JavaScript Full-stackSOLID 1: SRP va OCP — bitta o'zgarish sababi va kodni o'zgartirmasdan kengaytirish
JavaScript Full-stack · 36-qism. Arxitektura va system design

SOLID 1: SRP va OCP — bitta o'zgarish sababi va kodni o'zgartirmasdan kengaytirish

22 daqiqa5/44-dars

Qisqacha: SRP — modul faqat bitta "aktor" (o'zgarishni so'raydigan odamlar guruhi) oldida javob bersin. OCP — yangi xulq mavjud kodni tahrirlamasdan, yangi kod qo'shib kiritilsin. Ikkalasini vazifalar-api ning saqlangan 61 bosqichida o'lchaymiz. auth.controller.ts da to'qqiz xil aktor bor va 28-qismda har o'zgarish uning umumiy boshiga tekkan. Redis cheklagichi va ehtiyot hisoblagich qo'shilganda esa guard bir qator ham o'zgarmagan. Ikkita yangi topilma ham bor: ombor turlari haqidagi bilim 6 faylda 9 joyga tarqalgan, 405 javobidagi Allow sarlavhasi esa yangi marshrutdan orqada qolgan.

Bu darsda

  • SRP'ni "bitta ish" emas, "bitta aktor" deb tushuntirasiz va controller'dagi aktorlarni sanaysiz.
  • Bir fayl qancha sabab bilan o'zgarganini saqlangan bosqichlar tarixidan o'lchaysiz.
  • OCP'ning ikki talqinini (Meyer va Martin) farqlaysiz va uni Cheklagich tarixida ko'rasiz.
  • Kengaytirish nuqtasi qayerda buzilganini grep bilan topasiz.
  • Har tamoyil uchun "qachon kerak emas"ni isbot bilan aytasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Asosiy tamoyillar: DRY, KISS, YAGNI, kompozitsiya, OOP tamoyillari va kompozitsiya, JS'da dizayn naqshlari, Repository naqshi va qatlamlar.

1. Nega bu kerak?

Asosiy tamoyillar darsida DRY, KISS va YAGNI'ni ko'rdik. Ular har qanday kodga tegishli. SOLID esa klass va modullar darajasidagi beshta tamoyil. Ularni Robert C. Martin 2000-yilda "Design Principles and Design Patterns" maqolasida to'plagan. Qisqartmani esa, manbalarga ko'ra, 2004-yil atrofida Michael Feathers taklif qilgan: har harf — bitta tamoyil.

Harf Tamoyil Qaysi darsda
S Single Responsibility — bitta mas'uliyat shu darsda
O Open/Closed — kengaytirishga ochiq, o'zgartirishga yopiq shu darsda
L Liskov Substitution — o'rnini bosa olish SOLID 2
I Interface Segregation — kichik interfeyslar SOLID 2
D Dependency Inversion — abstraksiyaga bog'lanish SOLID 2

SOLID haqida ko'p maqola bor. Ko'pi bir xil sxemada yozilgan: "yomon" Animal klassi, "yaxshi" Dog klassi va tamoyilning ta'rifi. Bunday misolda hamma narsa aniq ko'rinadi, lekin haqiqiy loyihada tamoyil boshqa narsalar bilan to'qnashadi. Shuning uchun biz boshqa yo'ldan boramiz. Har tamoyilni vazifalar-api da o'lchaymiz va uch savolga javob beramiz: tamoyil qayerda yordam bergan, qayerda buzilgan, buzilishning narxi qancha.

Bu darsning maxsus quroli — tarix. Kurs davomida vazifalar-api ning 61 bosqichi saqlangan: 28-qismdan shu qismgacha. SRP va OCP aslida o'zgarish haqidagi tamoyillar. Ularni bitta suratda (hozirgi kodda) emas, o'zgarishlar ketma-ketligida tekshirish to'g'ri.

Hayotiy o'xshatish: mahalladagi do'kon. Bitta sotuvchi non ham sotadi, telefon ham ta'mirlaydi, pochta ham qabul qiladi. Novvoy narxni o'zgartirsa ham, telefon ustasi yangi ehtiyot qism keltirsa ham, pochta yangi qoida chiqarsa ham — hammasi o'sha bitta peshtaxtada o'zgaradi. Har o'zgarish boshqalariga xalaqit beradi. SRP aynan shu haqida.

2. SRP: bitta aktor

2.1 "Bitta ish" emas

SRP'ning eng ko'p tarqalgan talqini — "klass faqat bitta ishni qilsin". Bu noto'g'ri emas, lekin aniq ham emas: "bitta ish" nima? VazifalarService vazifa yaratadi, yangilaydi, o'chiradi — bu bitta ishmi yoki uchta?

Martin bu chalkashlikni "Clean Architecture" (2017) kitobida tuzatgan. U yerdagi ta'rif:

Modul bitta va faqat bitta aktor oldida javobgar bo'lishi kerak.

Aktor — tizimdan bir xil o'zgarishni so'raydigan odamlar guruhi: buxgalteriya, xavfsizlik bo'limi, mahsulot jamoasi, tashqi hamkor. "Bitta ish" degan qoida funksiyalar uchun (Toza kod: funksiyalar, izohlar va tuzilma). SRP esa yuqoriroq darajada: kim bu kodni o'zgartirishni so'raydi?

