqat klaviatura bilan boshqaradi.
• Dilnoza metroda. Menyu haqidagi videoni ko'rmoqchi, lekin ovozni yoqa olmaydi.
• Karim bobo 72 yoshda. Mayda harflar va och kulrang matnni ko'rmaydi.
• Sardor quyoshli kunda ko'chada, telefon ekrani yaltirab ko'rinmayapti.

Ularning hammasi stol bron qilmoqchi. Sayt ularning hammasi uchun ishlaydimi?

Accessibility — veb-sayt yoki ilovadan har kim foydalana olishi, ko'rish, eshitish, harakat yoki idrok qobiliyatidan qat'i nazar. O'zbekchada "foydalanish imkoniyati" yoki "qulaylik" deb ham aytiladi. Dasturchilar ko'pincha qisqa qilib a11y deb yozadi: birinchi harf a, oxirgi harf y, orasida 11 ta harf.

Hayotiy o'xshatish — bino kirishidagi pandus (qiya yo'lak). U nogironlar aravachasi uchun qurilgan. Lekin undan bolalar aravachasini itarayotgan ona ham, chamadon sudrayotgan sayyoh ham, yuk tashuvchi kuryer ham foydalanadi. Bitta guruh uchun qilingan qulaylik hammaga foyda beradi. Accessibility'da ham aynan shunday.

2. Kimlar uchun: to'rt katta guruh

2.1 Raqamlar

Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma'lumotiga ko'ra, dunyoda taxminan 1,3 milliard odam jiddiy nogironlik bilan yashaydi. Bu — har 6 kishidan biri. Bunga yosh bilan ko'rish va eshitish pasaygan keksalar kirmaydi. Rang ajratmaslik esa har 12 erkakdan birida uchraydi.

O'zbekistonda ham nogironligi bor fuqarolar yuz minglab. Ularning ko'pchiligi smartfonda Telegram, bank ilovalari va onlayn xizmatlardan foydalanadi.

2.2 Cheklov turlari va saytdan nima kutishadi

Kognitiv — fikrlash, eslab qolish va tushunish bilan bog'liq. Bu guruh eng katta, lekin eng kam e'tibor oladi. Masalan, disleksiya — so'zlarni o'qishda qiyinchilik — ko'plab odamlarda bor va ko'pincha tashxis qo'yilmagan.

Bu jadvaldagi talablarning ko'pini siz allaqachon bilasiz: alt matn, subtitrlar, sarlavhalar, label. Accessibility — alohida "qo'shimcha" emas. U shu qismda o'rgangan narsalaringizni to'g'ri ishlatish.

3. Doimiy, vaqtinchalik va vaziyatli

Cheklov har doim umrbod bo'lmaydi. Microsoft'ning inklyuziv dizayn qo'llanmasi uchta holatni ajratadi:

Jadvalga qarang: har bir odam hayotining qaysidir paytida o'ng ustunlarga tushadi. Bir qo'li bilan bolasini ko'tarib olgan ona telefonda bitta bosh barmog'i bilan bron qiladi. Unga ham katta tugma va sodda forma kerak.

Shuning uchun "bizning mijozlar orasida nogironlar yo'q" degan gap noto'g'ri. Birinchidan, ular bor — shunchaki siz ularni ko'rmaysiz: saytingiz ishlamasa, ular jim chiqib ketadi. Ikkinchidan, vaziyatli cheklov hammada bo'ladi.

Tekshirib ko'ring: Dilnoza metroda videoni ovozsiz ko'rmoqchi. Uning cheklovi qaysi turga kiradi va sayt unga nima bilan yordam beradi?

4. Yordamchi texnologiyalar

Yordamchi texnologiya (assistive technology) — cheklovi bor odamga qurilmadan foydalanishga yordam beradigan dastur yoki qurilma.

4.1 Ekran o'quvchilar

Ekran o'quvchi (screen reader) — ekrandagi narsani ovoz chiqarib o'qiydigan yoki braille displeyga chiqaradigan dastur. Asosiylari:

O'zbekistonda telefonlarning ko'pchiligi Android. Demak, sayt uchun eng muhim ekran o'quvchilardan biri — TalkBack.

Ekran o'quvchi sahifani qanday "ko'radi"? U piksellarni emas, brauzer HTML'dan quradigan accessibility daraxtini o'qiydi. Bu daraxtni Semantik HTML darsida DevTools'da ko'rgansiz. Undagi har bir elementning roli ("tugma", "havola", "sarlavha, 2-daraja"), nomi va holati bor. Daraxtning o'zini keyingi darsda chuqur o'rganamiz.

