Yaratuvchi patternlar: Factory, Builder va Singleton backend'da
Qisqacha: Yaratuvchi naqshlar (creational patterns) obyekt qanday va qachon yaratilishini bitta joyga yig'adi. Loyihada Factory hamma joyda bor. Masalan,
omborYaratconfig bo'yicha omborni tanlaydi, bazani tekshiradi va yopish funksiyasini qaytaradi. Asinxron konstruktor o'rnida esa Factory Method ishlaydi:FaylOmbori.och. Uchinchi fabrika —authYarat. U bir-biriga mos obyektlar oilasini yig'adi va unda bitta teshik topildi: production'da SMS provayderi sozlanmasa, OTP kodlari logga yoziladi. O'z Builder klassi loyihada yo'q, lekin uchta kutubxona builder'i ishlatiladi. Singleton qo'lda yozilmagan — Nest DI uni beradi. Lekin "yagona nusxa" faqat bitta jarayon ichida yagona.
Bu darsda
- Factory function, Factory Method va Abstract Factory farqini loyihadagi aniq joylarda ko'rsatasiz.
- Fabrika nega asinxron ishga tushish va resursni yopish uchun qulay ekanini tushuntirasiz.
- Builder qachon kerak, qachon obyekt parametri yetarli ekanini solishtirasiz.
- Singleton'ning backend'dagi ko'rinishlarini (DI scope, modul darajasidagi obyekt, kutubxona globali) taniysiz.
- "Yagona nusxa" chegarasi jarayon ekanini va bu nimani buzishini ko'rasiz.
Oldin bilishingiz kerak: JS'da dizayn naqshlari, SOLID 2: LSP, ISP, DIP, Custom provider'lar, Provider scope'lari.
1. Nega bu kerak?
JS'da dizayn naqshlari darsida naqsh tushunchasi bilan tanishgansiz. U yerda GoF kitobidagi uch oilani ham ko'rgansiz: yaratuvchi, tuzilmaviy va xulq naqshlari. Factory va Singleton'ning sodda shakllarini ham yozgansiz: menyuElementi() fabrikasi va Sozlamalar.olish(). Bu dars ularni backend sharoitiga olib chiqadi. Backend'da obyekt yaratish oddiy new emas:
- obyekt tashqi resursga bog'liq: baza ulanishi, Redis, SMTP;
- yaratish asinxron: ulanishni ochish, migratsiya holatini tekshirish;
- yaratilgan narsani yopish kerak: ilova to'xtaganda pool va ulanishlar;
- qaysi obyekt yaratilishi configga bog'liq: dev'da xotira, prod'da Postgres;
- ilova bir nechta jarayonda ishlaydi: API, ishchi, bot — har biri o'z nusxalari bilan.
Bu besh talab yaratuvchi naqshlarning backend'dagi asosiy sababi. Har birini vazifalar-api dagi joyda ko'ramiz va har naqsh uchun "qachon kerak emas" degan savolga ham javob beramiz.
Hayotiy o'xshatish: restoran oshxonasi. Ofitsiant "osh" deydi — oshpaz qaysi qozon, qanday guruch va qancha go'sht ekanini o'zi hal qiladi. Ofitsiant zavod (factory) bilan gaplashadi. Oshxonada tandir bitta — hamma non shu tandirda yopiladi. Bu singleton. Lekin restoranning ikkinchi filialida o'z tandiri bor. Bu jarayon chegarasi.
2. Factory: yaratishni bitta joyga yig'ish
2.1 Fabrika funksiya: omborYarat
src/ombor-yarat.ts dagi omborYarat(config, log) — loyihaning eng muhim fabrikasi. Uning ishi besh bosqichdan iborat:
flowchart TB
C[config: SAQLASH, DATABASE_URL, REDIS_URL] --> F[omborYarat]
F --> A{asosiyOmbor: switch}
A -->|xotira| X[XotiraOmbori]
A -->|fayl| L[FaylOmbori.och]
A -->|postgres| P[pool, SELECT 1, migratsiya] --> PG[PgOmbori fabrikasi]
A -->|prisma| R[pool, PrismaClient, migratsiya] --> PR[PrismaOmbori fabrikasi]
PG & PR --> K{REDIS_URL bormi?}
K -->|ha| KO[KeshliOmbor o'rami]
K -->|yo'q| S[Saqlash: ombor, yop, pool]
KO --> S
X & L --> SStrelkalar — ishga tushishdagi yo'l. Chaqiruvchi (OmborModule) faqat oxirgi to'rtburchakni ko'radi: Saqlash turi — ombor (yoki foydalanuvchi bo'yicha fabrika), yop() funksiyasi va kerak bo'lsa pool va redis.
