Threat modeling va xavfsiz dizayn (A06): STRIDE bilan tahdid modeli
Qisqacha: Tahdid modeli (threat model) — kod yozishdan oldin yoki audit boshida "bu tizimda nima buzilishi mumkin?" degan savolga yozma javob. U to'rt qadamdan iborat: tizimni chizish (ma'lumot oqimi diagrammasi va ishonch chegaralari), har komponentga STRIDE'ning olti savolini berish, har tahdidga nazorat yozish va qoldiq xavfni ochiq qabul qilish. Bu qismda
vazifalaruchun 24 ta tahdid (T01–T24) yozamiz. Keyingi darslar ularni birma-bir hujum bilan tekshiradi, oxirgi dars esa ro'yxatni yopadi.
Bu darsda
- Tahdid modeli nima ekanini va u qaysi to'rt savolga javob berishini aytasiz.
- Loyihaning ma'lumot oqimi diagrammasini chizasiz va ishonch chegaralarini belgilaysiz.
- STRIDE'ning olti harfini
vazifalardagi aniq misollar bilan tushuntirasiz. - Hujum daraxti bilan hujumchining eng arzon yo'lini hisoblaysiz.
- Loyihaga
docs/TAHDID-MODELI.mdni qo'shasiz va 34-qismdan qolgan zaxira xatosi qanday tuzatilganini ko'rasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Xavfsizlik nima: CIA, tahdid va hujumchi fikrlashi, Xavfsizlik tamoyillari, OWASP Top 10:2025 xaritasi, Backup'ni avtomatlashtirish.
1. Nega bu kerak?
28-qismda vazifalar-api ga hujumchi ko'zi bilan birinchi marta qaradik: aktivlar, CIA jadvali, hujum yuzasi (Xavfsizlik nima). O'shanda loyiha oddiy edi: brauzer, API, Postgres va Redis.
Shundan beri loyiha ancha o'sdi. 29-qismda fayllar, webhook'lar, Telegram bot va eksport keldi. 30-qismda kod NestJS'ga ko'chdi, 31-qismda AI yordamchi (LLM) va audit jurnali qo'shildi. 33–34-qismlarda esa server, Docker, CI/CD, zaxira va kuzatuv paydo bo'ldi. Har yangi qism yangi eshik ochdi: webhook — tashqi manzilga chiquvchi so'rov, LLM — begona matn modelga kiradi, CI — serverga kalit bilan kiradi.
Bu eshiklarni "esimda bor" deb kuzatib bo'lmaydi. Yigirmata komponent, oltita tashqi xizmat va o'nlab yo'l bor. Qaysi biri tekshirildi, qaysi biri yo'q — yozilmasa, unutiladi.
OWASP Top 10:2025 ro'yxatida bu muammoning o'z nomi bor — A06: Insecure Design (xavfsiz bo'lmagan dizayn). Uning mohiyati: ba'zi xatolarni mukammal kod ham tuzatmaydi, chunki xato rejaning o'zida. Masalan, kupon kodini cheksiz qayta ishlatish mumkin bo'lsa, bu if dagi xato emas — hech kim "bir kupon necha marta ishlatiladi?" deb so'ramagan.
Hayotiy o'xshatish: bank binosini qurish. G'isht terishdan oldin rejada belgilanadi: seyf qayerda, unga qaysi eshikdan kiriladi, kalit kimda, kamera qayerga qaraydi. Devor qurib bo'lingach seyfni ko'chirish qimmat. Tahdid modeli — dasturning shunday rejasi.
2. Tahdid modeli nima
2.1 To'rt savol
Tahdid modeli (threat model) — tizimga qaratilgan tahdidlarning yozma ro'yxati va ularga qarshi qarorlar. Uni tuzish jarayoni — threat modeling (tahdidlarni modellash). Xavfsizlik jamoalari uni ko'pincha to'rt savol bilan ifodalaydi (Threat Modeling Manifesto):
- Nima qurayapmiz? — tizim chizmasi: komponentlar, ma'lumot oqimi, chegaralar.
- Nima buzilishi mumkin? — tahdidlar ro'yxati.
- Bunga qarshi nima qilamiz? — nazorat: tuzatish, kamaytirish yoki ongli qabul qilish.
- Yaxshi ishladikmi? — tekshiruv: har nazorat haqiqatan ishlaydimi.
28-qismdagi xavfsizlik hujjati (Xavfsizlik nima) birinchi savolga qisman javob bergan edi. Bu dars ikkinchi va uchinchi savolni tizimli yopadi. To'rtinchi savol — butun 35-qism: har dars bitta tahdidni haqiqiy hujum bilan sinaydi.