VazifalarService ning hamma metodlari bitta aktorga xizmat qiladi — vazifalar ilovasining mahsulot qoidalariga. Shuning uchun u SRP'ga mos, garchi o'nlab metodi bo'lsa ham.

2.2 auth.controller.ts: to'qqiz aktor

Asosiy tamoyillar darsidagi patternlar ro'yxatida bitta fayl SRP buzilishi sifatida belgilangan edi: auth/auth.controller.ts. Unda 350 dan ortiq qator va 24 ta marshrut bor. Marshrutlarni yo'l bo'yicha guruhlaymiz va har guruhga "o'zgarishni kim so'raydi?" savolini beramiz:

Guruh Marshrutlar Kim o'zgartirishni so'raydi
ro'yxat va email tasdiq 3 mahsulot jamoasi (ro'yxat oqimi)
parol tiklash 2 qo'llab-quvvatlash xizmati
kirish va chiqish 4 xavfsizlik
hisobni o'chirish 1 yurist (shaxsiy ma'lumot qonuni)
SMS kod va telefon 4 SMS provayderi, moliya (SMS narxi)
OIDC (Google) 2 tashqi provayder
Telegram 2 Telegram platformasi
API kalitlar 4 integratsiya qiluvchi dasturchilar
sessiyalar 2 foydalanuvchi va xavfsizlik

Aktorlar ustuni — bizning taxminimiz, u jamoa tuzilmasiga bog'liq. Kichik jamoada bularning hammasini bitta odam so'raydi. Lekin o'zgarish sabablari baribir har xil. Masalan, Google OIDC protokolida o'zgarish bo'ldi — bunga parol tiklash oqimining hech qanday aloqasi yo'q. Lekin ikkalasi bitta faylda, bitta importlar ro'yxati, bitta konstruktor va bitta 405 javoblar bloki bilan yashaydi.

flowchart LR
  M[mahsulot] -->|ro'yxat, email| F[auth.controller.ts]
  Q[qo'llab-quvvatlash] -->|parol tiklash| F
  X[xavfsizlik] -->|kirish, sessiyalar| F
  Y[yurist] -->|hisobni o'chirish| F
  S[SMS provayder] -->|OTP, telefon| F
  G[Google, Telegram] -->|OIDC, Telegram| F
  D[dasturchilar] -->|API kalitlar| F

Diagrammada yetti aktor guruhi va bitta fayl. Har strelka — "shu odamlar shu marshrutlar o'zgarishini so'raydi", strelka ustidagi yozuv — marshrutlar guruhi. O'ng tomonda hammasi bitta nuqtaga tushadi. Bu SRP buzilishining ko'rinishi.

2.3 Tarix: o'zgarishlar qayerga tekkan

Taxmin yetarli emas. Fayl haqiqatan ko'p sabab bilan o'zgarganmi? Buni tarix ko'rsatadi. 28-qismda auth Express'da auth/marshrut.ts faylida yozilgan, 30-qismda Nest'ga auth/auth.controller.ts bo'lib ko'chgan. Skript har saqlangan bosqichda shu faylni oladi, marshrut dekoratorlari bo'yicha bo'laklarga bo'ladi va qo'shni bosqichlar orasida qaysi guruhlarning bo'lagi o'zgarganini yozadi. Marshrutdan oldingi qism (importlar, tezlik qoidalari, konstruktor) — "sarlavha". Express'dan Nest'ga ko'chish o'tishi hisobga olinmaydi: u butun faylni qayta yozadi.

Natija (Node 24.21.0, biz ishga tushirdik; skript mashq papkasida):

text
28/07: kirish-chiqish, royxat-email, sarlavha
28/11: kirish-chiqish, royxat-email, sarlavha, sessiyalar
28/12: parol-tiklash, royxat-email, sarlavha
28/13: kirish-chiqish, otp-telefon, sarlavha
28/15: oidc, otp-telefon, sarlavha
28/16: oidc, sarlavha, telegram
28/19: kirish-chiqish, sarlavha, telegram
28/20: sarlavha
28/22: api-kalitlar, sarlavha, telegram
28/26: kirish-chiqish, sarlavha
28/30: royxat-email, sarlavha
30/43: marshrut.ts -> auth.controller.ts (Express -> Nest, hisobga olinmadi)
31/12: hisob-ochirish, kirish-chiqish, sarlavha
31/25: api-kalitlar, hisob-ochirish, kirish-chiqish, sarlavha
36/01: sarlavha
bosqichlar 61, fayl o'zgargan o'tishlar 14 (+ 1 ko'chish)

Qatordagi 28/07 — "28-qismning 7-darsidagi bosqich". Yakuniy sanoq:

Nima Natija
fayl o'zgargan o'tishlar 14 (61 bosqichdan)
"sarlavha" o'zgargan 14 / 14
2 va undan ko'p marshrut guruhiga tekkan 10 / 14
eng ko'p o'zgargan guruh kirish va chiqish — 7 marta

2.4 Natijani halol o'qish

Birinchi qarashda — SRP buzilishining to'liq isboti: har o'zgarish faylning umumiy boshiga tekkan va o'ndan ortig'i bir nechta guruhga. Lekin raqamni diqqat bilan o'qiylik.

Skript qo'pol. Marshrut oldidagi izoh qatori oldingi guruhning bo'lagiga tushadi. Yangi guruh qo'shilganda, uning izohi qo'shnisini "o'zgargan" qilib ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun "10 / 14" — yuqori chegara. "Sarlavha 14 / 14" esa ishonchli: har yangi xususiyat yangi import, yangi sxema yoki yangi tezlik qoidasi qo'shgan.