Bu fabrikaning konstruktordan farqini sanaylik:
| Ish | new PgOmbori(…) qila oladimi |
omborYarat |
|---|---|---|
| config bo'yicha klass tanlash | yo'q | switch (config.SAQLASH) |
| asinxron tekshiruv (baza bormi, migratsiya mosmi) | yo'q — konstruktor await qila olmaydi |
ha, xato bo'lsa — ishga tushmaydi |
| resursni yopish yo'li | alohida | yop bilan birga qaytadi |
| o'rash (kesh) | chaqiruvchi o'zi | fabrika ichida |
| yarim yaratilganni tozalash | yo'q | xatoda pool.end() |
Oxirgi qator e'tiborga loyiq. Postgres tarmog'ida pool yaratiladi, keyin migratsiya tekshiriladi. Tekshiruv yiqilsa, fabrika ochiq pool'ni yopadi va xatoni yuqoriga uzatadi:
try {
await pool.query("SELECT 1 FROM foydalanuvchilar LIMIT 1");
await migratsiyaniTekshir(pool,
config.NODE_ENV === "production", log);
} catch (x) {
await pool.end();
throw x;
}Qator bo'lindi. Bu "yarim yaratilgan obyekt qolmasin" qoidasi. Konstruktorda buni qilib bo'lmaydi: konstruktor yiqilsa, uning ichida ochilgan ulanishni hech kim yopmaydi.
2.2 Foydalanuvchi bo'yicha fabrika
omborYarat ning Postgres tarmog'i tayyor ombor emas, fabrika qaytaradi: (egasi) => new PgOmbori(pool, egasi). Tur nomi OmborFabrikasi. Sababi Row Level Security bilan bog'liq: har so'rov o'z egasining nomidan bazaga boradi. VazifalarService har chaqiruvda this.fabrika(this.egasi) dan yangi ombor oladi.
Har so'rovda yangi obyekt — qimmat emasmi? PgOmbori — ikki maydonli yengil obyekt: pool havolasi va egasi raqami. Ulanish pool'da qayta ishlatiladi. Muqobil yo'l — Nest'ning REQUEST scope'i. Unda Nest har so'rovda butun bog'liqlik zanjirini (controller, xizmat) qayta yaratadi. Kanon izohida o'lchov bor: REQUEST scope bilan RPS 43 % ga kamaygan (30-qism tajribasi). Fabrika esa faqat bitta yengil obyekt yaratadi. Bu yerda yaratuvchi naqsh to'g'ridan-to'g'ri tezlik qarori.
2.3 Factory Method: FaylOmbori.och
vazifalar/fayl-ombor.ts da konstruktor private, obyekt esa statik metod orqali yaratiladi:
private constructor(yol: string, xotira: XotiraOmbori) { … }
static async och(yol: string, soat = () => new Date()):
Promise<FaylOmbori> { … }Qatorlar qisqartirildi. Nega? Fayl ombori ishga tushishda JSON faylni o'qiydi. O'qish asinxron, konstruktor esa Promise qaytara olmaydi. private constructor tashqaridan new FaylOmbori(…) yozishni man qiladi — faylni o'qimasdan yaratilgan yarim tayyor obyekt paydo bo'lmaydi.
GoF kitobida Factory Method boshqacha ta'riflangan: ota klass yarat() metodini e'lon qiladi, bola klasslar uni almashtiradi. JS va TS'da bu shakl kam uchraydi. Amalda "statik yaratuvchi metod" ko'proq ishlatiladi: Buffer.from, Array.from, URL.parse, FaylOmbori.och. Nom bir xil, maqsad yaqin: yaratish shartlarini konstruktordan tashqariga olish.
2.4 Abstract Factory: authYarat oilasi
Abstract Factory — bir-biriga mos obyektlar oilasini yaratadigan interfeys. GoF klassik misoli: "Windows tugmasi va Windows oynasi" yoki "Mac tugmasi va Mac oynasi". Oiladan bittasini boshqa oiladan olib bo'lmaydi.
auth/auth-yarat.ts dagi authYarat — shu g'oyaning loyihadagi ko'rinishi. U config'dan 17 maydonli auth to'plamini yig'adi (SOLID 2 darsidagi AuthBogliqliklari). Ichida ikki oila bor:
| Mahsulot | Dev oilasi | Production oilasi |
|---|---|---|
| pochta | LogPochtachi — xat logga |
SmtpPochtachi |
| SMS | LogSms — kod logga |
ProvayderSms (Eskiz) |
| cheklagich | Postgres yoki Redis + ehtiyot hisoblagich | xuddi shunday |
Klassik Abstract Factory'dan farqi bor: authYarat da oila interfeysi yo'q. Har mahsulot o'z sharti bilan alohida tanlanadi: pochta — SMTP berilganmi, SMS — Eskiz sozlamalari berilganmi. Shuning uchun oila aralashishi mumkin: SMTP bor, Eskiz yo'q.