2.2 Qachon tuziladi
Eng arzon payt — dizayn bosqichi, kod yozilmasdan oldin. Bizda vaziyat boshqacha: loyiha tayyor, biz uni audit qilmoqchimiz. Bu ham to'g'ri yo'l. Tahdid modeli audit rejasiga aylanadi: qaysi joyga qanday hujum qilamiz va natijani qayerga yozamiz.
Bitta muhim qoida: model kod bilan birga yashaydi. U repo'da, docs/ papkasida turadi. Yangi komponent, tashqi xizmat yoki ishonch chegarasi paydo bo'lsa, PR'da jadval ham yangilanadi. Bir marta yozilib, arxivda chang bosgan model foydasiz.
Tekshirib ko'ring: Jamoa "tahdid modelini reliz oldidan bir marta tuzamiz, keyin xavfsizlik bo'limiga topshiramiz" deb qaror qildi. Olti oydan keyin loyihaga to'lov qo'shildi. Qanday muammo kutasiz?
Javob
Model to'lov qo'shilgan paytda yangilanmagan bo'ladi: unda to'lov webhook'i, karta ma'lumoti va yangi tashqi provayder yo'q. Hujjat "hammasi o'ylab ko'rilgan" degan soxta ishonch beradi. Yechim — modelni repo'da saqlash va yangi tashqi bog'liqlik qo'shadigan har PR'da uni ham o'zgartirish.
3. Tizimni chizamiz: ma'lumot oqimi diagrammasi
3.1 DFD
Ma'lumot oqimi diagrammasi (data flow diagram, DFD) — tizimdagi ma'lumot qayerdan kelib, qayerga ketishini ko'rsatadigan chizma. Unda to'rt xil element bor: tashqi ishtirokchi (foydalanuvchi, Telegram), jarayon (API, ishchi), ma'lumot ombori (Postgres, S3) va ular orasidagi oqim (strelka).
vazifalar ning soddalashtirilgan DFD'si:
flowchart LR
U[Brauzer] -- HTTPS --> N[host nginx]
H[Hujumchi] -.-> N
N --> W[web nginx]
W -- /v1 --> A[vazifalar-api]
A --> D[(Postgres RLS)]
A --> R[(Redis)]
A --> S[(S3 fayllar)]
I[ishchi] -- HMAC --> X[webhook manzili]
A -- HTTPS --> L[LLM provayder]
C[CI registry] -- deploy kaliti --> N
Z[zaxira timer] -- shifrlangan --> O[(offsite S3)]Diagrammaga qarang: hujumchining strelkasi faqat bitta joyga — host nginx'ga keladi. Bu tasodif emas: tashqaridan ochiq port faqat 443. Qolgan hamma narsa ichki tarmoqda. Lekin bu "ichkariga hech kim kira olmaydi" degani emas. Hujumchi foydalanuvchi bo'lib ro'yxatdan o'tadi va oddiy so'rov ichida API'ga yetib boradi. Kanondagi to'liq DFD'da yana Telegram, OIDC provayderi va pochta bor. Telefonda o'qilishi uchun ularni bu yerda tushirib qoldirdik.
3.2 Ishonch chegaralari
Ishonch chegarasi (trust boundary) bilan Xavfsizlik nima darsida tanishgansiz: ma'lumot bir "dunyo"dan boshqasiga o'tadigan joy. Kanon modelida oltita chegara belgilandi:
| Chegara | Qayerda | Nimani tekshiramiz |
|---|---|---|
| B1 | Internet → host nginx | TLS, sarlavhalar, limitlar |
| B2 | host → Compose tarmog'i | ochiq portlar, konteyner huquqi |
| B3 | api → baza | rol va RLS |
| B4 | api, ishchi → tashqi xizmat | SSRF, sirlar |
| B5 | CI → registry → server | kim deploy qila oladi |
| B6 | zaxira → offsite | shifrlash, kalit |
Har chegarada uchta savol beriladi: kirish to'g'rimi, kim yubordi, unga ruxsat bormi. B5 va B6 ni ko'pchilik unutadi, chunki ular "foydalanuvchi yo'li"da emas. Holbuki CI'dagi deploy kaliti serverga to'g'ridan-to'g'ri kiradi. Actions xavfsizligi darsida aynan shu chegarani himoyalagan edik.
