Bun runtime: Node'ga muqobil — runtime, paket menejeri va test bitta faylda

Qisqacha: Bun — JavaScript va TypeScript'ni bajaradigan runtime, xuddi Node kabi. Farqi: bitta dastur ichida paket menejeri (bun install), test runner (bun test), bundler (bun build) va SQLite/Postgres klientlari bor; .ts faylni sozlamasiz ishga tushiradi. Kanon o'lchovida Bun.serve bazasiz API'da Node'dagi Express'dan qariyb uch baravar ko'p so'rov o'tkazdi. Lekin Node bilan moslik to'liq emas — prodakshnga olishdan oldin o'z kodingizni sinang.

Bu darsda

• Bun'da .ts faylni to'g'ridan ishga tushirasiz va Bun.serve bilan marshrutli server yozasiz.
• bun add, bun.lock va lifecycle skriptlar qoidasini bilasiz.
• bun:sqlite va bun test bilan ishlaysiz, Bun.sql nima ekanini bilasiz.
• Node API'lari Bun'da qanchalik ishlashini o'lchov va hujjat bilan baholaysiz.
• Bun'ni qachon tanlash va qachon ehtiyot bo'lishni asoslaysiz.

Oldin bilishingiz kerak: Node.js nima: runtime, V8 va libuv, Node'ning yangi o'rnatilgan imkoniyatlari, TypeScript'ni Node'da to'g'ridan ishga tushirish, node:test va node:assert.

Oldingi darsda Elysia'ni Bun'da ishga tushirdik va "farqni runtime berdi" dedik. Endi shu runtime'ning o'zi.

1. Nega bu kerak?

24-qism boshida Node'ni "runtime" deb atadik: V8 dvigateli + libuv + standart modullar. Node loyihasida odatda yana bir nechta vosita bor: npm (paketlar), Vitest yoki node:test (testlar), Vite yoki esbuild (build), tsx (TypeScript). Har biri alohida o'rnatiladi va sozlanadi.

Bun bu vositalarni bitta dasturga yig'adi:

flowchart TB
  B["bun (bitta dastur)"] --> R["runtime: bun run"]
  B --> P["paket menejeri: bun install"]
  B --> T["test runner: bun test"]
  B --> U["bundler: bun build"]
  R --> J["JavaScriptCore dvigateli"]
  R --> A["Bun.serve, bun:sqlite, Bun.sql"]

Diagrammaga qarang: Bun V8 emas, JavaScriptCore dvigatelida ishlaydi (Safari brauzerining dvigateli) va Zig tilida yozilgan. Ya'ni bu Node'ning "tezlashtirilgan nusxasi" emas — butunlay boshqa dastur, Node API'larini taqlid qiladi.

O'xshatish: Node — oshxonadagi alohida plita, alohida pichoq, alohida tarozi. Bun — hammasi bitta korpusdagi oshxona kombayni: qulay va tez, lekin ba'zi eski retseptlar unda boshqacha chiqishi mumkin.

2. O'rnatish va birinchi fayl

2.1 O'rnatish

Bun rasmiy saytidagi o'rnatuvchi yoki npm orqali o'rnatiladi (npm i -g bun). Kanon mashinasida Bun 1.4.3 (npm global). Versiyani tekshirish:

bun --version

1.4.3

2.2 TypeScript to'g'ridan

TypeScript'ni Node'da ishga tushirganda Node tiplarni "o'chirar" edi, ba'zi sintaksis (enum) uchun bayroq kerak edi. Bun .ts, .tsx va .jsx ni sozlamasiz bajaradi. Lekin u ham tip tekshirmaydi — tsc --noEmit baribir kerak.

