12-factor ilova va konfiguratsiya: bitta image, ko'p muhit
Qisqacha: 12-factor — bulut va serverda yaxshi yashaydigan ilovaning o'n ikki qoidasi. Eng muhimi — sozlama koddan emas, muhitdan: bitta image CI'da sinaladi, keyin sozlamasi o'zgarib, istalgan muhitda ishlaydi.
vazifalar-apida 75 ta muhit o'zgaruvchisi Zod bilan tekshiriladi, image ichida sir yo'q. Sozlamasiz production esa umuman ishga tushmaydi (exit 78). Kanon serverida haqiqiy xato topildi: Compose'dagienv_file: .envapi konteyneriga.envdagi hamma narsani, jumladan baza superuser parolini bergan edi. Tuzatish — ilovaga faqat kerakli qiymatlar.
Bu darsda
- 12-factor qoidalarini
vazifalar-apimisolida birma-bir tekshirasiz. - Sozlama nega muhitda bo'lishi va "fail-fast" tekshiruv nima berishini tushuntirasiz.
- Compose interpolatsiyasi (
${VAR:?…},${VAR:-…}) bilan konteynerga faqat keragini berasiz. - Kanon Compose faylidagi sirqib chiqishni va uning tuzatilishini ko'rasiz.
- CD konfiguratsiya fayllarini yangilamasligi muammosini va yechim variantlarini baholaysiz.
Oldin bilishingiz kerak: Environment o'zgaruvchilar va .env, Config validatsiyasi va namespace'lar, Sirlarni boshqarish, Compose production'da, VPS'ga avtomatik deploy.
1. Nega bu kerak?
Oldingi darslarda bitta qoida takrorlandi: image bir marta quriladi va aynan o'sha nusxa serverga boradi. Lekin lokal kompyuter, CI va server bir xil emas. Bazalar boshqa, parollar boshqa, domen boshqa. Agar bu farqlar kodda yoki image ichida bo'lsa, har muhit uchun alohida image kerak bo'lardi — va bitta artifact qoidasi buziladi.
Hayotiy o'xshatish: kir yuvish mashinasi. Mashina bitta, rejimlar ko'p — paxta, jun, tez yuvish. Rejim tugma bilan tanlanadi, mashinani qayta yig'ish shart emas. Image — mashina, muhit o'zgaruvchilari — tugmalar.
12-factor (o'n ikki omil) — Heroku platformasida ishlagan muhandislar (muallif — Adam Wiggins) 2010-yillar boshida yozgan qoidalar to'plami. Ular "ilova qanday qurilsa, serverlar orasida oson ko'chadi va masshtablanadi?" degan savolga javob beradi. Bugun ham deyarli har PaaS, Kubernetes va Docker amaliyoti shu qoidalarga tayanadi.
2. O'n ikki omil — vazifalar-api da
Har qoidani kanon loyihasida tekshiramiz (IlmHamroh, 2026-11):
| Omil | Qoida | vazifalar-api da |
|---|---|---|
| I. Codebase | bitta repo — ko'p deploy | bitta commit CI'da sinaladi, arm64 image bo'ladi, serverga sha- teg bilan boradi |
| II. Dependencies | bog'liqliklar aniq e'lon qilinadi | package-lock.json + npm ci; image'da faqat 43 ta prod bog'liqlik |
| III. Config | sozlama — muhitda | src/config.ts — 75 o'zgaruvchi, Zod bilan; image'da sir yo'q |
| IV. Backing services | baza, kesh, pochta — URL orqali ulanadigan resurs | DATABASE_URL, REDIS_URL, SMTP_HOST — lokal, CI va serverda kod bir xil |
| V. Build, release, run | uch bosqich qat'iy ajratilgan | build — CI image; release — teg + server .env; run — deploy <teg> |
| VI. Processes | jarayon holatsiz (stateless) | sessiya Postgres'da, kesh Redis'da; ikki api nusxasi muammosiz |
| VII. Port binding | ilova o'zi portni tinglaydi | PORT=3000, tashqariga faqat 127.0.0.1:4790/4791 |
| VIII. Concurrency | masshtab — jarayonlar soni bilan | api × 2 va alohida ishchi jarayoni |
| IX. Disposability | tez ishga tushish, toza to'xtash | SIGTERM → 5 s drenaj, 30 s chegara |
| X. Dev/prod parity | muhitlar imkon qadar bir xil | Postgres 18.6 hamma joyda; Redis va Node — farqi pastda |
| XI. Logs | log — stdout'ga oqim | Pino JSON stdout'ga; konteyner fayl tizimi faqat o'qish uchun |
| XII. Admin processes | bir martalik ish — o'sha image'dan | compose run --rm migratsiya |
Uch omilni chuqurroq ko'ramiz: V, III va X. Ular deploy bilan bevosita bog'liq.