Ikki davr bor. 28-qismda auth bosqichma-bosqich qurilgan: fayl 41 qatordan 300 qatorgacha o'sgan va deyarli har dars yangi aktor olib kelgan. 30-qismdan keyin esa yetti qismda fayl atigi 3 marta o'zgargan. Ya'ni SRP buzilishining narxi o'sish davrida to'lanadi: bitta fayl, bitta sarlavha, har xususiyat uchun bitta ziddiyat nuqtasi. Ikki dasturchi bir vaqtda OIDC va API kalitlar ustida ishlasa, ikkalasi ham importlar va konstruktorni tahrirlaydi — Git'da birlashtirish ziddiyati (merge conflict) deyarli kafolatlangan (Conflictlarni yechish amaliyoti).

Ajratish allaqachon bo'lgan. Nest'ga ko'chishda ikki guruh alohida faylga chiqqan: mfa.controller.ts (2FA va passkey, 9 marshrut) va admin.controller.ts. Ya'ni kanon SRP'ni qisman qo'llagan: eng katta va eng mustaqil guruhlarni ajratgan, qolganini birga qoldirgan.

Xulosa: auth.controller.ts SRP'ni buzadi, lekin hozir bu buzilish arzon — fayl barqaror. Bugun uni beshta faylga bo'lish 2–3 soatlik ish, foydasi esa yangi auth xususiyati paydo bo'lgandagina ko'rinadi.

Tekshirib ko'ring: Jamoangiz keyingi oyda auth'ga ikki yangi narsa qo'shmoqchi: Apple bilan kirish va "ishonchli qurilmalar" ro'yxati. Controller'ni hozir bo'lasizmi?

Javob

Ha, aynan hozir — o'sish davri boshlanyapti. Ikki yangi xususiyat — ikki yangi aktor va tarix ko'rsatgandek, ular faylning umumiy boshiga tegadi. Eng arzon yo'l: mavjud kodni ko'chirmasdan, yangi guruhlarni yangi controller'ga yozish (oidc.controller.ts ga Apple, qurilmalar.controller.ts). Nest bir xil auth prefiksli bir nechta controller'ni qo'llaydi, URL'lar o'zgarmaydi. Eskilarini esa o'zgartirish kerak bo'lganda, bittalab ko'chirasiz.

2.5 Qator soni SRP emas

SRP'ni ko'pincha fayl uzunligi bilan adashtirishadi. vazifalar/pg-ombor.ts — loyihadagi eng katta fayl (381 qator). Lekin uning bitta aktori bor: ma'lumotlar bazasi sxemasi. U faqat SQL va jadvallar o'zgarganda o'zgaradi. Uzun, lekin SRP'ga mos.

Teskarisi ham bo'ladi: qisqa, lekin ikki mas'uliyatli fayl. umumiy/cheklov.ts ning asosiy ishi — hisoblagichlar (Cheklagich interfeysi va besh implementatsiya). Lekin uning oxirida yana bitta narsa bor: 28-qismdan qolgan Express middleware'i. Kanondan bo'lak (qatorlar bo'lindi):

ts
export function cheklov(c: Cheklagich, qoidalar: readonly Qoida[],
  xatoLog?: (x: unknown) => void): RequestHandler {
  return async (req, res, next) => {
    let eng: (Natija & { q: Qoida }) | undefined;
    try {
      for (const q of qoidalar) {
        const k = q.kalit(req);
        // … qoidalar sikli, RateLimit sarlavhalari, 429

Bu "qoida" mas'uliyati: qaysi yo'lga qaysi limit va oshsa nima qilinadi. 30-qismda bu ish auth/cheklov.guard.ts ga ko'chgan, guard xuddi shu siklni qaytadan yozgan. Middleware esa qolib ketgan. Biz src/, test/ va e2e/ ni grep qildik (biz ishga tushirdik): cheklov funksiyasini hech kim import qilmaydi. Bu o'lik kod.

O'lik kod nimaga zarar? U o'zgarmaydi, testlarni buzmaydi. Lekin o'quvchini chalg'itadi. Yangi dasturchi cheklov.ts ni ochadi va "fail open" degan izohni o'qiydi. U cheklovchi xatoda so'rovni o'tkazib yuboradi deb o'ylaydi. Holbuki 35-qismdan beri haqiqiy yo'l — ehtiyot hisoblagich (Fail-open va fail-closed): Redis ishlamasa, sanash xotirada davom etadi. Ikkinchi mas'uliyat faylning birinchi mas'uliyati haqida noto'g'ri tasavvur beradi.

Kanon kodi bu darsda o'zgarmaydi. O'z nusxangizda funksiyani va endi kerak bo'lmagan RequestHandler importini o'chirib, npm run check bilan tekshiring. Biz buni kanonda sinamadik: grep natijasi "import yo'q" deydi, lekin lint va testlar yurgizilmagan.

3. OCP: kengaytirishga ochiq, o'zgartirishga yopiq

3.1 Ikki talqin

OCP (Open/Closed Principle) ni Bertrand Meyer 1988-yilda "Object-Oriented Software Construction" kitobida yozgan: modul kengaytirishga ochiq, lekin o'zgartirishga yopiq bo'lsin. Meyer buni meros orqali tushungan: tayyor, boshqalar ishlatayotgan klassni o'zgartirmaysiz — undan meros olib, yangi xulq qo'shasiz.