Ekran o'quvchi foydalanuvchisi sahifani boshidan oxirigacha kamdan-kam tinglaydi. U "sakrab" yuradi:

• sarlavhadan sarlavhaga — NVDA'da H tugmasi;
• landmarkdan landmarkka — main, nav, footer (Sahifa landmarklari);
• barcha havolalar yoki tugmalar ro'yxatini ochib — NVDA'da Insert + F7.

Telefonda esa imo-ishoralar ishlatiladi. Barmoqni o'ngga surish — keyingi element, ikki marta tegish — bosish.

Shuning uchun semantik HTML hal qiluvchi. div bilan yasalgan "sarlavha" sarlavhalar ro'yxatida chiqmaydi. div bilan yasalgan "tugma" tugmalar ro'yxatida yo'q.

4.2 O'zingiz sinab ko'ring

Hozir, 5 daqiqaga, telefoningizda ekran o'quvchini yoqing:

• Android: Sozlamalar → Maxsus imkoniyatlar → TalkBack. O'chirish uchun ikkala ovoz tugmasini 3 soniya bosib turish yorlig'ini oldindan sozlab oling.
• iPhone: Sozlamalar → Universal kirish → VoiceOver. Yon tugmani uch marta bosish bilan yoqib-o'chirish mumkin.

«Bahor» saytini yoki istalgan tanish saytni oching va ko'zingizni yumib, stol bron qilishga urinib ko'ring. Bu tajriba accessibility haqidagi har qanday maqoladan kuchliroq. Menyu nomlari va interfeys tili telefoningiz sozlamalariga qarab farq qilishi mumkin.

Diqqat: Ekran o'quvchi yoqilganda telefon boshqacha boshqariladi: bitta tegish faqat elementni tanlaydi, ikki marta tegish uni bosadi. Yoqishdan oldin qanday o'chirishni aniq bilib oling.

4.3 Boshqa yordamchi texnologiyalar

• Ekranni kattalashtirish. Brauzer zoom'i (Ctrl + +), tizimdagi lupa, telefonda shrift o'lchamini oshirish. Zaif ko'ruvchilar va keksalar uchun eng keng tarqalgan vosita.
• Faqat klaviatura. Qo'l harakati cheklangan yoki sichqonchadan charchagan odamlar Tab, Enter, Space va strelkalar bilan boshqaradi. Bu mavzu — Klaviatura va fokus darsida.
• Ovoz bilan boshqarish. iPhone'da Voice Control, Android'da Voice Access: "Bron qilish tugmasini bos" deysiz. Buning uchun tugmaning ko'rinadigan matni uning nomi bilan mos bo'lishi kerak.
• Switch qurilmalari. Bitta yoki ikkita katta tugma — og'ir falajlangan odam boshi yoki nafasi bilan bosadi. Ekrandagi elementlar navbat bilan yoritiladi.
• Braille displey — ko'zi ojiz odam matnni barmoqlari bilan o'qiydigan qurilma.
• Yuqori kontrast rejimi. Windows'ning kontrast mavzulari sayt ranglarini majburan almashtiradi. Faqat rangga tayangan dizayn bu yerda "yo'qolib" qoladi.

5. WCAG 2.2 — xalqaro standart

5.1 Nima u

WCAG (Web Content Accessibility Guidelines — veb-kontent accessibility qo'llanmasi) — saytni qanday qulay qilish haqidagi xalqaro standart. Uni W3C'ning WAI (Web Accessibility Initiative) guruhi yozadi. Veb standartlari darsida W3C bilan tanishgansiz.

Versiyalar: 2.0 (2008), 2.1 (2018) va hozirgi 2.2 (2023-yil oktabr). Har yangi versiya eskisini to'liq o'z ichiga oladi: WCAG 2.2 ga mos sayt 2.1 ga ham mos.

5.2 Tuzilishi: to'rt qavat

WCAG kitob kabi tuzilgan:

1. 4 ta tamoyil — eng umumiy g'oyalar (POUR).
2. 13 ta ko'rsatma (guideline) — tamoyil ichidagi yo'nalishlar. Masalan, "Matn bo'lmagan kontentga matnli muqobil bering".
3. 86 ta muvaffaqiyat mezoni (success criterion) — aniq, tekshirsa bo'ladigan talablar. Har birining raqami bor: masalan, 1.1.1 Non-text Content — rasmlarning alt matni.
4. Usullar (techniques) — har mezonni qanday bajarish bo'yicha maslahatlar va misollar.