2.1 Build, release, run
flowchart LR
K[commit] --> B[build: CI image]
B --> R[release: image teg + server sozlamasi]
E[.env serverda] --> R
R --> U[run: deploy teg]
U --> X[konteynerlar]Build — kod image'ga aylanadi, CI'da, bir marta. Release — image va muhit sozlamasi birlashadi. Run — release ishga tushiriladi. Muhim natija: release'ni o'zgartirish uchun kodni qayta qurish shart emas. Rollback — eski release'ni qayta ishga tushirish (Rollback, reliz boshqaruvi va feature flag).
Diagrammada bir nozik joy bor. Kanon tajribasida release'ning ikkinchi yarmi — server sozlamasi — CD bilan yangilanmaydi. Bunga «Cheklov» bo'limida qaytamiz.
3. Sozlama: muhitdan, tekshiruv bilan
3.1 Image ichida nima bor
Kanonda tayyor api image'idagi muhit o'zgaruvchilari tekshirildi:
["PATH=/usr/local/sbin:/usr/local/bin:/usr/sbin:/usr/bin:/sbin:/bin","NODE_VERSION=24.22.2","YARN_VERSION=1.22.22","NODE_ENV=production","HOST=0.0.0.0","PORT=3000"]Faqat ishga tushirish sukutlari: NODE_ENV, HOST, PORT — qolgani Node image'ining o'ziniki. Parol yo'q, baza manzili yo'q, domen yo'q. Shuning uchun bu image'ni registry'ga ochiq qo'yish xavfsiz. Uni istalgan muhitga olib borish mumkin.
3.2 Fail-fast: sozlamasiz ishga tushmaslik
src/config.ts muhit o'zgaruvchilarini Zod sxemasi bilan o'qiydi (Config validatsiyasi va namespace'lar). Bu sxemada 75 ta o'zgaruvchi bor, ko'pi sukut qiymati bilan. Production uchun esa qat'iy qoidalar qo'shilgan. Image kerakli sozlamalarsiz production rejimida ishga tushirildi:
✖ production'da SAQLASH=postgres yoki prisma (auth) bo'lishi kerak
→ at SAQLASH
✖ production'da SMTP_HOST majburiy: aks holda tasdiqlash/tiklash havolalari log'ga tushadi
→ at SMTP_HOST
[exit 78]Ilova ishga tushmadi va nima yetishmasligini aniq aytdi. Bu — fail-fast ("tez yiqilish"). Alternativasi yomonroq: ilova xotiradagi saqlash bilan ishga tushadi va ma'lumotlar qayta ishga tushishda yo'qoladi. Yoki tasdiqlash havolalari pochta o'rniga logga tushadi — ya'ni log o'qiy oladigan har kimga.
78 — tasodifiy raqam emas. Unix'dagi sysexits.h standartida u EX_CONFIG: "sozlama xatosi". main.ts da shu kod ataylab tanlangan: sozlama tuzatilmaguncha qayta urinishdan foyda yo'q. systemd'da RestartPreventExitStatus=78 qo'shilsa, u bunday jarayonni qayta ko'tarmaydi. Kanonda bu sozlanmagan, Docker'ning restart: unless-stopped i esa baribir qayta ko'taradi — bu qism sinalmagan.
Sxemaning yana bir nozik joyi — sonlar. Muhit o'zgaruvchisi doim satr va Number() bo'sh satrni jim 0 ga aylantiradi:
console.log(Number(""));
console.log(Number("3000"));
console.log(/^\d+$/.test(""));
console.log(/^\d+$/.test("3000"));Konsolda:
0
3000
false
truePORT= (qiymatsiz) yozilsa, Number 0 beradi va server tasodifiy portda ishga tushadi. Shuning uchun config.ts dagi butun son tekshiruvi Number emas, regex ^\d+$ dan boshlanadi: bo'sh qiymat — xato. 2-mashqda shunday tekshiruvni o'zingiz yozasiz.