Bu aralashuvning narxi bor. Config production'da bitta oilani majburlaydi: SMTP_HOST berilmasa, ilova ishga tushmaydi. Sababi config.ts da yozilgan: aks holda tasdiqlash havolalari logga tushadi. SMS uchun esa bunday qoida yo'q. LogSms izohida "production'da config buni rad etadi" deyilgan, lekin 4.4.0 ning config.ts ida Eskiz sozlamalarini production'da talab qiladigan refine topilmadi. Natijada ESKIZ_* berilmagan production'da:
authYaratLogSmsni tanlaydi;POST /v1/auth/otp/yuborkodli matnniLogSmsga beradi;LogSmsuniinfodarajasida logga yozadi:{ sms: { telefon, matn } };- logning yashirish ro'yxatida (
umumiy/log.ts,*.parol,*.token…)sms.matnyo'q.
Ya'ni OTP kodi — kirish uchun sir — oddiy logda ochiq qoladi. Logni o'qiy oladigan har kim telefon raqamli hisobga kira oladi. Buni kodni o'qib topdik. Production sozlamasi bilan ilovani ishga tushirib tekshirmadik.
Tuzatish ikki qatorlik — SMTP_HOST qoidasi namunasida:
// taklif — kanonga kiritilmagan
.refine((e) => e.NODE_ENV !== "production"
|| e.ESKIZ_URL !== undefined,
{ error: "production'da ESKIZ_URL majburiy (OTP logga)" })Yoki boshqa yo'l: production'da LogSms o'rniga "SMS o'chiq" xatosini beradigan implementatsiya. Bu xavfsizlik bo'yicha topilma, uni Threat modeling darsidagi tahdid modeliga qo'shish kerak. Arxitektura nuqtai nazaridan esa saboq aniq: oila bitta qoida bilan tanlanmasa, uning a'zolari bir-biridan mustaqil "tushib qolishi" mumkin.
Tekshirib ko'ring: Klassik Abstract Factory'da
AuthOilasiinterfeysi va ikki implementatsiyasi bo'lardi:DevOilavaProdOila. Har biri pochta va SMS beradi.vazifalar-apiga shuni kiritsangiz, yuqoridagi teshik yopiladimi va narxi qancha?
Javob
Yopiladi: ProdOila faqat SmtpPochtachi va ProvayderSms ni yaratadi. Eskiz sozlamasi bo'lmasa, uning o'zi ishga tushishda yiqiladi. Narxi — ikki klass va "oila" tushunchasi. Muammo shundaki, haqiqiy hayotda aralash oila ham kerak: masalan, staging'da haqiqiy SMTP (Mailpit) va soxta SMS. Ikki oila uchta bo'ladi, keyin to'rtta. Shuning uchun amalda ko'pincha mahsulot bo'yicha tanlov va production uchun aniq qoidalar qoldiriladi. Bitta refine — eng arzon yo'l.
2.5 Nest'dagi fabrikalar
Nest'da fabrikaning rasmiy shakli bor — useFactory (Custom provider'lar). src/ da u 26 marta 8 faylda uchraydi. Har biri bitta token uchun "qanday yaratish" qoidasi: CONFIG dan config, SIRLAR dan sirlar, AI dan AI xizmatlari. inject: [...] massivi — fabrika parametrlari. Nest ularni avval yaratadi va fabrikaga beradi.
Fabrika Promise qaytarsa, Nest uni kutadi. OmborModule.forRootAsync() aynan shuni qiladi: omborYarat baza va migratsiyani tekshirmaguncha ilova HTTP so'rov qabul qilmaydi. Bu fail-fast (tez yiqilish) — muammo foydalanuvchi so'rovida emas, deploy paytida ko'rinadi.
2.6 Fabrika va testlar
Fabrikaning yana bir foydasi kam aytiladi: u testga "tikuv" beradi. Butun ilovani yig'adigan eng katta fabrika — src/ilova.ts dagi ilovaYarat(bogliqliklar). Uning parametri Bogliqliklar turi va undagi deyarli hamma maydon ixtiyoriy: ombor, auth, config, log, xabarchi va boshqalar. Qoida oddiy: maydon berilsa — o'sha ishlatiladi, berilmasa — config'dan yaratiladi.
Production'da ishga-tushir.ts uni deyarli bo'sh chaqiradi va hamma narsa config'dan yig'iladi. Testlar esa tayyor bo'laklarni beradi: xotira ombori, soxta pochtachi, qotirilgan vaqt zonasi. test/ va e2e/ dagi 7 fayl ilovani shu fabrika orqali yig'adi. Ya'ni bitta fabrika ikki rejimda ishlaydi va testlar uchun alohida "test ilovasi" yozilmagan. Production yo'li va test yo'li bir xil kod bo'ylab o'tadi, faqat bo'laklari boshqa.
Bu naqshning narxi ham bor. Bogliqliklar turida o'ndan ortiq ixtiyoriy maydon bor va ular bir-biriga bog'liq. Masalan, auth berilmasa va config xotira omborini tanlasa, ilova dev rejimiga o'tadi va auth butunlay o'chadi. Bunday kombinatsiyalarni fabrikaning izohlari tushuntiradi, turi esa tushuntirmaydi. Agar ixtiyoriy maydonlar yana ko'paysa, ularni guruhlash (masalan, integratsiya maydoni allaqachon shunday guruh) yoki alohida test fabrikasi yozish kerak bo'ladi.