Mezon raqamini tanish: HTML validatsiya darsida wcag/h37 qoidasini ko'rgan edik. Bu — WCAG usullaridan biri, img ning alt i haqida.

5.3 POUR — to'rt tamoyil

Eslab qolish oson: POUR — inglizchada "quymoq". Kontent foydalanuvchiga "quyilishi" kerak — qanday qurilma va qobiliyat bilan bo'lmasin.

Bo'sh joyni to'ldiring: "Tugmaga Tab bilan yetib borsa bo'ladimi?" degan savol POUR'ning qaysi tamoyiliga tegishli?

5.4 Darajalar: A, AA, AAA

Har bir mezonning darajasi bor:

• A — minimal daraja. Bu bajarilmasa, ba'zi odamlar saytdan umuman foydalana olmaydi. Masalan, rasmda alt yo'q — ko'zi ojiz odam rasm nima ekanini hech qachon bilmaydi.
• AA — standart maqsad. Qonunlar, davlat talablari va kompaniyalar odatda aynan AA ni talab qiladi. Masalan, oddiy matn kontrasti kamida 4,5:1.
• AAA — eng yuqori daraja. Masalan, kontrast 7:1. W3C'ning o'zi butun sayt uchun AAA'ni umumiy talab qilib qo'ymaslikni tavsiya qiladi — ba'zi kontent uchun uni bajarib bo'lmaydi.

Darajalar zinapoyaga o'xshaydi. "AA ga mos" degani — barcha A va AA mezonlari bajarilgan.

Kontrast — matn va fon rangining farqi. 4,5:1 — matn fondan kamida 4,5 barobar yorqinroq yoki qorong'iroq. Uni CSS qismida CSS'da accessibility darsida o'lchashni o'rganamiz.

5.5 WCAG 2.2 da nima yangi

2.2 versiyasi 9 ta yangi mezon qo'shdi. Eng muhimlari:

Oxirgisi qiziq. Parol maydonida "joylashtirish" (paste) taqiqlansa, parol menejeridan foydalanib bo'lmaydi. Xotirasi zaif odam esa murakkab parolni yodda saqlay olmaydi. WCAG 2.2 bunday taqiqni to'siq deb hisoblaydi. autocomplete darsidagi autocomplete="current-password" aynan shu masalada yordam beradi.

Bitta mezon esa olib tashlandi: 4.1.1 Parsing. Zamonaviy brauzerlar HTML xatolarini bir xil tuzatadi (Brauzer HTML'ni qanday tahlil qiladi), shuning uchun u eskirdi.

Maslahat: WCAG 3.0 ham yozilyapti, lekin u hali qoralama va rasmiy standart bo'lishiga bir necha yil bor. Hozir va yaqin yillarda amaldagi standart — WCAG 2.2 AA.

Tekshirib ko'ring: Mijoz "saytimiz WCAG 2.2 AAA ga mos bo'lsin" deb talab qilyapti. Nima deysiz?

6. Qonunlar va standartlar

Accessibility ko'plab mamlakatlarda — qonun talabi.

• AQSh. 1990-yilgi ADA (Americans with Disabilities Act — nogironligi bor amerikaliklar to'g'risidagi qonun) sudlar tomonidan veb-saytlarga ham qo'llaniladi. Har yili minglab da'volar beriladi, ko'pchiligi onlayn do'konlarga. 2024-yilgi qoidaga ko'ra, shtat va shahar idoralarining saytlari WCAG 2.1 AA ga mos bo'lishi kerak. Muddat 2026-yil aprelda bir yilga — 2027-yilga surildi.
• Yevropa Ittifoqi. European Accessibility Act (EAA) 2025-yil 28-iyundan kuchga kirdi. U onlayn savdo, bank xizmatlari, transport chiptalari va elektron kitoblarga tegishli. Texnik asos — EN 301 549 standarti, u WCAG AA mezonlariga tayanadi. Muhimi: qonun Yevropa Ittifoqi xaridorlariga xizmat ko'rsatadigan har qanday kompaniyaga tegishli — joylashgan mamlakatidan qat'i nazar. Faqat juda kichik korxonalar xizmatlar bo'yicha talabdan ozod.
• O'zbekiston. 2020-yil 15-oktabrda "Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlari to'g'risida"gi Qonun qabul qilingan. 2021-yilda O'zbekiston BMTning Nogironlar huquqlari to'g'risidagi konvensiyasini ratifikatsiya qildi. Ikkalasi ham axborot va aloqa vositalaridan teng foydalanish huquqini belgilaydi. Veb-saytlar uchun WCAG kabi batafsil texnik talab esa hali Yevropadagidek keng joriy etilmagan.