3.3 Qayerda nima saqlanadi
| Nima | Qayerda | Git'da |
|---|---|---|
| Sukut qiymatlari, sxema | src/config.ts |
ha |
| O'zgaruvchilar ro'yxati, qiymatsiz | .env.compose.example |
ha |
| Haqiqiy qiymatlar | serverdagi .env (600, root) |
yo'q |
| CI sirlari | GitHub environment | yo'q |
Namuna fayl qiymatsiz turadi (Loyiha ildizidagi boshqa fayllar). Undan nusxa olinadi va har qiymat yangi tasodifiy satr bilan to'ldiriladi. Kanonda server .env i ham shunday yaratildi — openssl rand bilan, qiymatlar ekranga chiqarilmasdan, fayl rejimi 600.
4. Biz shunday xato qildik: env_file hamma narsani berardi
4.1 Topilma
33-qismdan beri compose.yaml da api uchun umumiy blok shunday edi (bo'lak; environment qismi tushirib qoldirilgan):
x-api: &api
image: ${API_IMAGE:-vazifalar-api:4.1.1}
build:
context: .
env_file: .envenv_file: .env — .env faylidagi har qatorni konteynerning muhit o'zgaruvchisiga aylantiradi. Qulay, bitta qator. Lekin .env da faqat api'ga kerak narsalar emas, Compose'ning o'ziga kerak hamma narsa bor: Postgres superuser paroli, har rolning paroli, Redis paroli, port.
Kanon serverida api konteynerining muhit kalitlari tekshirildi (qiymatlar chiqarilmadi, konteyner nomi qisqartirilgan):
ci-deploy-api-1: API_DB_PAROL API_URL AUTH_DATABASE_URL AUTH_DB_PAROL COOKIE_SECURE CORS_ORIGINS DATABASE_URL HOST HSTS ILOVA_SIRI ILOVA_URL ISHCHI_DB_PAROL LOG_LEVEL NODE_ENV NODE_EXTRA_CA_CERTS NODE_VERSION PATH PORT POSTGRES_PAROL REDIS_PAROL REDIS_URL SAQLASH SMTP_HOST SMTP_PORT TRUST_PROXY WEB_PORT YARN_VERSION YOPISH_KECHIKISH_MS Ro'yxatda POSTGRES_PAROL — baza superuser'ining paroli. Shuningdek ISHCHI_DB_PAROL, AUTH_DB_PAROL — boshqa rollarning parollari. api'ning o'ziga ularning hech biri kerak emas: u bazaga o'z vazifalar_api roli bilan ulanadi va bu parol DATABASE_URL ning ichida.
4.2 Nega bu xavfli
Loyiha bazada "eng kam huquq" tamoyiliga amal qiladi: api, auth va ishchi — har biri o'z roli bilan, faqat o'ziga kerak jadvallarga ulanadi (Sirlarni boshqarish). Bu himoya bir kunda buzilishi mumkin. Masalan, api'da kod bajarish zaifligi topiladi, yoki xato sahifasi process.env ni ochiq chiqaradi, yoki /proc/1/environ o'qiladi. Hujumchi o'shanda faqat api rolini emas, superuser parolini oladi. Bu esa butun baza degani — rollar, jadvallar, boshqa loyihalar ham.
Bu xato 33-qismda yashab keldi va hech qanday test uni ushlamadi: hamma narsa ishlardi. Uni faqat konteyner ichiga qarash ochdi.
4.3 Tuzatish: faqat kerakli qiymatlar
env_file olib tashlandi. Endi api'ga faqat unga kerak qiymatlar aniq yoziladi (compose.yaml, environment bloki; izohlar va o'zgarmagan ikki uzun qator — DATABASE_URL, AUTH_DATABASE_URL — tushirib qoldirildi):
x-api: &api
environment: &api-env
NODE_ENV: ${NODE_ENV:-production}
ILOVA_SIRI: ${ILOVA_SIRI:?ILOVA_SIRI kerak}
CORS_ORIGINS: ${CORS_ORIGINS:?CORS_ORIGINS kerak}
ILOVA_URL: ${ILOVA_URL:?ILOVA_URL kerak}
API_URL: ${API_URL:?API_URL kerak}
COOKIE_SECURE: ${COOKIE_SECURE:-true}
HSTS: ${HSTS:-true}
LOG_LEVEL: ${LOG_LEVEL:-info}
HOST: 0.0.0.0
PORT: "3000"
SAQLASH: prisma
REDIS_URL: redis://:${REDIS_PAROL:?REDIS_PAROL kerak}@redis:6379
TRUST_PROXY: ${TRUST_PROXY:-1}
SMTP_HOST: ${SMTP_HOST:-pochta}
SMTP_PORT: ${SMTP_PORT:-1025}
NODE_EXTRA_CA_CERTS: ${NODE_EXTRA_CA_CERTS:-/tls/pochta/sert.pem}Yuqoridagi yetti qator (ILOVA_SIRI dan LOG_LEVEL gacha) — yangi. Ular avval env_file orqali kelardi. .env fayli o'z joyida qoladi, lekin endi u faqat Compose uchun: qiymatlar ${…} orqali o'qiladi, konteynerga esa ko'chirilmaydi.