2.7 Fabrika qachon kerak emas
Bitta klass, bitta yaratish usuli, tashqi resurs yo'q. Masalan, new IlovaHolati(), new XotiraCheklagich(), new Semafor(4, 64) — fabrika bu yerda faqat qo'shimcha qatlam bo'lardi. JS'da dizayn naqshlari darsidagi qoida o'zgarmaydi: muammo yo'q bo'lsa — naqsh ham kerak emas.
3. Builder
3.1 Builder nima hal qiladi
Builder — murakkab obyektni qadam-baqadam yig'ish va oxirida bitta build() bilan tekshirib berish. Uch muammoni hal qiladi:
- Ko'p ixtiyoriy parametr.
new Sorov(filtr, undefined, undefined, 50, true)— qaysi argument nima, tushunib bo'lmaydi. - Tekshiruv bitta joyda. Hamma qadam tugagach,
build()butun obyektni tekshiradi. - O'zgarmas natija. Yig'ish paytida obyekt o'zgaradi, natija esa muzlatiladi.
3.2 Loyihada o'z Builder'imiz yo'q
Kanondagi patternlar inventarida Builder "yo'q" deb belgilangan: src/ da Builder klassi topilmadi. Sababi — JS va TS'da birinchi muammoni boshqa vosita hal qiladi: obyekt parametri. EskizProvayder konstruktori yettita sozlamani oladi va ularning uchtasi ixtiyoriy. Lekin ular bitta obyekt bo'lib keladi:
new EskizProvayder({ baseUrl: config.ESKIZ_URL,
email: config.ESKIZ_EMAIL, parol: config.ESKIZ_PAROL,
from: config.ESKIZ_FROM })Qator bo'lindi. Har qiymat nomi bilan, tartib muhim emas, ixtiyoriylari tushirib qoldiriladi. Ikkinchi muammoni Zod sxemasi hal qiladi — config bitta joyda tekshiriladi (Zod va Standard Schema NestJS'da). Uchinchisini — readonly va Object.freeze.
Ikkala yo'lni yonma-yon sinaymiz. Ro'yxat so'rovini (RoyxatSorovi ning soddalashgan shakli) Builder bilan va obyekt parametri bilan yig'amiz:
// Builder: qadam-baqadam yig'ish, oxirida tekshiruv
class SorovQuruvchi {
#s = { filtr: {}, saralash: [], limit: 20 };
filtr(f) {
this.#s.filtr = { ...this.#s.filtr, ...f };
return this;
}
saralash(maydon, kamayish = false) {
this.#s.saralash.push({ maydon, kamayish });
return this;
}
limit(n) {
this.#s.limit = n;
return this;
}
qur() {
return tekshir(structuredClone(this.#s));
}
}
// muqobil: bitta obyekt parametri va sukut qiymatlar
function sorov({ filtr = {}, saralash = [], limit = 20 } = {}) {
return tekshir({ filtr, saralash, limit });
}
function tekshir(s) {
if (s.limit < 1 || s.limit > 100) {
throw new RangeError(`limit 1..100 bo'lishi kerak: ${s.limit}`);
}
return Object.freeze(s);
}
const a = new SorovQuruvchi()
.filtr({ bajarildi: false })
.saralash("yaratildi", true)
.limit(50)
.qur();
const b = sorov({
filtr: { bajarildi: false },
saralash: [{ maydon: "yaratildi", kamayish: true }],
limit: 50,
});
console.log(JSON.stringify(a) === JSON.stringify(b));
console.log(JSON.stringify(b));
try {
sorov({ limit: 500 });
} catch (x) {
console.log(x.message);
}Konsolda:
true
{"filtr":{"bajarildi":false},"saralash":[{"maydon":"yaratildi","kamayish":true}],"limit":50}
limit 1..100 bo'lishi kerak: 500Natija bir xil. Builder har metoddan this qaytaradi — shuning uchun zanjir (fluent interfeys) ishlaydi. qur() ichki holatning nusxasini oladi: keyingi saralash() chaqiruvi tayyor natijani o'zgartirmasin. Obyekt parametrli funksiya esa 3 qatorda xuddi shuni qiladi. Kodi qisqaroq, turi oddiyroq va TS har maydonni nomi bilan tekshiradi.
3.3 Builder qayerda o'zini oqlaydi
Loyihada builder'lar bor, faqat ular kutubxonalarniki:
DocumentBuilder(src/hujjat.ts):new DocumentBuilder().setTitle(…).setDescription(…).setVersion(…).build()— OpenAPI hujjati sozlamasi. O'nlab ixtiyoriy maydon (server, xavfsizlik sxemasi, teglar),build()esa tayyor obyekt.Test.createTestingModule(…).overrideProvider(…).useValue(…).compile()— test modulini yig'ish (NestJS unit testlari). Bu yerda builder tartibni boshqaradi: avval provider'lar, keyin almashtirish, oxirida asinxroncompile().- Zod:
z.string().trim().min(1).max(100)— har qadam yangi sxema qaytaradi. Bu o'zgarmas builder: oldingi bosqich o'zgarmaydi va qayta ishlatiladi.