Martin keyinroq boshqa talqin bergan: kengaytirish abstraksiya orqali. Iste'molchi kod interfeysni biladi, yangi xulq — interfeysning yangi implementatsiyasi. Iste'molchi o'zgarmaydi. OOP tamoyillari va Asosiy tamoyillar darslaridagi "merosdan ko'ra kompozitsiya" saboqlari bilan bugun ko'proq ikkinchi talqin ishlatiladi.

Muhim nuqta: "yopiq" degani "hech qachon tahrirlanmaydi" emas. Bu "yangi turdagi talab uchun tahrirlash kerak emas" degani. Xato tuzatish — o'zgartirish, OCP uni taqiqlamaydi.

3.2 Yordam bergan joy: cheklagichlar tarixi

Tezlik cheklovi tarixida OCP'ni aniq ko'rish mumkin. Uchta fayl bor:

  • umumiy/cheklov.ts — Cheklagich interfeysi va implementatsiyalari (sanash);
  • auth/cheklov.guard.ts — iste'molchi: qoidalarni qo'llaydi;
  • auth/auth-yarat.ts — yig'uvchi: qaysi cheklagichni yaratishni hal qiladi.

Kurs davomida cheklagichga ikki marta yangi xulq qo'shildi: 31-qismda Redis cheklagichi ("issiq qator" muammosi) va 35-qismda ehtiyot hisoblagich (Redis to'xtaganda; kodda klass nomi ZaxiraliCheklagich). Har bosqichda uchala faylni solishtirdik (Node 24.21.0, biz ishga tushirdik):

text
30/52: auth/auth-yarat.ts
31/30: umumiy/cheklov.ts, auth/auth-yarat.ts
35/08: umumiy/cheklov.ts, auth/auth-yarat.ts
36/01: auth/cheklov.guard.ts, auth/auth-yarat.ts
bosqichlar 36; o'zgarishlar: umumiy/cheklov.ts 2, auth/cheklov.guard.ts 1, auth/auth-yarat.ts 4

31/30 va 35/08 qatorlariga qarang. Yangi cheklagich qo'shildi — cheklov.ts ga yangi klass yozildi, auth-yarat.ts da yangi klass ulandi. Guard esa o'zgarmadi. U 30-qismdan 36-qismgacha bitta bosqichda o'zgargan: 36/01 da, 429 jurnali qo'shilganda. Bu esa boshqa sabab — "qoida" o'zgardi, "sanash" emas.

Bu OCP'ning darslikdagi shakli: kengaytirish nuqtasi (Cheklagich interfeysi), yangi implementatsiya va bitta yig'uvchi joy. Guard'ga 30-qismda yozilgan testlar Redis va ehtiyot hisoblagich uchun ham o'zgarmasdan ishladi.

Yig'uvchi joy (auth-yarat.ts) har kengaytirishda o'zgaradi va bu normal. Martin buni "asosiy komponent" (Main) deb ataydi — ilovaning eng "iflos" joyi, u hamma konkret klasslarni biladi. DI va IoC konteyner darsidagi "kompozitsiya ildizi" (composition root) aynan shu. OCP iste'molchilarni himoya qiladi, yig'uvchini emas.

3.3 Buzilgan joy: ombor turlari bilimi

Endi teskari misol. vazifalar-api da to'rtta ombor turi bor: xotira, fayl, postgres, prisma. VazifaOmbori interfeysi tufayli VazifalarService qaysi tur ishlayotganini bilmaydi — bu yerda OCP ishlaydi. Lekin loyihaning boshqa joylari bilishi kerak: auth, AI, fayllar va bot faqat SQL bazasi bilan ishlaydi. Bu bilim qayerda yashaydi? src/ dagi SAQLASH === "…" taqqoslashlarini sanadik (Node 24.21.0, biz ishga tushirdik):

text
ai/ai.module.ts: taqqoslash 2, case 0
app.module.ts: taqqoslash 2, case 0
bot.ts: taqqoslash 2, case 0
config.ts: taqqoslash 8, case 0
integratsiya.module.ts: taqqoslash 2, case 0
ombor-yarat.ts: taqqoslash 2, case 4
fayllar 6, taqqoslash 18, case 4

Taqqoslashlar juft keladi: SAQLASH === "postgres" || SAQLASH === "prisma". Ya'ni 18 ta taqqoslash — 9 ta joy, har biri "bu SQL bazasimi?" degan bitta savolni o'zicha beradi. Masalan, config.ts da to'rtta tekshiruv bor. Ulardan biri — production'da faqat SQL baza:

ts
.refine((e) => e.NODE_ENV !== "production"
  || e.SAQLASH === "postgres" || e.SAQLASH === "prisma", …)

Qator bo'lindi va xato matni qisqartirildi. Endi tasavvur qiling: beshinchi tur kerak bo'ldi, masalan, boshqa ORM. Ombor klassini yozish va switch ga bitta case qo'shish — kutilgan ish. Lekin bundan tashqari 6 fayldagi 9 joyni topib, har biriga || e.SAQLASH === "yangi" qo'shish kerak. Bittasini unutsangiz, xato jim chiqadi: masalan, AI yangi tur bilan yoqilmaydi va hech kim nima uchunligini bilmaydi.