Interpolatsiya — Compose faylni o'qiyotganda ${…} ni qiymat bilan almashtiradi. Uch shakl:
${VAR}— qiymat; yo'q bo'lsa — bo'sh satr (va ogohlantirish);${VAR:-sukut}— yo'q yoki bo'sh bo'lsa, sukut qiymat;${VAR:?xabar}— yo'q yoki bo'sh bo'lsa, Compose to'xtaydi va xabarni chiqaradi.
Sir uchun doim :? — parolsiz konteyner ishga tushgandan ko'ra, deploy'ning darhol yiqilgani yaxshi. Bu ham fail-fast, faqat Compose darajasida. Qoidani JS'da modellaymiz:
const NAQSH = /\$\{(\w+)(?::([-?])([^}]*))?\}/g;
function interpolatsiya(satr, env) {
return satr.replace(NAQSH, (_, nom, belgi, qiymat) => {
const bor = env[nom] !== undefined && env[nom] !== "";
if (bor) return env[nom];
if (belgi === "-") return qiymat;
if (belgi === "?") throw new Error(`${nom}: ${qiymat}`);
return "";
});
}
const env = { API_DB_PAROL: "s3kr1t", LOG_LEVEL: "" };
const url = "postgres://vazifalar_api:${API_DB_PAROL:?kerak}@db";
console.log(interpolatsiya(url, env));
console.log(interpolatsiya("${LOG_LEVEL:-info}", env));
try {
interpolatsiya("${ILOVA_SIRI:?ILOVA_SIRI kerak}", env);
} catch (x) {
console.log("to'xtadi —", x.message);
}Konsolda:
postgres://vazifalar_api:s3kr1t@db
info
to'xtadi — ILOVA_SIRI: ILOVA_SIRI kerakLOG_LEVEL bo'sh satr edi — :- uni ham "yo'q" deb hisobladi va sukutni qo'ydi. Model Compose qoidalarining asosiy qismini takrorlaydi; Compose'ning haqiqiy xato matni boshqacha bo'lishi mumkin.
4.4 Natija
Lokal tekshiruv (blue-green qatlami bilan, konteyner nomlari qisqartirilgan):
api: API_URL AUTH_DATABASE_URL COOKIE_SECURE CORS_ORIGINS DATABASE_URL HOST HSTS ILOVA_SIRI ILOVA_URL LOG_LEVEL NODE_ENV NODE_EXTRA_CA_CERTS NODE_VERSION PATH PORT REDIS_URL SAQLASH SMTP_HOST SMTP_PORT TRUST_PROXY YARN_VERSION YOPISH_KECHIKISH_MS
migratsiya: API_DB_PAROL AUTH_DB_PAROL DATABASE_URL HOST ISHCHI_DB_PAROL NODE_ENV NODE_VERSION PATH PORT YARN_VERSION
/v1/vazifalar 401api'da endi hech qanday parol kaliti yo'q. Rollar parollari faqat migratsiya da qoldi: u bir martalik konteyner va rollarga parol berish aynan uning vazifasi. Uning DATABASE_URL i superuser bilan — DDL (jadval va rollarni yaratadigan SQL buyruqlari) uchun kerak — lekin u ishni tugatib, darhol o'chadi. Hamma xizmat healthy, zanjir 401 qaytaradi.