Builder kutubxona uchun kerak: muallif foydalanuvchining hamma ehtiyojini bilmaydi va qadamlar tartibini nazorat qilishi kerak. Ilova kodida esa obyekt parametri deyarli har doim yetarli. O'z Builder'ingizni ikki holatda yozing: yig'ish tartibi muhim bo'lsa (masalan, avval jadval, keyin shartlar) yoki natija bir necha bosqichda, turli joylarda yig'ilsa. SQL so'rov yig'uvchilar (Kysely, Prisma'ning Prisma.sql) aynan shu sababdan builder shaklida (Drizzle va Kysely bilan NestJS).
4. Singleton
4.1 Uch ko'rinish
JS'da dizayn naqshlari darsida singleton'ni "yashirin global o'zgaruvchi" deb ogohlantirgan edik. Backend'da u uch xil ko'rinishda uchraydi va uchalasi vazifalar-api da bor:
| Ko'rinish | Kanondagi misol | Qachon yaratiladi |
|---|---|---|
| DI singleton | SIRLAR, CONFIG, VazifalarService — Nest scope DEFAULT |
ilova ishga tushganda, bir marta |
| modul darajasidagi obyekt | HASH_SEMAFORI = new Semafor(4, 64) (auth/parol.ts) |
modul birinchi import qilinganda |
| kechiktirilgan (lazy) nusxa | soxtaHash() — soxta ??= parolHash(…) |
birinchi chaqiruvda |
Qo'lda yozilgan klassik singleton (static #yagona va olish()) loyihada yo'q. Kerak ham emas: Nest konteyneri har provider'ni sukut bo'yicha bitta nusxada yaratadi (Provider scope'lari). Farq muhim: "bitta nusxa" klassning majburiyati emas, ilovaning qarori. Testda esa new Sirlar(A) va new Sirlar(B, A) ni yonma-yon yaratish mumkin. test/qoldiq-xavflar.test.ts sir rotatsiyasini aynan shunday tekshiradi. Klassik singleton bilan bunday test yozib bo'lmasdi: ikkinchi olish() chaqiruvi o'sha birinchi nusxani qaytarardi va eski hamda yangi sirni bir vaqtda sinash uchun global holatni qo'lda tozalash kerak bo'lardi. DI singleton esa "bitta nusxa" qarorini konteynerga beradi, klass esa oddiy klass bo'lib qoladi.
4.2 Modul darajasidagi singleton va ES modul keshi
HASH_SEMAFORI — ataylab global. U parol xeshlashni bir vaqtda 4 taga cheklaydi: Node'ning libuv thread pool'i sukut bo'yicha 4 ta. Kanon izohida o'lchov bor: cheklovsiz 200 parallel login paytida oddiy GET ning p99 kechikishi 42 ms dan 3.3 s ga oshgan. Cheklov butun jarayon bo'yicha bo'lishi kerak, shuning uchun obyekt modul darajasida yaratilgan.
Nega bu ishlaydi? ES modul bir marta baholanadi. parol.ts ni nechta fayl import qilmasin, new Semafor(4, 64) bir marta bajariladi va hamma bir xil obyektni oladi. Modul keshi kalit sifatida faylning to'liq manzilini ishlatadi. Bu esa ikkita tuzoq beradi:
- Ikki nusxa paket.
node_modulesda bir kutubxonaning ikki versiyasi bo'lsa (masalan, ikki xil bog'liqlik ichida), har biri o'z modul nusxasini yuklaydi. "Singleton" ikkita bo'ladi vainstanceoftekshiruvlari jim yiqiladi. - Testda umumiy holat.
test/semafor.test.tsoxiridaHASH_SEMAFORI.holatni{ band: 0, navbat: 0 }deb tekshiradi. Bu faqat bitta shartda ishonchli: shu jarayonda boshqa test bir vaqtda parol xeshlamasligi kerak. Vitest har test faylini alohida ishchida ishga tushiradi, shuning uchun hozir xavfsiz. Lekin--no-isolatebilan bu kafolat yo'qoladi.
4.3 Kutubxona globali: BullMQ
Uchinchi tur — kutubxonaning o'zidagi global sozlama. navbat/navbat.ts da:
RedisConnection.clientFactory = () =>
createNodeRedisClient(createClient({ url: redisUrl }));Qator bo'lindi. Bu BullMQ klassining statik maydoni — butun jarayon uchun bitta sozlama. Kanon izohi buni ochiq aytadi: "jarayon bo'yicha GLOBAL (statik) sozlama: jarayon boshida BIR MARTA, birinchi Queue/Worker'dan oldin". Ikki xil Redis manzili bilan ikkita navbat kerak bo'lsa, oxirgi yozilgan sozlama ikkalasiga ham ishlaydi. Bu singleton'ning eng xavfli turi: kim o'zgartirgani ko'rinmaydi va tartibga bog'liq. Kanon uni bitta joyda (ulanish() funksiyasi) va izoh bilan ushlab turibdi. Yaxshiroq iloj yo'q — bu kutubxona qarori.