Quyidagi fayl — vazifalar API'sining kichik nusxasi Bun.serve da. Biz bun server.ts bilan ishga tushirdik (Bun 1.4.3):

type Vazifa = { id: number; matn: string };
const vazifalar: Vazifa[] = [{ id: 1, matn: "Non olish" }];

const server = Bun.serve({
  port: 0,
  hostname: "127.0.0.1",
  routes: {
    "/v1/vazifalar": {
      GET: () => Response.json(vazifalar),
      POST: async (req) => {
        const j = (await req.json().catch(() => ({}))) as {
          matn?: unknown;
        };
        if (typeof j.matn !== "string" || !j.matn.trim()) {
          return Response.json({ xato: "matn" }, { status: 400 });
        }
        const v = { id: vazifalar.length + 1, matn: j.matn.trim() };
        vazifalar.push(v);
        return Response.json(v, { status: 201 });
      },
    },
    "/v1/vazifalar/:id": (req) => {
      const id = Number(req.params.id);
      const v = vazifalar.find((x) => x.id === id);
      if (!v) return new Response("yo'q", { status: 404 });
      return Response.json(v);
    },
  },
  fetch: () => new Response("Topilmadi", { status: 404 }),
});

const url = `http://127.0.0.1:${server.port}/v1/vazifalar`;
const yubor = (matn: string) => fetch(url, {
  method: "POST",
  headers: { "content-type": "application/json" },
  body: JSON.stringify({ matn }),
});
let r = await yubor("  Kitob o'qish ");
console.log(r.status, await r.text());
r = await yubor("");
console.log(r.status, await r.text());
r = await fetch(`${url}/2`);
console.log(r.status, await r.text());
r = await fetch(`http://127.0.0.1:${server.port}/boshqa`);
console.log(r.status, await r.text());
await server.stop();

Konsolda:

201 {"id":2,"matn":"Kitob o'qish"}
400 {"xato":"matn"}
200 {"id":2,"matn":"Kitob o'qish"}
404 Topilmadi

Uchta yangi narsa:

• routes — Bun'ning o'rnatilgan routeri: yo'l → funksiya yoki { GET, POST } obyekti. :id parametri req.params.id da.
• fetch — hech bir marshrutga tushmagan so'rov uchun. Bu — Hono darsidagi "fetch handler" ning o'zi.
• port: 0 — tasodifiy bo'sh port, server.port uni beradi; server.stop() — yopish.

Express ham, Hono ham kerak bo'lmadi. Kichik API uchun Bun.serve yetarli.

3. Paket menejeri: bun install

3.1 bun add va bun.lock

Bun npm reyestridagi paketlarni o'rnatadi va package.json ni tushunadi. Biz bo'sh papkada sinadik. Chiqishning oxirgi ikki qatoriga qarang — nima o'rnatildi va qancha vaqtda:

bun add hono@4.13.13

bun add v1.4.3 (c6da4a4d3)
Resolving dependencies
Resolved, downloaded and extracted [4]
Saved lockfile

installed hono@4.13.13

1 package installed [2.45s]

Vaqt (2.45 s) — tarmoq va keshga bog'liq, har safar boshqacha. Natijada node_modules (npm bilan bir xil tuzilma) va bun.lock paydo bo'ldi. bun.lock — matnli fayl (JSON'ga o'xshash), git'da ko'rib chiqsa bo'ladi:

{
  "lockfileVersion": 2,
  "configVersion": 1,
  "workspaces": {
    "": {
      "name": "bun-sinov",
      "dependencies": {
        "hono": "4.13.13",
      },
    },
  },
  "packages": {
    "hono": ["hono@4.13.13", "", {}, "sha512-CQ46U0ZkAGmbT/4UxdzzGJpacP2IeKgY4a5/tOI9AABbpOMfK739wfDXmv1usCk+3RkKj1hQy4/fjhiwa2xlrA=="],
  }
}

Oxirgi qatordagi sha512-… — paketning integrity hash'i, package-lock.json dagi kabi (npm darslaridagi lock-fayl g'oyasi). Bitta loyihada bitta paket menejeri bo'lsin: package-lock.json va bun.lock ikkalasi turgan loyiha — har kompyuterda boshqa versiya degani.