Serverda — keyingi CD deploy'dan keyin:
ci-deploy-api-1: 0 ta PAROL kaliti
ci-deploy-api-yashil-1: 0 ta PAROL kaliti
ci-deploy-ishchi-1: 0 ta PAROL kaliti- jami, oldin28 ta
- jami, keyin22 ta
- parollar, oldin5 ta
- parollar, keyin0 ta
Manba: Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): docker inspect, sinov serveri va lokal
Oltita kalit ketdi: beshta parol va keraksiz WEB_PORT. Kod bir qator ham o'zgarmadi — o'zgarish faqat Compose faylida.
Tekshirib ko'ring: Jamoadosh: "
env_filequlay edi. Uni qaytaraylik, lekin.envni ikkiga bo'lamiz:api.envvadb.env". Bu yechimmi?
Javob
Ha, bu ham to'g'ri yo'l — har xizmatga o'z fayli, ichida faqat unga kerak qiymatlar. Lekin ikki narsani kuzatish kerak. Birinchisi: bitta parol (masalan, API_DB_PAROL) ikki faylda takrorlanadi — db uni rolga beradi, api esa ishlatadi — va ular sinxron bo'lishi kerak. Ikkinchisi: kimdir "tezroq" deb yangi qiymatni noto'g'ri faylga qo'shsa, sirqib chiqish qaytadi. Kanondagi yechim — bitta .env va har xizmatda aniq ro'yxat — ko'rib chiqishda qaysi xizmat nimani olayotganini bitta faylda ko'rsatadi.
5. Dev/prod parity: versiyalar
X omil — "muhitlar imkon qadar bir xil". Kanonda uch muhitning versiyalari solishtirildi:
| Komponent | Lokal | CI | Server |
|---|---|---|---|
| Postgres | 18.6 | pgvector:0.8.7-pg18-trixie |
18.6 |
| Redis | 8.10.2 | 8.8.4 | 8.8.4 |
| Node | 24.21.0 (testlar) | 24 | 24.22.2 (image) |
Postgres hamma joyda bir xil. Redis'da kutilmagan farq: lokal yangiroq (redis:8 tegi oxirgi 8.x ni olgan), server esa aniq 8.8.4 da qotirilgan. Node'da farq — patch versiya: testlar 24.21.0 da, image esa 24.22.2 da. Bu farqlar kichik, lekin ular "lokalda ishlaydi, serverda yo'q" turidagi xatolarning manbai. Yechim — lokal Compose'da ham server bilan aynan bir xil teglar va testlarni image ichida ham yurgizish (sinalmagan, 2026-11).
6. Cheklov: CD sozlama fayllarini yangilamaydi
Kanon tuzatishi serverga qanday yetib bordi? Halol javob: qo'lda.
VPS'ga avtomatik deploy darsidagi skript faqat image tortadi. compose.yaml esa serverdagi /opt/ci-deploy/app/ da yashaydi va CD unga tegmaydi. Kanonda yangi compose.yaml root sifatida qo'lda ko'chirildi va docker compose config bilan tekshirildi. Kuchga esa faqat keyingi CD deploy'da kirdi. Ko'chirishdan oldingi deploy'dan keyin api'da hamon 5 ta parol kaliti bor edi, keyingisidan keyin — 0.
Bu 12-factor nuqtai nazaridan bo'shliq: release = image + sozlama, sozlamaning bir qismi esa versiyasiz. Kod sha-… teg bilan qaytariladi, Compose fayli esa yo'q. Rollback paytida yangi compose eski image bilan ishlashi kerak bo'ladi.
Yechim variantlari (kanonda hech biri sinalmagan, 2026-11):
| Variant | Qanday | Afzalligi | Kamchiligi |
|---|---|---|---|
| Compose fayllarini image ichiga qo'yish | deploy skripti ularni docker run --rm <image> cat … bilan oladi |
teg bilan birga versiyalanadi | image'ga deploy fayllari aralashadi |
| Deploy skripti repo'dan oladi | ochiq repo'da commit SHA bo'yicha fayl yuklaydi | oddiy | yopiq repo'da token kerak; serverda tarmoq bog'liqligi |
| Alohida "deploy" artifact | CD fayllarni registry'ga OCI artifact sifatida qo'yadi | to'g'ri ajratilgan | qo'shimcha vosita |
| Konfiguratsiyani boshqarish vositasi | Ansible va boshqalar | ko'p serverda qulay | yangi vosita o'rganish |
Muhim cheklov: deploy kalitimiz scp ni rad etadi (VPS'ga avtomatik deploy darsidagi «Hujumchi nigohi»). Fayllarni CI'dan yuborish uchun kalitga yangi huquq qo'shish kerak bo'lardi — bu xavfsizlikdan voz kechish. Shuning uchun birinchi variant bu sxemaga eng mos. Kubernetes va IaC darslarida bu muammo boshqacha hal bo'ladi: u yerda butun holat repo'da tavsiflanadi.