4.4 "Yagona" — faqat bitta jarayonda
Singleton'ning eng muhim chegarasi kitoblarda kam aytiladi: u bitta jarayon ichida yagona. vazifalar-api esa kamida ikki jarayonda ishlaydi: API (main.ts) va ishchi (ishchi.ts, BullMQ ishlari). Bot ham alohida jarayon (bot.ts). Har biri o'z Sirlar nusxasini yaratadi:
- API'da —
bogliqliklar.module.tsdagiSIRLARprovider'i; - ishchida —
ishchi.tsdanew Sirlar(config.ILOVA_SIRI, …).
Odatda bu muammo emas: ikkalasi bir xil ILOVA_SIRI dan bir xil kalit hosil qiladi. Lekin ILOVA_SIRI berilmasa, Sirlar vaqtinchalik tasodifiy sir yaratadi. Endi har jarayonda sir boshqa. Ishchi SMS identifikatorini o'z kaliti bilan imzolaydi (smsIdYarat), provayderning qayta qo'ng'irog'ini (callback) esa API qabul qiladi va o'z kaliti bilan tekshiradi (smsIdOch). Kalitlar mos emas, demak hamma yetkazish xabari rad etiladi. Obunadan chiqish havolalari ham xuddi shunday.
Bu 3-mashqda paketsiz modelda bor. Dasturiy arxitektura nima darsida 4.4.0 production'da ILOVA_SIRI ni majburiy qilgani shu sababning bir qismi. Dev'da esa bu holat ogohlantirish bilan qoladi.
Xuddi shu chegara masshtablashda ham ishlaydi. Uchta API nusxasi bo'lsa, semafor ham uchta. Server bo'yicha 4 emas, 12 ta parallel xesh bo'ladi. Bu "holat jarayonda qoladi" muammosi. U Masshtablash: vertikal, gorizontal va stateless darsida yana qaytadi. Fail-open va fail-closed darsidagi ehtiyot hisoblagich ham shunday: "N nusxada limit ≤ N×".
Tekshirib ko'ring: Jamoangiz "foydalanuvchining oxirgi faolligi" ni
Mapda — modul darajasidagi singleton'da — saqlashni taklif qildi: "bazaga yozishdan tez". API ikki nusxada ishlaydi. Nima bo'ladi?
Javob
Har nusxada o'z Map i bo'ladi. Foydalanuvchi so'rovlari load balancer orqali ikki nusxaga taqsimlanadi, shuning uchun har Map faollikning faqat bir qismini ko'radi. "Oxirgi faollik" so'rov qaysi nusxaga tushganiga qarab har xil chiqadi, qayta ishga tushganda esa umuman yo'qoladi. Jarayonlararo umumiy holat uchun umumiy ombor kerak: Redis yoki baza. Jarayon singletoni faqat jarayonga tegishli narsa uchun: thread pool cheklovi, ulanish pool'i, kesh nusxasi.
5. Loyihangizda tekshiring
Kod bu darsda o'zgarmaydi. O'z nusxangizda:
- Fabrikalar ro'yxati.
grep -rn "useFactory\|Yarat(" src— har fabrika uchun bitta savol bering: xatoda u ochgan resursni yopadimi? - Oila qoidalari. Production'da qaysi "dev" implementatsiyalar ishga tushishi mumkin (
Log*,Xotira*)? Har biri uchunconfig.tsdaNODE_ENV === "production"qoidasi bormi? SMS uchun yuqoridagirefineni qo'shing vatest/config.test.tsga bitta test yozing. - Modul darajasidagi holat.
grep -rn "^const .* = new \|^let " src— har biri jarayonga tegishlimi yoki bir nechta nusxada noto'g'ri ishlaydimi?
Topilganini docs/ARXITEKTURA.md ga yozing. SMS qoidasini kiritsangiz, commit xabari, masalan:
fix(config): production'da SMS provayderi majburiy (OTP log'ga tushmasin)6. Ko'p uchraydigan xatolar
6.1 Konstruktorda asinxron ish
constructor() { this.ulan(); } — Promise kutilmaydi, xato ushlanmaydi. Asinxron yaratish — statik och() yoki fabrika funksiya. Bunday obyekt "yarim tayyor" holatda yashaydi: birinchi so'rovlar ulanish tugamasdan keladi va kutilmagan xato oladi, ulanish xatosi esa hech qayerda ushlanmaydi.
6.2 Xatoda resursni yopmaslik
Fabrika pool ochdi, keyin tekshiruv yiqildi — pool ochiq qoldi. Har throw dan oldin ochilganini yoping.
6.3 Har klassga Builder
Uch maydonli obyekt uchun Builder klassi — 30 qator ortiqcha kod. Obyekt parametri va sukut qiymatlar yetarli.
6.4 Singleton'ni jarayonlararo deb o'ylash
Map, hisoblagich, kesh — har jarayonda o'ziniki. Nusxalar ko'paysa, ular ajraladi.