Bu siz uchun nima degani? O'zbekistondagi ko'plab IT kompaniyalar Yevropa va AQSh mijozlari uchun ishlaydi. Bunday loyihalarda WCAG 2.1 yoki 2.2 AA — shartnomadagi odatiy talab. Accessibility'ni bilmaydigan dasturchi bu loyihalarda qiynaladi.

7. Biznes uchun foydasi

Qonundan tashqari ham sabablar ko'p:

1. Katta auditoriya. Har 6 kishidan biri — nogironligi bor odam. Ularning oilasi va do'stlari ham ular uchun qulay joyni tanlaydi. Keksalar soni esa yildan-yilga oshmoqda.
2. SEO bilan ustma-ust. Google ham sahifani "ko'rmaydi" — u ekran o'quvchi kabi matn va tuzilmani o'qiydi. Alt matn, sarlavhalar, havola matni, transkript — SEO darsida ko'rgan narsalarning yarmi aynan accessibility.
3. Hammaga qulaylik. Katta tugma — hamma uchun oson bosiladi. Aniq xato xabari — hamma uchun tushunarli. Subtitr — metrodagi hamma uchun. Bu — o'sha pandus effekti.
4. Arzonroq sifat. Accessibility'ni boshidan hisobga olish arzon. Tayyor saytni keyin qayta ishlash — bir necha barobar qimmat.
5. Brend va ishonch. "Bu kompaniya hamma haqida o'ylaydi" — ayniqsa bank, davlat xizmati va ta'lim uchun muhim.

Hozirgi holat esa yomon. WebAIM tashkiloti har yili dunyodagi eng mashhur 1 million saytning bosh sahifasini tekshiradi. 2026-yil fevraldagi hisobotda:

• sahifalarning 95,9 foizida avtomatik aniqlanadigan WCAG xatolari bor;
• bitta sahifada o'rtacha 56 ta xato.

Eng ko'p uchraydigan oltita xato:

Diqqat qiling: oltita xatodan beshtasini HTML bilan hal qilishni siz allaqachon bilasiz. Bu xatolar 7 yildan beri bir xil. Ya'ni muammo bilimning qiyinligida emas — e'tiborsizlikda.

8. «Bahor» misolida: oldin va keyin

Bron blokining ikki varianti. Birinchisi — tez-tez uchraydigan "div'li" kod:

<!DOCTYPE html>
<html lang="uz">
<head>
  <meta charset="utf-8">
  <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
  <title>Bron — Choyxona «Bahor»</title>
</head>
<body>
  <main>
    <!-- ❌ har qatorda accessibility muammosi bor -->
    <div class="sarlavha">Stol bron qilish</div>
    <img src="zal.jpg" alt="" width="800" height="500">
    <input type="tel" placeholder="Telefon">
    <div class="tugma">Yuborish</div>
  </main>
</body>
</html>

Kimga nima to'sqinlik qiladi:

• Malika (ekran o'quvchi): "Stol bron qilish" sarlavha emas — sarlavhalar bo'ylab sakraganda topilmaydi. Maydonning nomi yo'q, placeholder yozish boshlanishi bilan yo'qoladi. "Yuborish" tugma deb e'lon qilinmaydi.
• Bobur (klaviatura): div ga Tab bilan yetib bo'lmaydi — formani yuborishning iloji yo'q.
• Malika yana: zal rasmi haqida hech narsa bilmaydi. Rasm zal qanday ekanini ko'rsatadi, demak bo'sh alt bu yerda noto'g'ri.