7. Loyiha qadami
compose.yamldaenv_file: .envqatorini olib tashlang va apienvironmentblokiga yetishmagan qiymatlarni${VAR:?…}yoki${VAR:-…}bilan qo'shing.migratsiyaxizmatidagienv_file: []qatori endi kerak emas — uni ham olib tashlang.- Lokal tekshiruv:
docker compose config(interpolatsiya xatosi bo'lsa — shu yerda chiqadi), keyinup --waitva har konteyner kalitlari:
docker inspect <konteyner> \
--format '{{range .Config.Env}}{{println .}}{{end}}' | cut -d= -f1cut -d= -f1 qiymatlarni kesib tashlaydi — ekranda faqat kalitlar. Sirni hech qachon tekshiruv uchun ham ekranga chiqarmang.
- Serverga yangi
compose.yamlni qo'lda ko'chiring va keyingi CD deploy'dan keyin kalitlarni tekshiring.
src/ va testlar o'zgarmadi — tekshiruv natijasi oldingi holatniki (tip 0, lint 0, Vitest 349 + 1 o'tkazib yuborildi, e2e 10/10, build 0). Commit xabari:
fix(compose): api konteyneriga butun .env emas, faqat kerakli qiymatlar (superuser paroli oqmasin) — 12-factor8. Ko'p uchraydigan xatolar
8.1 Sozlama kodda yoki image'da
if (production) url = "…" yoki Dockerfile'da ENV DATABASE_URL=…. Har muhitga alohida image yoki image ichida sir. Sozlama — muhitda.
8.2 env_file bilan "hammasini berish"
Konteyner hamma sirlarni oladi. Har xizmatga faqat keragini.
8.3 Sirga sukut qiymat
${ILOVA_SIRI:-dev-siri} — production'da unutilgan sir jim "dev-siri" bo'lib qoladi. Sir uchun faqat :?.
8.4 Sozlama xatosida ishlashda davom etish
Noto'g'ri SAQLASH bilan xotirada ishlagan ilova ma'lumotni yo'qotadi. Fail-fast: tekshiring va to'xtang.
8.5 Lokal va prod versiyalarining "suzishi"
redis:8 kabi suzuvchi teg lokalni prod'dan oldinga olib ketadi. Hamma joyda aniq teg.
9. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/34/09-12factor/ da. 2-mashq Node 24.21.0 da, 3-mashq Git Bash'da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Sozlama qayerda bo'lishi kerak —
- Qiymat yo'q bo'lsa Compose'ni to'xtatadigan interpolatsiya belgisi —
${VAR:xabar} - Sozlama xatosi uchun
sysexits.hdagi chiqish kodi — - Bir martalik admin ishi kanonda qaysi xizmat —
- Kanon api konteyneridan topilgan superuser paroli kaliti —
POSTGRES_
Yechim
- muhitda — image va kod bitta, sozlama har muhitda o'ziniki.
- ? —
:-esa sukut qo'yadi. - 78 —
EX_CONFIG; tuzatilmaguncha qayta urinish befoyda. - migratsiya — o'sha image'dan,
run --rm. - PAROL —
env_file: .envtufayli; endi faqat migratsiyada.
2-mashq (o'rta): fail-fast sozlama tekshiruvi
sozlamaTekshir(env) funksiyasini yozing. Qoidalar: NODE_ENV — development, production yoki test (sukut development); PORT — faqat raqamlardan iborat satr (sukut "3000"), bo'sh qiymat — xato; production'da SAQLASH — postgres yoki prisma, SMTP_HOST — majburiy. Har xato ikki qator: ✖ <xabar> va → at <KALIT>. Xato bo'lmasa — OK, port <N>. Uch holatni sinang: faqat NODE_ENV=production, PORT bo'sh, to'liq production sozlamasi.
Ishora: sukut — env.PORT ?? "3000" (?? faqat undefined va null da ishlaydi, bo'sh satrda emas — aynan kerakli xulq). Xabarlarni massivga yig'ing va oxirida join("\n").