3.2 Lifecycle skriptlar sukutda o'chiq

npm postinstall kabi skriptlarni sukutda bajaradi — zararli paket o'rnatilishi bilan kod ishga tushiradi. Bun boshqacha: rasmiy hujjatga ko'ra (bun.com/docs, "Lifecycle scripts", 2026-10-28) Bun "default-secure" — skriptlar faqat ruxsat ro'yxatidagi paketlar uchun bajariladi. Ro'yxat — mashhur paketlarning tayyor ro'yxati yoki package.json dagi trustedDependencies:

{
  "trustedDependencies": ["sharp"]
}

Diqqat: trustedDependencies yozsangiz, u tayyor ro'yxatni almashtiradi, kengaytirmaydi. Paket "o'rnatildi, lekin ishlamayapti" (masalan, binar yuklanmadi) bo'lsa — sabab ko'pincha shu.

Tekshirib ko'ring: Bun skriptlarni bajarmasligi xavfsizlik uchun yaxshi. Bu qanday muammo tug'dirishi mumkin?

4. Ma'lumotlar bazasi: bun:sqlite va Bun.sql

4.1 bun:sqlite

Bun ichida SQLite klienti bor. SQLite — bitta fayldagi (yoki xotiradagi) SQL baza, server kerak emas. Biz ishga tushirdik:

import { Database } from "bun:sqlite";

const db = new Database(":memory:");
db.run("CREATE TABLE vazifalar (id INTEGER PRIMARY KEY, matn TEXT)");
const qosh = db.prepare("INSERT INTO vazifalar (matn) VALUES (?)");
const kop = db.transaction((matnlar: string[]) => {
  for (const m of matnlar) qosh.run(m);
});
kop(["Non olish", "Kitob o'qish", "Sport"]);

const topish = db.query(
  "SELECT id, matn FROM vazifalar WHERE matn LIKE ?",
);
console.log(topish.all("%olish%"));
console.log(db.query("SELECT count(*) AS n FROM vazifalar").get());

Konsolda (Bun obyektlarni o'z formatida chiqaradi — har maydon alohida qatorda):

[
  {
    id: 1,
    matn: "Non olish",
  }
]
{
  n: 3,
}

? — parametr (SQL injection dan himoya, pg dagi $1 kabi). db.transaction(fn) — funksiyani bitta tranzaksiyaga o'raydi: ichida xato bo'lsa hammasi bekor.

Kanon tajribasida 100 000 qator bitta tranzaksiyada yozildi: ikki ishga tushirishda 83 ms va 147 ms (Bun 1.4.3). Ikki o'lchov orasidagi farq — kompyuter yuklamasi; tartib bir xil: yuz ming qator — soniyaning o'ndan biri atrofida.

Maslahat: Node 24 da ham o'rnatilgan SQLite bor — node:sqlite (Node'ning yangi o'rnatilgan imkoniyatlari). 3-mashqda yuqoridagi kodni unga ko'chirasiz. Bun hujjati node:sqlite ni Bun'da ham "to'liq amalga oshirilgan" deydi — biz tekshirdik, ishladi.

4.2 Bun.sql — Postgres

Bun.sql — Bun ichidagi Postgres klienti (pg paketisiz). So'rov tagged template bilan yoziladi, qiymatlar avtomatik parametrga aylanadi:

import { SQL } from "bun";

const sql = new SQL(process.env.DATABASE_URL);
const r = await sql`SELECT count(*)::int AS n, version() AS v
                    FROM vazifalar`;
console.log("Bun.sql:", r[0].n, "vazifa,",
  r[0].v.split(" ").slice(0, 2).join(" "));
await sql.close();

Kanon natijasi (Postgres 18.6, Docker; biz Docker'ni yoqmadik, chiqish — kanon yozuvidan aynan). Ikki qatorga qarang — biri Bun.sql, biri oddiy pg paketi:

Bun.sql: 48 vazifa, PostgreSQL 18.6
pg paketi Bun'da: 1

Ikkinchi qator — kanon bir xil skriptda oddiy pg paketini ham Bun'da ishlatgan: u ham ulandi. Ya'ni 26–27-qismdagi pg kodingiz Bun'da ham ishlashi mumkin.