Bu OCP buzilishi, lekin interfeys darajasida emas — konfiguratsiya darajasida. Va u DRY buzilishi ham: "qaysi turlar SQL" degan bitta bilim 9 marta yozilgan (Asosiy tamoyillar).

3.4 Kengaytirish nuqtasini bitta joyga yig'ish

Tuzatish g'oyasi sodda: savolni bitta joyda bering. Eng kichik qadam — bitta funksiya:

ts
// taklif — kanonga kiritilmagan
export const sqlBazami = (s: Config["SAQLASH"]): boolean =>
  s === "postgres" || s === "prisma";

Keyin 9 joy sqlBazami(c.SAQLASH) ni chaqiradi. Yangi tur qo'shilsa — bitta funksiya o'zgaradi. Yana bir qadam — turlar ro'yxatini ma'lumot qilish: har turning xususiyatlari (SQL'mi, kesh mumkinmi) bitta jadvalda. Paketsiz modelda:

js
const turlar = new Map();

function royxatgaOl(nom, tur) {
  turlar.set(nom, tur);
}

function sqlBazami(nom) {
  return turlar.get(nom)?.sql === true;
}

royxatgaOl("xotira", { sql: false });
royxatgaOl("fayl", { sql: false });
royxatgaOl("postgres", { sql: true });
royxatgaOl("prisma", { sql: true });

// iste'molchilar — faqat savol beradi, ro'yxatni bilmaydi
const authYoqilganmi = (c) => sqlBazami(c.SAQLASH);
const aiMumkinmi = (c) => c.AI !== "yoq" && sqlBazami(c.SAQLASH);

royxatgaOl("mysql", { sql: true }); // yangi tur: bitta qator

for (const s of ["fayl", "prisma", "mysql"]) {
  const c = { SAQLASH: s, AI: "gemini" };
  console.log(s, authYoqilganmi(c), aiMumkinmi(c));
}

Konsolda:

text
fayl false false
prisma true true
mysql true true

mysql qo'shildi va ikki iste'molchi uni darhol "SQL" deb tanidi — ularning kodi o'zgarmadi. ?. — "obyekt bo'lsa, maydonini ol" (??, ?. va mantiqiy tayinlash): ro'yxatda yo'q nom undefined beradi va === true uni false ga aylantiradi.

Nega kanon buni qilmadi? Ikkita SQL turi bor va uchinchisi rejada yo'q. 9 joyni yangilash kichik ish. Lekin uchinchi tur kerak bo'lmasa, u foydasiz. Asosiy tamoyillar darsidagi uchlik qoidasi shu yerda ham ishlaydi: uchinchi SQL turi paydo bo'lgan kuni bilim bitta joyga yig'iladi. Bungacha sqlBazami kabi bitta funksiya — eng arzon sug'urta. Biz uni kanonga kiritmadik: dars kodi o'zgarmasligi kerak edi. Lekin o'z loyihangizda buni qilish tavsiya etiladi — o'zgarish kichik va xavfsiz.

Tekshirib ko'ring: ombor-yarat.ts dagi switch (config.SAQLASH) ham har yangi turda o'zgaradi. Bu ham OCP buzilishimi?

Javob

Yo'q. switch — yig'uvchi joy: konkret klasslarni yaratish uning vazifasi. U bitta, ma'lum joyda va to'liqligini TypeScript tekshiradi. Funksiya Saqlash turini qaytaradi va SAQLASH to'rt qiymatli birlashma tur. case yetishmasa, hamma yo'l return qilmaydi va kompilyator xato beradi. 9 ta tarqoq || ni esa hech narsa tekshirmaydi: yangi tur qo'shilganda ular jim "false" qaytaradi. Farq o'zgarishning borligida emas, uning qayerda va kim tekshirishida.

3.5 OCP qachon kerak emas

Meyer OCP'ni kutubxonalar uchun yozgan: klassingizni boshqalar ishlatadi va siz ularning kodini ko'rmaysiz. Bunday holatda tayyor klassni o'zgartirish — boshqalarni buzish. Ilova kodida esa vaziyat boshqa: hamma iste'molchi sizning repozitoriyingizda, testlar bor, o'zgarish bir PR'da. Bu yerda "o'zgartirishga yopiq" talabi zarar ham berishi mumkin:

  • Har joyga kengaytirish nuqtasi. "Ertaga boshqa SMS provayder kerak bo'lishi mumkin" degan sabab bilan interfeys, fabrika va ro'yxat yozish — YAGNI buzilishi. vazifalar-api da SMS interfeysining haqiqiy implementatsiyalari bor: Eskiz, dev uchun log va test dublyori. 29-qismda yozilgan PlayMobileProvayder va ZaxiraliSms esa hozir hech qayerda ulanmagan va loyihada testi yo'q (grep, biz ishga tushirdik). Ishlatilmaydigan kengaytirish — xuddi o'lik kod kabi o'qishga yuk.
  • Noto'g'ri o'q bo'ylab ochiq. Kengaytirish nuqtasi faqat bitta yo'nalishda ochiq: Cheklagich yangi ombor uchun ochiq, lekin yangi algoritm uchun emas. Masalan, sirpanuvchi oyna (sliding window) — interfeysning ol(kalit, limit, oynaMs) imzosi qat'iy oyna uchun yozilgan. Ochiqlik o'qini taxmin qilib bo'lmaydi. Uni birinchi haqiqiy o'zgarish ko'rsatadi.
  • O'zgarish arzon bo'lsa. 4 case li switch ni plaginlar ro'yxatiga aylantirish o'qishni qiyinlashtiradi va foyda bermaydi.