6.5 Oila a'zolarini alohida tanlash
authYarat dagi kabi: pochta qoidasi bor, SMS qoidasi yo'q. Production uchun har "dev" implementatsiyaning yo'li yopilgan bo'lsin.
7. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/07-yaratuvchi/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Konstruktor
Promiseqaytara olmaydi, shuning uchunFaylOmboristatikmetodi bilan yaratiladi - Bir-biriga mos obyektlar oilasini yaratadigan naqsh — Factory
- Nest'da fabrika provider'ining kaliti —
use - Har metoddan
thisqaytaradigan zanjirli interfeys — interfeys - Singleton faqat bitta ichida yagona
Yechim
- och —
FaylOmbori.och(yol), konstruktor esaprivate. - Abstract —
authYaratdagi dev va production oilalari. - Factory —
useFactory,src/da 26 marta. - fluent —
DocumentBuilder,SorovQuruvchi. - jarayon — API va ishchida ikki xil
Sirlarnusxasi.
2-mashq (o'rta): tez yiqiladigan fabrika
omborYarat(c) fabrikasining modelini yozing. SAQLASH: "xotira" — darhol ombor. "postgres" — bazalar obyektidan DATABASE_URL bo'yicha bazani topadi. Baza yo'q bo'lsa — xato. Migratsiya mos bo'lmasa — faqat production'da xato, boshqa muhitda davom etadi. Noma'lum tur — xato. Beshta sozlama bilan sinab, har biri uchun natijani chiqaring.
Ishora: async funksiyadagi throw — rad etilgan Promise. Chaqiruvchi uni try/catch va await bilan ushlaydi (async / await).
Yechim
// "bazalar" — tashqi dunyo modeli: manzil → holat
const bazalar = {
"pg://asosiy": { migratsiya: "mos" },
"pg://eski": { migratsiya: "orqada" },
};
async function omborYarat(c) {
switch (c.SAQLASH) {
case "xotira":
return { ombor: "XotiraOmbori", yop: async () => {} };
case "postgres": {
const b = bazalar[c.DATABASE_URL];
if (b === undefined) {
throw new Error(`baza javob bermadi: ${c.DATABASE_URL}`);
}
if (b.migratsiya !== "mos" && c.NODE_ENV === "production") {
throw new Error(`migratsiyalar ${b.migratsiya}`);
}
return { ombor: "PgOmbori", yop: async () => {} };
}
default:
throw new Error(`noma'lum SAQLASH: ${c.SAQLASH}`);
}
}
const sozlamalar = [
{ SAQLASH: "xotira" },
{ SAQLASH: "postgres", DATABASE_URL: "pg://asosiy" },
{ SAQLASH: "postgres", DATABASE_URL: "pg://eski" },
{ SAQLASH: "postgres", DATABASE_URL: "pg://eski",
NODE_ENV: "production" },
{ SAQLASH: "postgres", DATABASE_URL: "pg://yoq" },
];
async function main() {
for (const c of sozlamalar) {
try {
const s = await omborYarat(c);
console.log(`OK ${s.ombor}`);
await s.yop();
} catch (x) {
console.log(`ISHGA TUSHMADI: ${x.message}`);
}
}
}
main();Konsolda:
OK XotiraOmbori
OK PgOmbori
OK PgOmbori
ISHGA TUSHMADI: migratsiyalar orqada
ISHGA TUSHMADI: baza javob bermadi: pg://yoqUchinchi va to'rtinchi qatorlar bir xil bazaga ulanadi, lekin natija har xil. Dev'da orqada qolgan migratsiya — ogohlantirish, production'da — ishga tushmaslik. Kanondagi migratsiyaniTekshir aynan shunday: yarim deploy qilingan kod eski sxemada ishlab, ma'lumotni buzmasin. Fabrika har natija bilan yop ni qaytaradi — chaqiruvchi resursni qanday yopishni bilishi shart emas.
3-mashq (qiyin): ikki jarayon, ikki sir
API va ishchi — ikki alohida jarayon. Har biri modulni o'zi yuklaydi va o'z "sirini" yaratadi: ILOVA_SIRI bo'lsa — undan, bo'lmasa — tasodifiy. Ishchi xabar identifikatorini HMAC bilan imzolaydi, API esa tekshiradi. jarayon(env) funksiyasi bilan ikki "jarayon" yarating va imzolar mos kelishini ikki holatda tekshiring.
Ishora: createHmac("sha256", kalit).update(matn).digest("hex") — HMAC imzo, randomBytes(32) — tasodifiy baytlar (crypto 1: tasodif, hash va HMAC).