5. Test: bun test

bun test — Jest uslubidagi test runner (describe, test, expect), Bun ichida. Fayl *.test.ts nomli bo'lsa, o'zi topadi:

// fayl: hisob.test.ts
import { test, expect, describe } from "bun:test";
import { tiyinga } from "./hisob.ts";

describe("tiyinga", () => {
  test("butun so'm", () => {
    expect(tiyinga(35000)).toBe(3500000);
  });
  test("kasr so'm", () => {
    expect(tiyinga(0.1 + 0.2)).toBe(30);
  });
});

hisob.ts dagi funksiya — Math.round(som * 100) (Pul bilan ishlash JS'da darsidagi tiyin g'oyasi). bun test natijasi (biz ishga tushirdik):

bun test v1.4.3 (c6da4a4d3)

 2 pass
 0 fail
 2 expect() calls
Ran 2 tests across 1 file. [32.00ms]

Vaqt har safar boshqa. Vitest'dagi vi.fn, vi.mock o'rnida mock() va mock.module() bor (hujjat bo'yicha). Lekin bun test — Vitest emas: konfiguratsiya, plaginlar va ba'zi matcher'lar farq qiladi. Jamoa Vitest'da bo'lsa, Bun'da ham Vitest'ni ishlatish mumkin.

6. Node bilan moslik

6.1 O'lchov

Bun'ning eng katta va'dasi: "Node kodingiz o'zgarmay ishlaydi". Biz Node modullarini Bun'da sinadik — node:http server, node:fs/promises, node:crypto, AsyncLocalStorage:

import { createServer } from "node:http";
import { readFile } from "node:fs/promises";
import { createHash } from "node:crypto";
import { AsyncLocalStorage } from "node:async_hooks";

const s = createServer((req, res) => res.end("node:http Bun'da"));
await new Promise((ok) => s.listen(0, "127.0.0.1", ok));
const r = await fetch(`http://127.0.0.1:${s.address().port}/`);
console.log(await r.text());
s.close();
console.log((await readFile("hisob.ts", "utf8")).length);
const xesh = createHash("sha256").update("a").digest("hex");
console.log(xesh.slice(0, 12));
const als = new AsyncLocalStorage();
als.run({ id: "so'rov-1" }, async () => {
  await null;
  console.log(als.getStore().id);
});

bun nodecompat.mjs natijasi:

node:http Bun'da
81
ca978112ca1b
so'rov-1

Hammasi ishladi. ca978112ca1b — "a" ning SHA-256 hash'i boshi; kanon tajribasida ham aynan shu qiymat chiqqan. Express, Hono, Koa, Elysia, pg — kanonda Bun'da ishladi.

6.2 Lekin hammasi emas

Bun hujjatidagi moslik jadvali (bun.com/docs, "Node.js compatibility", 2026-10-28):

"Qisman" — eng ko'p ishlatiladigan qismi ishlaydi, chekka holatlar farq qilishi mumkin. Masalan, hujjatga ko'ra worker_threads dagi Worker resourceLimits sozlamasini e'tiborsiz qoldiradi. Sizning kodingiz aynan shu chekkaga tayansa — xato jim bo'ladi.

Diqqat: Prodakshnga olishdan oldin o'z test to'plamingizni Bun'da to'liq ishga tushiring. "Node'da ishlaydi" — "Bun'da ishlaydi" degani emas. Native addon'lar (C++ modullar), node:inspector asosidagi profilerlar va APM agentlari eng ko'p muammo beradigan joylar.

7. Tezlik: raqamlar va ularning chegarasi

Ikki narsa ko'rinadi:

1. Ishga tushish — Bun'da ~120 ms, Node'da ~300 ms. Bu CLI vositalar va serverless "sovuq start" uchun muhim (Serverless va edge).
2. O'tkazuvchanlik — bir xil Hono kodi Bun'da 26 325, Node'da 21 634 so'rov/s. Bun.serve freymvorksiz — 30 430.

Chegarasi: bu bo'sh API, bitta Windows mashinasi, bitta o'lchov (±10 %). Bazaga murojaat qiladigan haqiqiy API'da farq ancha kichik bo'ladi. Linux serverda raqamlar boshqacha (sinalmagan).