Qoidani shunday eslab qoling: OCP o'zgarish takrorlanadigan o'q bo'ylab qo'llanadi. Cheklagich ikki marta kengaytirildi — o'q tasdiqlangan. Ombor turlari ham to'rt marta — o'q tasdiqlangan, lekin konfiguratsiya darajasida yopilmagan.

4. SRP va OCP birga

Ikki tamoyil bir-birini to'ldiradi. SRP bo'ylab bo'lingan kodda OCP oson: har aktorning o'zgarishi o'z modulida va yangi xulq yangi modul bo'ladi. cheklov.ts va cheklov.guard.ts ning ajralganini eslang (Asosiy tamoyillar darsidagi separation of concerns). Aynan shu ajralish tufayli 31 va 35-qismlardagi kengaytirishlar guard'ga tegmadi.

Teskari tomoni: SRP buzilgan joyda OCP ham qiyin. auth.controller.ts da yangi guruh qo'shish — mavjud faylni tahrirlash. Ya'ni bu fayl yangi auth xususiyatlariga "yopiq" emas.

Bu yerda yana bir yashirin narx bor. Controller oxirida 405 javoblari qo'lda yozilgan: qaysi yo'lda qaysi metodlar bor. Bitta bo'lak (qatorlar bo'lindi):

ts
@ApiExcludeEndpoint()
@All(["men", "sessiyalar"])
faqatGet(@Req() req: Request): never {
  throw new MetodYoqXatosi(req.method, "GET, HEAD");
}

MetodYoqXatosi 405 javobiga Allow sarlavhasini qo'yadi — shu yo'lda qaysi metodlar bor. men yo'liga 31-qismda DELETE qo'shilgan (hisobni o'chirish). Lekin bu ro'yxat yangilanmagan: PUT /v1/auth/men uchun 405 javobi Allow: GET, HEAD deydi, holbuki DELETE ham bor. HTTP standarti (RFC 9110) Allow da hamma qo'llab-quvvatlangan metodlar bo'lishini talab qiladi. Buni kodni o'qib topdik. Jonli so'rov bilan tekshirmadik va loyihada bunday test yo'q.

Xato kichik, lekin sababi tipik: bitta bilim (yo'l va uning metodlari) ikki joyda — dekoratorda va 405 ro'yxatida. Bitta marshrut qo'shilganda ikkinchi joy unutilgan. Controller'ni aktorlar bo'yicha bo'lganda bu ro'yxatlar ham bo'linishi kerak. Yaxshisi — marshrutlardan avtomatik hisoblanishi kerak (3-mashq).

5. Loyihangizda tekshiring

Kod bu darsda o'zgarmaydi: kanon tajribasida o'lchovlar qilindi va qarorlar yozildi. O'z nusxangizda uchta narsani bajaring:

  1. Aktorlar jadvali. Eng katta 3 ta controller yoki xizmat uchun "to'qqiz aktor" jadvali kabi jadval tuzing: guruh, marshrutlar soni, kim so'raydi. 4 tadan ko'p aktorli fayllarni belgilang.
  2. Tarqoq taqqoslashlar. grep -rn 'SAQLASH ===' src va shu kabi konfiguratsiya taqqoslashlarini qidiring. Bir xil savol 3 va undan ko'p joyda berilgan bo'lsa — bitta funksiyaga yig'ing.
  3. O'lik eksportlar. Hech kim import qilmaydigan eksportlarni toping. Bunda grep yoki knip kabi vosita yordam beradi.

Topilganini docs/ARXITEKTURA.md ga yozing. Kerak bo'lsa, sqlBazami va 405 tuzatishini alohida commit bilan kiriting. Commit xabari, masalan:

text
refactor: SQL ombor tekshiruvi bitta funksiyada (9 joy)

6. Ko'p uchraydigan xatolar

6.1 SRP — "bitta metod"

Klassni har metodi uchun alohida klassga bo'lish (VazifaYaratuvchi, VazifaOchiruvchi …). Bitta aktor qoidalari birga turishi kerak: ular birga o'zgaradi.

6.2 Uzunlikni SRP bilan adashtirish

381 qatorli pg-ombor.ts — bitta aktor. 30 qatorli faylda ham ikki mas'uliyat bo'lishi mumkin. Avval "kim so'raydi?" savolini bering, keyin qatorlarni sanang.

6.3 Har narsaga kengaytirish nuqtasi

Bitta implementatsiyali interfeys, "ehtimol kerak bo'ladi" fabrika. OCP takrorlanadigan o'zgarish o'qi uchun.

6.4 Yig'uvchini ham "yopiq" qilishga urinish

switch yoki auth-yarat.ts ni plaginlar tizimiga aylantirish. Kompozitsiya ildizi konkret klasslarni bilishi kerak — bu uning vazifasi.

6.5 Takrorlangan ro'yxatlar

Bir xil savolni ko'p joyda berish (=== "postgres" || …) yoki bir xil ro'yxatni ikki joyda yozish (marshrut va Allow). Yangi element qo'shilganda bittasi albatta unutiladi.

7. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/36/05-solid-1/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik). Darsdagi o'lchov skriptlari ham shu papkada.