Yechim
const MUHITLAR = ["development", "production", "test"];
function sozlamaTekshir(env) {
const x = [];
const xato = (xabar, kalit) =>
x.push(`✖ ${xabar}\n → at ${kalit}`);
const muhit = env.NODE_ENV ?? "development";
if (!MUHITLAR.includes(muhit)) xato("noma'lum muhit", "NODE_ENV");
const port = env.PORT ?? "3000";
if (!/^\d+$/.test(port)) {
xato("butun son bo'lishi kerak (bo'sh qiymat — xato)", "PORT");
}
if (muhit === "production") {
if (!["postgres", "prisma"].includes(env.SAQLASH)) {
xato("production'da SAQLASH=postgres yoki prisma", "SAQLASH");
}
if (!env.SMTP_HOST) {
xato("production'da SMTP_HOST majburiy", "SMTP_HOST");
}
}
return x.length > 0 ? x.join("\n") : `OK, port ${Number(port)}`;
}
console.log(sozlamaTekshir({ NODE_ENV: "production" }));
console.log(sozlamaTekshir({ PORT: "" }));
console.log(sozlamaTekshir({
NODE_ENV: "production", SAQLASH: "prisma", SMTP_HOST: "pochta",
}));Konsolda:
✖ production'da SAQLASH=postgres yoki prisma
→ at SAQLASH
✖ production'da SMTP_HOST majburiy
→ at SMTP_HOST
✖ butun son bo'lishi kerak (bo'sh qiymat — xato)
→ at PORT
OK, port 3000Birinchi holat kanondagi haqiqiy chiqishga juda o'xshaydi — sxema ham shu ikki qoidada yiqilgan edi. Ikkinchi holatda PORT="" — ?? bo'sh satrni "bor" deb hisobladi, regex esa rad etdi. Number("") bilan bu xato jim 0 bo'lib o'tib ketardi. Barcha xatolar bir yo'la yig'iladi: dasturchi birinchisini tuzatib, qayta ishga tushirib, ikkinchisini topishga majbur bo'lmaydi.
3-mashq (qiyin): qaysi kalitlar ketdi
Bash skript yozing. U avval ikki fayl yaratsin: oldin.txt va keyin.txt — kanondagi api konteyneri kalitlari, bitta qatorda bo'sh joy bilan ajratilgan (yuqoridagi ikki ro'yxat). Keyin chiqarsin: olib tashlangan kalitlar (bitta qatorda), qo'shilganlari (bo'lmasa — yo'q) va har faylda PAROL so'zi bor kalitlar soni.
Ishora: tr ' ' '\n' qatorni ustunga aylantiradi, sort — tartiblaydi, comm -23 a b — faqat birinchisida borlarini, comm -13 — faqat ikkinchisida borlarini beradi. Natijani bitta qatorga — paste -sd' '. Sanash — grep -c PAROL.
Yechim
cat > oldin.txt <<'TXT'
API_DB_PAROL API_URL AUTH_DATABASE_URL AUTH_DB_PAROL COOKIE_SECURE
CORS_ORIGINS DATABASE_URL HOST HSTS ILOVA_SIRI ILOVA_URL
ISHCHI_DB_PAROL LOG_LEVEL NODE_ENV NODE_EXTRA_CA_CERTS NODE_VERSION
PATH PORT POSTGRES_PAROL REDIS_PAROL REDIS_URL SAQLASH SMTP_HOST
SMTP_PORT TRUST_PROXY WEB_PORT YARN_VERSION YOPISH_KECHIKISH_MS
TXT
cat > keyin.txt <<'TXT'
API_URL AUTH_DATABASE_URL COOKIE_SECURE CORS_ORIGINS DATABASE_URL
HOST HSTS ILOVA_SIRI ILOVA_URL LOG_LEVEL NODE_ENV NODE_EXTRA_CA_CERTS
NODE_VERSION PATH PORT REDIS_URL SAQLASH SMTP_HOST SMTP_PORT
TRUST_PROXY YARN_VERSION YOPISH_KECHIKISH_MS
TXT
ustun() { tr ' ' '\n' < "$1" | grep -v '^$' | sort; }
ustun oldin.txt > o.s; ustun keyin.txt > k.s
echo "olib tashlandi: $(comm -23 o.s k.s | paste -sd' ')"
qosh=$(comm -13 o.s k.s | paste -sd' ')
yoq="yo'q"
echo "qo'shildi: ${qosh:-$yoq}"
echo "PAROL: oldin $(grep -c PAROL o.s), keyin $(grep -c PAROL k.s)"Biz ishga tushirdik:
olib tashlandi: API_DB_PAROL AUTH_DB_PAROL ISHCHI_DB_PAROL POSTGRES_PAROL REDIS_PAROL WEB_PORT
qo'shildi: yo'q
PAROL: oldin 5, keyin 0Ro'yxat telefon uchun bir necha qatorga yozildi. Bo'sh joylar qator oxiriga aylanadi, mavjud qator oxirlari esa o'z joyida qoladi — shuning uchun natija baribir ustun. Bo'sh qatorlarni grep -v '^$' olib tashlaydi. Buyruq comm faqat tartiblangan kirish bilan to'g'ri ishlaydi, shuning uchun sort shart.