8. Prodakshnda Bun: qachon va qachon emas

Oraliq yo'l ham bor: Bun'ni faqat paket menejeri yoki test runner sifatida ishlatib, ilovani Node'da yurgizish. Ko'p jamoalar shunday boshlaydi.

Tekshirib ko'ring: Loyihada bcrypt (C++ native addon) va sharp bor. Bun'ga o'tishdan oldin nimani tekshirasiz?

9. Ko'p uchraydigan xatolar

10. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/29/66-bun/ da. Yechimlar Node 24 da ham ishlaydi (Bun'da ham sinashingiz mumkin).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

• Bun qaysi JavaScript dvigatelida ishlaydi —
• Bun'ning matnli lock-fayli —
• Lifecycle skriptlarga ruxsat beriladigan package.json maydoni —
• Bun ichidagi SQLite moduli — bun:
• Bun .ts faylni bajaradi, lekin tiplarni

2-mashq (o'rta): routes ni o'zingiz yozing

Bun.serve dagi routes g'oyasini oddiy funksiyada yozing: marshrutla(routes) — Request oladigan va Response qaytaradigan funksiya qaytarsin. routes kaliti — yo'l (/v1/taomlar yoki /v1/taomlar/:id), qiymati — { GET: fn } obyekti. Parametr req.params ga yozilsin; mos yo'l topilmasa — 404, yo'l bor-u metod yo'q bo'lsa — 405. Uch so'rov bilan sinang. Ishora: yo'lni split("/") qilib qismlarni solishtiring; : bilan boshlangan qism — parametr. Bu funksiya faqat Web API'lardan foydalanadi, Node va Bun'da bir xil ishlaydi.

function marshrutla(routes) {
  const jadval = Object.entries(routes).map(([yol, ishlov]) => ({
    qismlar: yol.split("/"),
    ishlov,
  }));
  return async (req) => {
    const qismlar = new URL(req.url).pathname.split("/");
    for (const m of jadval) {
      if (m.qismlar.length !== qismlar.length) continue;
      const params = {};
      const mos = m.qismlar.every((q, i) => {
        if (q.startsWith(":")) {
          params[q.slice(1)] = qismlar[i];
          return true;
        }
        return q === qismlar[i];
      });
      if (!mos) continue;
      const fn = m.ishlov[req.method];
      if (!fn) return new Response("Metod yo'q", { status: 405 });
      req.params = params;
      return fn(req);
    }
    return new Response("Topilmadi", { status: 404 });
  };
}

const taomlar = [{ id: 1, nom: "Osh" }, { id: 2, nom: "Manti" }];
const ishlov = marshrutla({
  "/v1/taomlar": { GET: () => Response.json(taomlar) },
  "/v1/taomlar/:id": {
    GET: (req) => Response.json(
      taomlar.find((t) => t.id === Number(req.params.id)) ?? null,
    ),
  },
});

const B = "http://localhost";
for (const [metod, yol] of [["GET", "/v1/taomlar/2"],
  ["DELETE", "/v1/taomlar"], ["GET", "/v1/ichimlik"]]) {
  const r = await ishlov(new Request(B + yol, { method: metod }));
  console.log(metod, yol, r.status, await r.text());
}

GET /v1/taomlar/2 200 {"id":2,"nom":"Manti"}
DELETE /v1/taomlar 405 Metod yo'q
GET /v1/ichimlik 404 Topilmadi

3-mashq (qiyin): bun:sqlite dan node:sqlite ga

Darsdagi bun:sqlite kodini Node 24 dagi node:sqlite ga ko'chiring: DatabaseSync, exec, prepare. node:sqlite da db.transaction() yo'q — BEGIN/COMMIT/ROLLBACK ni o'zingiz yozing (xatoda ROLLBACK va xatoni qayta otish). So'rov o'sha: LIKE "%olish%" va count(*). Ishora: exec — natijasiz SQL, prepare(sql).all(...) / .get() — natijali.