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • SRP'ning Martin bergan aniq ta'rifida modul bitta oldida javobgar
  • OCP: kengaytirishga ochiq, o'zgartirishga
  • Konkret klasslarni yaratadigan va ulaydigan joy — kompozitsiya
  • 31 va 35-qismda yangi cheklagich qo'shilganda o'zgarmagan fayl — cheklov..ts
  • 405 javobida ruxsat etilgan metodlarni ko'rsatadigan sarlavha —
Yechim
  • aktor — o'zgarishni so'raydigan odamlar guruhi.
  • yopiq — yangi turdagi talab uchun tahrir kerak emas.
  • ildizi — composition root, auth-yarat.ts va ombor-yarat.ts.
  • guard — iste'molchi faqat Cheklagich interfeysini biladi.
  • Allow — RFC 9110 talabi.

2-mashq (o'rta): aktorlarni sanash

guruhla(marshrutlar) funksiyasini yozing. U "METOD yo'l" ko'rinishidagi satrlarni oladi va har guruhda nechta marshrut borligini Map bilan qaytaradi. Guruh — yo'lning birinchi bo'lagi bo'yicha jadvaldan (GURUH). Bitta istisno: DELETE men — alohida hisob guruhi. Natijani kamayish tartibida chiqaring. Marshrutlar — auth.controller.ts dagi 24 tasi.

Ishora: split(" ") metod va yo'lni ajratadi, split("/")[0] — birinchi bo'lak. ?? — chap tomoni undefined bo'lsa o'ngini oladi (??, ?. va mantiqiy tayinlash).

Yechim
js
const marshrutlar = [
  "POST royxat", "POST email-tasdiq", "POST email-tasdiq/qayta",
  "POST parol-tiklash/sorov", "POST parol-tiklash",
  "POST kirish", "GET men", "POST chiqish", "POST chiqish-hammasi",
  "DELETE men", "POST otp/yubor", "POST otp/kirish",
  "POST telefon", "POST telefon/tasdiq",
  "GET oidc/:provayder", "GET oidc/:provayder/qaytish",
  "POST telegram", "POST telegram/ulash",
  "GET api-kalitlar", "POST api-kalitlar",
  "DELETE api-kalitlar/:id", "POST api-kalitlar/:id/aylantirish",
  "GET sessiyalar", "DELETE sessiyalar/:id",
];

const GURUH = {
  royxat: "royxat", "email-tasdiq": "royxat",
  "parol-tiklash": "parol", kirish: "kirish", men: "kirish",
  chiqish: "kirish", "chiqish-hammasi": "kirish",
  otp: "sms", telefon: "sms", oidc: "oidc", telegram: "telegram",
  "api-kalitlar": "api-kalit", sessiyalar: "sessiya",
};

function guruhla(royxat) {
  const natija = new Map();
  for (const m of royxat) {
    const [metod, yol] = m.split(" ");
    const bosh = yol.split("/")[0];
    const g = metod === "DELETE" && bosh === "men"
      ? "hisob" : GURUH[bosh] ?? "?";
    natija.set(g, (natija.get(g) ?? 0) + 1);
  }
  return natija;
}

const g = guruhla(marshrutlar);
const tartib = [...g].sort((a, b) => b[1] - a[1]);
for (const [nom, soni] of tartib) console.log(`${nom}: ${soni}`);
console.log(`${marshrutlar.length} marshrut, ${g.size} guruh`);

Konsolda:

text
kirish: 4
sms: 4
api-kalit: 4
royxat: 3
parol: 2
oidc: 2
telegram: 2
sessiya: 2
hisob: 1
24 marshrut, 9 guruh

To'qqiz guruh — darsdagi aktorlar jadvali bilan bir xil. sort barqaror: soni teng guruhlar Map ga qo'shilgan tartibda qoladi (kirish, sms, api-kalit). Jadval qo'lda yozilgani ham bilim: yangi yo'l qo'shilsa va jadvalga tushmasa, ? guruhi paydo bo'ladi — xato darhol ko'rinadi.

3-mashq (qiyin): Allow ni hisoblash

405 javoblarining ruxsat ro'yxatini marshrutlardan hisoblaydigan allowHisobla(marshrutlar) funksiyasini yozing. Natija — Map: yo'l → metodlar ro'yxati. GET bo'lsa HEAD ham qo'shiladi (Express GET marshruti HEAD ga ham javob beradi). Keyin natijani controller'dagi qo'lda yozilgan qiymatlar bilan solishtiring va farqlarni chiqaring.

Ishora: m.get(yol) ?? [] — yo'l birinchi marta uchrasa, bo'sh massiv. Satrlarni solishtirish uchun massivni join(", ") bilan birlashtiring.