Oxirgi qatorlardagi ${qosh:-$yoq} — bash'dagi sukut qiymat, Compose interpolatsiyasidagi :- ning o'zi. Nega yo'q to'g'ridan-to'g'ri yozilmadi? Birinchi urinishda biz "${qosh:-yo'q}" deb yozdik. Bash esa unexpected EOF while looking for matching bilan yiqildi: ${…} ichidagi apostrof qo'shtirnoq ichida ham tirnoq ochadi. Bu tuzoq kanon skriptlarida ham bir necha marta uchragan. Yechim — o'zbekcha so'zni avval o'zgaruvchiga olish. Bunday "oldin/keyin" solishtiruvini har konfiguratsiya o'zgarishidan keyin qiling.
10. Real ishda
- Kubernetes'da sozlama ConfigMap'da, sirlar Secret'da saqlanadi va pod'ga muhit o'zgaruvchisi yoki fayl sifatida beriladi — xuddi shu 12-factor g'oyasi.
- Sir boshqaruvchilar (Vault, Doppler, Infisical, bulut secret manager'lari) sirlarni markazda saqlaydi, rotatsiya qiladi va kim qachon o'qiganini yozadi (Sirlarni boshqarish).
- PaaS'lar (Heroku, Render, Fly.io) 12-factor'ni majburiy qiladi: sozlama faqat panel yoki CLI orqali muhit o'zgaruvchisi.
- Intervyu savollari: "12-factor'ning config qoidasi nima deydi?", "Build, release va run farqi?", "Sirlarni konteynerga qanday berasiz va nima qilmaslik kerak?"
Xulosa
- 12-factor — o'n ikki qoida;
vazifalar-apiularning ko'piga mos: bitta image, URL bilan ulanadigan xizmatlar, stdout loglar, holatsiz jarayonlar. - Sozlama — muhitda: 75 ta o'zgaruvchi Zod bilan, image'da faqat
NODE_ENV,HOST,PORT. - Fail-fast: sozlamasiz production ishga tushmaydi, nima yetishmasligini aytadi (exit 78 —
EX_CONFIG). - Kanon xatosi:
env_file: .envapi'ga superuser parolini bergan; tuzatildi — faqat kerakli qiymatlar, sirlar uchun${VAR:?…}. api'da parol kalitlari 5 → 0. - Dev/prod parity: Postgres bir xil, Redis lokalda yangiroq, Node — patch farqi; aniq teglar.
- Cheklov: CD faqat image'ni yangilaydi, Compose fayllari qo'lda — variantlar bor, hech biri sinalmagan.
Keyingi dars: Backup strategiyasi va disaster recovery — 3-2-1 qoidasi, RPO va RTO: "backup bormi?" emas, "tiklab ko'rilganmi?".
Manbalar
- The Twelve-Factor App: https://12factor.net/ (tekshirildi, 2026-11)
- Docker Docs — Interpolation (
${VAR:?err},${VAR:-default}): https://docs.docker.com/reference/compose-file/interpolation/ (tekshirildi, 2026-11) - Docker Docs — Set environment variables within a container (
env_file): https://docs.docker.com/compose/how-tos/environment-variables/set-environment-variables/ (tekshirildi, 2026-11) - FreeBSD — sysexits(3) (
EX_CONFIG= 78): https://man.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=sysexits (tekshirildi, 2026-11) - Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): image muhiti va sozlamasiz ishga tushish, sinov serveridagi api konteyneri kalitlari (tuzatishdan oldin va keyin), versiyalar. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-08).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.