Yechim
import { createHmac, randomBytes } from "node:crypto";
// har jarayon (API, ishchi) modulni o'zi yuklaydi — o'z nusxasi
function jarayon(env) {
const asos = env.ILOVA_SIRI ?? randomBytes(32).toString("hex");
return {
imzo: (x) => createHmac("sha256", asos).update(x).digest("hex"),
};
}
for (const [nom, env] of [
["ILOVA_SIRI yo'q", {}],
["ILOVA_SIRI bor", { ILOVA_SIRI: "s".repeat(32) }],
]) {
const api = jarayon(env);
const ishchi = jarayon(env);
const id = "b42"; // ishchi imzolaydi, API tekshiradi
const mos = ishchi.imzo(id) === api.imzo(id);
console.log(`${nom}: imzo mos — ${mos}`);
}Konsolda:
ILOVA_SIRI yo'q: imzo mos — false
ILOVA_SIRI bor: imzo mos — truejarayon() ni ikki marta chaqirish — ikki jarayonning modeli: har chaqiruv o'z yopiq (closure) asos iga ega, xuddi har jarayon o'z modul nusxasiga ega bo'lgani kabi. Sirsiz holatda har biri o'z tasodifiy kalitini yaratdi. Natijada jarayon ichida hammasi to'g'ri ishlaydi, jarayonlararo esa hech narsa mos kelmaydi. Bunday xato birlik testida ko'rinmaydi: test bitta jarayonda yuradi. Uni faqat ikki jarayonli integratsiya testi yoki "sir majburiy" degan config qoidasi ushlaydi.
8. Real ishda
- Fabrika va DI konteyner — har bir zamonaviy backend freymvorkining yuragi: Nest
useFactory, Spring@Bean, .NETAddSingleton(sp => …). Ular bir xil savolga javob beradi: "bu bog'liqlik qanday yaratiladi va qachon yopiladi". - "Test fabrikalari" (Factory va fixture'lar) — boshqa ma'nodagi fabrika: test ma'lumotlarini sukut qiymatlar bilan yaratadi va kerakli maydonnigina o'zgartiradi. Bu ham obyekt parametrining kuchidan foydalanadi.
- Singleton va serverless. Lambda yoki Vercel funksiyasida modul darajasidagi obyekt "issiq" chaqiruvlar orasida qoladi, "sovuq" ishga tushishda esa yo'qoladi. Ulanish pool'ini modul darajasida yaratish — keng tarqalgan usul, lekin u bir vaqtda yuzlab nusxada yashaydi va baza ulanishlari tugaydi.
- Kod review'da "bu
newni fabrikaga olib chiqaylik" degan taklifga savol bilan javob bering: tanlov bormi, asinxron ish bormi, resurs bormi? Hech biri bo'lmasa —newyetarli. - Intervyu savollari: "Factory va Abstract Factory farqi?", "Singleton nega anti-naqsh deyiladi?", "Builder'ni JS'da qachon ishlatasiz?". Kuchli javob — jarayon chegarasini va DI scope'ini eslatish.
Xulosa
- Fabrika backend'da besh muammoni hal qiladi: tanlov, asinxron tekshiruv, o'rash, yopish va yarim yaratilganni tozalash.
omborYaratbeshalasini bajaradi. - Foydalanuvchi bo'yicha fabrika (
OmborFabrikasi) — REQUEST scope'ning arzon muqobili: kanon o'lchovida REQUEST scope RPS'ni 43 % kamaytirgan. FaylOmbori.och—private constructorva asinxron statik metod: yarim tayyor obyekt yaratib bo'lmaydi.authYarat— oila, lekin oila qoidasisiz: production'da SMTP majburiy, SMS esa yo'q.LogSmsOTP kodini logga yozadi — kodni o'qib topilgan xavfsizlik teshigi.- Builder — kutubxona vositasi (
DocumentBuilder, testlar, Zod). Ilova kodida obyekt parametri yetarli. - Singleton — Nest DI va modul keshi orqali. U faqat bitta jarayonda yagona: API va ishchida ikki xil
Sirlar, uch nusxada uchtaHASH_SEMAFORI.
Keyingi dars: Tuzilmaviy patternlar: Adapter, Facade, Decorator, Proxy — SMS provayderlarini moslashtiradigan adapterlarni, 17 maydonli auth Facade'ini va AI provayderini uch qavat o'raydigan dekoratorlarni ko'ramiz.
Manbalar
- Gamma, Helm, Johnson, Vlissides — Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software (1994) — Factory Method, Abstract Factory, Builder, Singleton
- Joshua Bloch — Effective Java, 3rd Edition (2018), 1–3-bandlar: statik fabrika metodlari, Builder, Singleton
- NestJS — Custom providers (
useFactory): https://docs.nestjs.com/fundamentals/custom-providers (tekshirildi, 2026-11); Promise qaytaradigan fabrika — https://docs.nestjs.com/fundamentals/async-providers (tekshirildi, 2026-11) - Node.js — ECMAScript modules, modul keshi: https://nodejs.org/api/esm.html (tekshirildi, 2026-11: "ES modules are resolved and cached as URLs")
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11):
vazifalar-api4.4.0 —ombor-yarat.ts,fayl-ombor.ts,auth-yarat.ts,config.tsdagi production qoidalari,parol.ts,navbat.ts,ishchi.ts,useFactorysanog'i. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (Node 24.21.0, 2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.