To'g'ri variant — shu qismda o'rgangan oddiy HTML:

<!DOCTYPE html>
<html lang="uz">
<head>
  <meta charset="utf-8">
  <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
  <title>Bron — Choyxona «Bahor»</title>
</head>
<body>
  <main>
    <h1>Stol bron qilish</h1>
    <img src="zal.jpg" width="800" height="500"
         alt="Keng zal: gilamli so'rilar va 12 ta past stol">
    <form action="/bron" method="post">
      <label for="telefon">Telefon raqamingiz</label>
      <input id="telefon" name="telefon" type="tel"
             autocomplete="tel" required>
      <button type="submit">Bron qilish</button>
    </form>
  </main>
</body>
</html>

Hech qanday maxsus "accessibility kodi" yo'q. Faqat to'g'ri teglar: h1, ma'noli alt, label, button. Accessibility'ning katta qismi — to'g'ri HTML'ning bepul sovg'asi.

9. Kim mas'ul?

Accessibility — bitta odamning ishi emas:

• Dizayner — kontrast, tugma o'lchami, fokus ko'rinishi, faqat rangga tayanmaslik.
• Dasturchi — semantik HTML, klaviatura, to'g'ri nomlar va rollar.
• Kontent muallifi — alt matnlar, tushunarli til, havola matni, subtitrlar.
• Tester — klaviatura va ekran o'quvchi bilan tekshirish (Accessibility'ni tekshirish darsida).

Lekin HTML — poydevor. Dizayn qanchalik yaxshi bo'lmasin, div dan yasalgan tugma ekran o'quvchida tugma bo'lmaydi.

10. Ko'p uchraydigan xatolar

10.1 "Bizda nogiron foydalanuvchilar yo'q"

Analitika buni ko'rsatmaydi: ekran o'quvchi o'zini "bildirmaydi". Sayt ishlamasa, bunday foydalanuvchi bir necha soniyada chiqib ketadi va qaytmaydi. Siz ularni ko'rmaganingiz — ular yo'q degani emas. Buning ustiga vaziyatli cheklov hammada bo'ladi.

10.2 "Accessibility — faqat ko'zi ojizlar uchun"

Ekran o'quvchi — eng ko'p tilga olinadigan misol, lekin yagona emas. Klaviatura foydalanuvchilari, keksalar, kognitiv qiyinchiligi bor odamlar, kar foydalanuvchilar — ularning ehtiyojlari boshqacha. Faqat ekran o'quvchida tekshirilgan sayt boshqa guruhlar uchun baribir ishlamasligi mumkin.

10.3 "Bitta vidjet qo'yamiz — hammasi tuzaladi"

Ba'zi kompaniyalar "bitta qator kod bilan saytingiz WCAG'ga mos bo'ladi" deb overlay vidjetlarni sotadi. Ular sahifaga tugma qo'shib, shriftni kattalashtirish kabi imkoniyat beradi. Lekin HTML'dagi asosiy muammolarni tuzata olmaydi. Ko'pincha esa ekran o'quvchilar ishiga xalaqit beradi. 2025-yilda AQSh Savdo komissiyasi (FTC) shunday xizmatlardan birini — accessiBe'ni — yolg'on va'dalar uchun 1 million dollar jarimaga tortdi. Tuzatish: muammoni HTML'da, manbada tuzatish.

10.4 "Oxirida qo'shamiz"

Tayyor saytga accessibility'ni keyin "yopishtirish" — qurilgan uyning zinapoyasini buzib, pandus qurishga o'xshaydi. Tuzatish: boshidan to'g'ri teglar.

10.5 Faqat avtomatik vositaga ishonish

Lighthouse accessibility bo'limida 100 ball — "sayt qulay" degani emas. Avtomatik vositalar muammolarning faqat bir qismini topadi. Masalan, alt="rasm" ni ular "alt bor" deb o'tkazib yuboradi. Tuzatish: avtomat tekshiruv + klaviatura + ekran o'quvchi bilan qo'lda tekshirish.

11. Mashqlar

1-mashq (oson): Cheklov turini aniqlang

Har bir holat uchun: qaysi qobiliyat (ko'rish, eshitish, harakat, kognitiv) va qaysi tur (doimiy, vaqtinchalik, vaziyatli)?

1. Jasur ko'z shifokori tomchisidan keyin ikki soat hamma narsani xira ko'radi.
2. Nigora tug'ma kar.
3. Oybek taksi haydab ketayotib, telefonga faqat ovoz bilan buyruq beradi.
4. Zarina uxlamagan va charchagan, uzun matnni tushunish qiyin.

2-mashq (o'rta): POUR tamoyilini toping

Har bir muammo POUR'ning qaysi tamoyilini buzadi?