import { DatabaseSync } from "node:sqlite";

const db = new DatabaseSync(":memory:");
db.exec("CREATE TABLE vazifalar (id INTEGER PRIMARY KEY, matn TEXT)");
const qosh = db.prepare("INSERT INTO vazifalar (matn) VALUES (?)");

function kopQosh(matnlar) {
  db.exec("BEGIN");
  try {
    for (const m of matnlar) qosh.run(m);
    db.exec("COMMIT");
  } catch (e) {
    db.exec("ROLLBACK");
    throw e;
  }
}
kopQosh(["Non olish", "Kitob o'qish", "Sport"]);

const topish = db.prepare(
  "SELECT id, matn FROM vazifalar WHERE matn LIKE ?",
);
console.log(topish.all("%olish%"));
console.log(db.prepare("SELECT count(*) AS n FROM vazifalar").get());

[ [Object: null prototype] { id: 1, matn: 'Non olish' } ]
[Object: null prototype] { n: 3 }

11. Loyiha qadami: kanon tajribasi, loyihaga kirmaydi

vazifalar-api Node 24 da qoladi. Kanon Bun 1.4.3 ni tajribada sinadi: Bun.serve (30 430 so'rov/s), Hono va Elysia Bun'da, bun:sqlite 100 000 qator, Bun.sql va pg Postgres 18.6 ga ulandi, node:crypto, bun test 2/2.

Nega loyihaga kirmaydi? Loyihada Prisma, BullMQ, sharp va boshqa ko'p bog'liqlik bor — har birini Bun'da alohida sinash kerak. 33-qismdagi Docker va server sozlamalari Node'ga mo'ljallangan. Foyda (bazali API'da kichik tezlik) xavfdan kichik. Lekin Bun'ni bilish shart: yangi kichik servis yoki skript uchun u juda qulay.

O'zingiz sinab ko'ring: Bun'ni o'rnatib, darsdagi server.ts ni bun server.ts bilan, so'ng 3-mashq faylini avval node, keyin bun bilan ishga tushiring.

12. Real ishda

• Bun paket menejeri sifatida — tez o'rnatish uchun Node loyihalarida ham ishlatiladi.
• Yangi startaplar — Bun + Hono yoki Elysia.
• Vercel Bun runtime'ni funksiyalar uchun qo'llab-quvvatlaydi (vercel.com/docs, "Functions Limits", 2026-10-28).
• Intervyuda: "Bun va Node farqi?", "Bun'ga o'tishdagi xavflar?", "Lifecycle skriptlar va xavfsizlik?"

Xulosa

• Bun — JavaScriptCore asosidagi runtime: runtime, paket menejeri, test runner va bundler bitta dasturda.
• .ts sozlamasiz ishlaydi, lekin tip tekshirilmaydi — tsc --noEmit kerak.
• Bun.serve da o'rnatilgan routes; bun:sqlite, Bun.sql — paketsiz baza klientlari.
• bun install lifecycle skriptlarni sukutda bajarmaydi — trustedDependencies.
• Node moslik keng, lekin to'liq emas — o'z testlaringizni Bun'da yurgizing.
• Kanonda Bun.serve 30 430, Express 10 698 so'rov/s; start 120 va 300 ms (bazasiz).

Keyingi dars: Deno — xavfsizlikni birinchi o'ringa qo'ygan runtime: ruxsatlar, deno.json, npm: va JSR.

Manbalar

• Bun hujjati: https://bun.com/docs
• Bun.serve va routes: https://bun.com/docs/api/http
• bun:sqlite: https://bun.com/docs/api/sqlite · Bun.sql: https://bun.com/docs/api/sql
• Lifecycle scripts: https://bun.com/docs/pm/lifecycle
• Node.js compatibility: https://bun.com/docs/runtime/nodejs-compat
• Kanon tajribasi (IlmHamroh, 2026-10-27): Bun 1.4.3, Node 24.21.0, autocannon 8.0.0, Postgres 18.6. Bun.serve marshrutlari, bun add, bun:sqlite, bun test, Node moslik va mashqlar — biz ishga tushirdik (2026-10-28, Bun 1.4.3, Node 24.21.0).