Yechim
js
const marshrutlar = [
  "GET men", "DELETE men", "GET sessiyalar",
  "DELETE sessiyalar/:id", "GET api-kalitlar", "POST api-kalitlar",
];

// auth.controller.ts dagi qo'lda yozilgan 405 javoblari
const qolda = {
  men: "GET, HEAD",
  sessiyalar: "GET, HEAD",
  "api-kalitlar": "GET, HEAD, POST",
  "sessiyalar/:id": "DELETE",
};

function allowHisobla(royxat) {
  const m = new Map();
  for (const q of royxat) {
    const [metod, yol] = q.split(" ");
    const r = m.get(yol) ?? [];
    r.push(metod);
    if (metod === "GET") r.push("HEAD");
    m.set(yol, r);
  }
  return m;
}

for (const [yol, metodlar] of allowHisobla(marshrutlar)) {
  const haqiqiy = metodlar.join(", ");
  if (qolda[yol] === haqiqiy) console.log(`OK ${yol}`);
  else console.log(`FARQ ${yol}: ${qolda[yol]} | ${haqiqiy}`);
}

Konsolda:

text
FARQ men: GET, HEAD | GET, HEAD, DELETE
OK sessiyalar
OK sessiyalar/:id
OK api-kalitlar

Funksiya "SRP va OCP birga" bo'limida o'qib topilgan farqni o'zi topdi. Real loyihada bu hisobni test qilish mumkin: Nest marshrutlar ro'yxatini ish vaqtida beradi (DiscoveryService — Reflector, metadata va DiscoveryService). Test har yo'l uchun 405 javobidagi Allow ni haqiqiy metodlar bilan solishtiradi. Shunda bitta bilim bitta joyda qoladi, ikkinchisi undan hisoblanadi — bu DRY va SRP'ning birgalikdagi yechimi.

8. Real ishda

  • Kod review'da "bu klass juda katta" degan izohdan ko'ra "bu faylni kim o'zgartirishni so'raydi?" degan savol foydaliroq. Javobda uchdan ortiq aktor chiqsa, bo'lish vaqti kelgan.
  • CODEOWNERS (Git va monorepo: CODEOWNERS) — SRP'ning tashkiliy ko'rinishi. Bitta faylga uchta jamoa egalik qilsa, review har safar uchtasini kutadi.
  • Tarix — eng yaxshi dalil. git log --format= --name-only bilan qaysi fayllar eng ko'p o'zgarishini sanash mumkin. Bu ro'yxatning boshidagi katta fayllar odatda bir necha aktorli bo'ladi. Shuning uchun ularni birinchi bo'lish kerak.
  • Plagin tizimlari (ESLint qoidalari, Vite plaginlari, NestJS modullari) — OCP'ning keng ko'lamli ko'rinishi. Ular kutubxona uchun yozilgan: muallif foydalanuvchi kodini ko'rmaydi. Ilova ichida bunday tizim kamdan-kam kerak.
  • Intervyu savollari: "SRP nima — misol keltiring", "OCP'ni buzmasdan yangi to'lov usulini qanday qo'shasiz?", "SOLID qachon zarar beradi?". Kuchli javob — tamoyilni o'z loyihangizdagi aniq faylda ko'rsatish va narxini aytish.

Xulosa

  • SRP — bitta aktor: auth.controller.ts da 24 marshrut va 9 guruh, pg-ombor.ts esa 381 qatorli bo'lsa ham bitta aktorga xizmat qiladi.
  • Tarix: 61 bosqichda auth fayli 14 marta o'zgargan, umumiy bosh — 14 / 14; buzilishning narxi o'sish davrida to'lanadi, barqaror faylni bo'lish shoshilinch emas.
  • O'lik kod ham SRP buzilishi: cheklov() middleware'ini hech kim import qilmaydi, lekin u fayl haqida noto'g'ri tasavvur beradi.
  • OCP — iste'molchini himoya qiladi: 31 va 35-qismda ikki cheklagich qo'shildi, guard o'zgarmadi; yig'uvchi (auth-yarat.ts) o'zgarishi normal.
  • Ombor turlari bilimi 6 faylda 9 joyga tarqalgan — konfiguratsiya darajasidagi OCP va DRY buzilishi; yechim — bitta sqlBazami funksiyasi.
  • 405 Allow ro'yxati DELETE men dan orqada qolgan — takrorlangan bilim albatta ajraladi.

Keyingi dars: SOLID 2: LSP, ISP, DIP — sakkiz omborning bitta shartnoma testidan o'tishini, Anthropic provayderining embedding va'dasini bajarmasligini hamda 17 maydonli auth to'plamidan ko'p fayl faqat bittasini ishlatishini ko'ramiz.

Manbalar

  • Robert C. Martin — Design Principles and Design Patterns (2000) — SOLID tamoyillari to'plami
  • Robert C. Martin — Clean Architecture (2017), 7–8-boblar — SRP (aktor) va OCP
  • Robert C. Martin — The Single Responsibility Principle: https://blog.cleancoder.com/uncle-bob/2014/05/08/SingleReponsibilityPrinciple.html (tekshirildi, 2026-11: "one and only one reason to change", "about people")
  • Bertrand Meyer — Object-Oriented Software Construction (1988) — Open/Closed Principle
  • RFC 9110 HTTP Semantics, 15.5.6 (405 va Allow): https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9110#name-405-method-not-allowed (tekshirildi, 2026-11: "MUST generate an Allow header field in a 405 response")
  • Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): vazifalar-api 28–36-qism saqlangan bosqichlari (61 ta) — auth marshrutlari tarixi; cheklagich fayllari tarixi (36 bosqich); 4.4.0 src/ — SAQLASH taqqoslashlari, cheklov() importlari, 405 ro'yxatlari. Skriptlar va mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (Node 24.21.0, 2026-11-09).
36-qism. Arxitektura va system design · 5-dars yakunlandi

SOLID 1: SRP va OCP — bitta o'zgarish sababi va kodni o'zgartirmasdan kengaytirish

22 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: SOLID 2: LSP, ISP va DIP — shartnoma, kichik interfeys va bog'liqlik yo'nalishi
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0