1. Menyu videosida subtitr yo'q.
2. "Yuborish" tugmasiga Tab bilan yetib bo'lmaydi.
3. Xato xabari: "Error 0x3F".
4. Tugma div dan yasalgan, ekran o'quvchi uning rolini bilmaydi.
5. Kulrang fonda och kulrang matn.

Birinchisining javobi:

3-mashq (qiyin): «Bahor» aloqa bloki

Quyidagi kodda kamida beshta accessibility muammosi bor. Har birini toping, qaysi foydalanuvchiga xalaqit berishini yozing va tuzatilgan HTML'ni yozing.

<!DOCTYPE html>
<html>
<head>
  <meta charset="utf-8">
  <title>Aloqa</title>
</head>
<body>
  <div class="sarlavha">Biz bilan bog'laning</div>
  <a href="https://t.me/sizning_kanal"><img src="tg.svg"></a>
  <input type="email" placeholder="Email">
  <span class="tugma">Yuborish</span>
</body>
</html>

Ishora: Hujjat skeleti, Yaxshi alt matn, label va Tugma yoki havola darslarini eslang.

<!DOCTYPE html>
<html lang="uz">
<head>
  <meta charset="utf-8">
  <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
  <title>Aloqa — Choyxona «Bahor»</title>
</head>
<body>
  <main>
    <h1>Biz bilan bog'laning</h1>
    <p>
      <a href="https://t.me/sizning_kanal">
        <img src="tg.svg" alt="" width="24" height="24">
        Telegram kanalimiz
      </a>
    </p>
    <form action="/aloqa" method="post">
      <label for="email">Email manzilingiz</label>
      <input id="email" name="email" type="email"
             autocomplete="email" required>
      <button type="submit">Yuborish</button>
    </form>
  </main>
</body>
</html>

12. Real ishda

• Xalqaro loyihalar. Yevropa va AQSh mijozlari bilan shartnomalarda "WCAG 2.1/2.2 AA" deb yoziladi. Loyiha oxirida accessibility auditi o'tkaziladi va natija hisobot bilan topshiriladi.
• Katta kompaniyalar — Google, Microsoft, Apple, bank va aviakompaniyalar — alohida accessibility jamoalariga ega. Accessibility mutaxassisi — alohida kasb. Xalqaro IAAP tashkilotining CPACC va WAS sertifikatlari bor.
• Intervyuda so'raladi: "WCAG darajalari qanday?", "POUR nima?", "Nega div o'rniga button?". Frontend intervyularida accessibility savoli tobora odatiy bo'lib bormoqda.

Xulosa

• Accessibility (a11y) — sayt har kim uchun ishlashi: ko'rish, eshitish, harakat va kognitiv cheklovlar bilan ham.
• Cheklov doimiy, vaqtinchalik yoki vaziyatli bo'ladi — ya'ni har bir odam qachondir unga duch keladi.
• Ekran o'quvchilar (NVDA, VoiceOver, TalkBack) accessibility daraxtini o'qiydi va sarlavha, landmark va havolalar bo'ylab sakraydi.
• WCAG 2.2: 4 tamoyil (POUR), 13 ko'rsatma, 86 mezon; maqsad — AA daraja.
• EAA 2025-yildan Yevropa bozoridagi har qanday kompaniyaga tegishli; O'zbekistonda ham qonun asosi bor.
• Eng ko'p uchraydigan xatolarning ko'pini to'g'ri HTML hal qiladi — accessibility'ni boshidan hisobga oling.

Keyingi dars: Accessibility daraxti: rol, nom va holat — ekran o'quvchi sahifani qanday "ko'rishini" DevTools'da ochib, elementning nomi qayerdan olinishini o'rganamiz.

Manbalar

• W3C WAI: "Introduction to Web Accessibility", "WCAG 2 Overview", "What's New in WCAG 2.2" — w3.org/WAI
• WCAG 2.2 (W3C Recommendation) — w3.org/TR/WCAG22
• WHO: "Disability" (fact sheet) — who.int
• WebAIM: "The WebAIM Million" (2026) — webaim.org/projects/million
• European Commission: "European Accessibility Act" — commission.europa.eu
• Microsoft: "Inclusive Design" — inclusive.microsoft.design
• Lex.uz: "Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlari to'g'risida"gi Qonun (O'RQ-641, 2020-yil 15-oktabr) — lex.uz