4. STRIDE: olti savol
4.1 Harflar
Diagramma tayyor. Endi har komponentga savol beramiz: "bu yerda nima buzilishi mumkin?". Bo'sh varaqqa qarab o'ylash qiyin, shuning uchun tayyor ro'yxat ishlatiladi. Eng mashhuri — STRIDE. U Microsoft'da yaratilgan, olti tahdid turining bosh harflaridan tuzilgan. Har harf bitta xavfsizlik xususiyatini buzadi:
| Harf | Tahdid | Buzadi | vazifalar dan misol |
|---|---|---|---|
| S | Spoofing — o'zini boshqa qilib ko'rsatish | autentifikatsiya | soxta Telegram webhook |
| T | Tampering — o'zgartirish | yaxlitlik | SQL injection |
| R | Repudiation — inkor qilish | hisobdorlik | "men o'chirmaganman", logda iz yo'q |
| I | Information disclosure — oshkor qilish | maxfiylik | begona vazifani o'qish |
| D | Denial of service — xizmatni to'xtatish | mavjudlik | Redis yiqilsa login ham yiqiladi |
| E | Elevation of privilege — imtiyozni oshirish | avtorizatsiya | oddiy foydalanuvchi admin yo'lida |
CIA triadasi bilan bog'liqligini ko'ring: T — yaxlitlik (integrity), I — maxfiylik (confidentiality), D — mavjudlik (availability). Qolgan uchtasi CIA'ni to'ldiradi: S va E — "kim" va "nimaga ruxsat", R — "kim qilgani isbotlanadimi".
4.2 Jadval qanday to'ldiriladi
Har qator — bitta komponent yoki oqim va bitta aniq stsenariy. "API'ga hujum bo'lishi mumkin" — stsenariy emas. "Aziz URL'dagi id'ni almashtirib, Dilnozaning vazifasini o'qiydi" — stsenariy. Aniq stsenariyni sinab ko'rish mumkin, umumiy gapni — yo'q.
Bitta qatorga bir nechta harf tushishi mumkin. IDOR (T01) — ham E (ruxsatsiz amal), ham I (begona ma'lumot). Har tahdidga to'rtta maydon yoziladi: komponent, stsenariy, hozirgi nazorat va uni tekshiradigan dars.
Kanon jadvalida 24 ta tahdid bor. Ularni harflar bo'yicha sanaymiz:
const JADVAL = `T01:EI T02:E T03:TI T04:TI T05:S T06:I
T07:T T08:TD T09:ED T10:R T11:EI T12:TIE T13:I T14:-
T15:SE T16:TIS T17:IE T18:S T19:S T20:SD T21:TD
T22:ET T23:I T24:I`;
const NOMLAR = {
S: "Spoofing", T: "Tampering", R: "Repudiation",
I: "Information disclosure", D: "Denial of service",
E: "Elevation of privilege",
};
const soni = { S: 0, T: 0, R: 0, I: 0, D: 0, E: 0 };
for (const yozuv of JADVAL.split(/\s+/)) {
const [, harflar] = yozuv.split(":");
for (const h of harflar) if (h in soni) soni[h]++;
}
for (const [h, n] of Object.entries(soni)) {
console.log(`${h} ${NOMLAR[h].padEnd(23)} ${n}`);
}Konsolda:
S Spoofing 6
T Tampering 8
R Repudiation 1
I Information disclosure 11
D Denial of service 4
E Elevation of privilege 8Ikki narsa ko'zga tashlanadi. Birinchisi: eng ko'p tahdid — I, ma'lumot oshkor bo'lishi. Bu ko'p foydalanuvchili ilovaga xos: asosiy aktiv — boshqalarning vazifalari. Ikkinchisi: R bor-yo'g'i bitta (T10, loglar). Bu "inkor qilish xavfi kam" degani emas. Ehtimol, biz uni yetarlicha o'ylamaganmiz. Jadvaldagi bo'sh joy ham ma'lumot beradi. T14 ning harfi yo'q (-): u tahdid emas, jarayon savoli — "zaiflikni topgan begona odam bizga qayerga yozadi?".
for...of ichidagi for (const h of harflar) satrni harfma-harf aylanib chiqadi (for...of va for...in darsidagi kabi). h in soni — kalit obyektda bormi, shu bilan - o'tkazib yuboriladi.
Maslahat:
JADVALga o'zingizdan bitta R tahdidi qo'shing, masalanT25:R— "admin foydalanuvchini blokladi, lekin kim bloklagani jurnalda yo'q". Hisob qanday o'zgaradi? Shunday tahdidni loyihangizda topa olasizmi?
5. Hujumchi kabi o'ylash: abuse case va hujum daraxti
5.1 Abuse case
Talab yozishda foydalanuvchi hikoyasi ishlatiladi: "foydalanuvchi sifatida vazifamni eksport qilmoqchiman". Abuse case (suiiste'mol holati) — uning teskarisi: "hujumchi sifatida birovning eksport faylini yuklab olmoqchiman". Har foydalanuvchi hikoyasiga kamida bitta abuse case yozish odati dizayn xatolarini erta ochadi.
Kanon modelidan uchta misol:
- "Hujumchi sifatida limitdagi 5 ta webhook o'rniga 20 tasini yaratmoqchiman — 20 ta so'rovni bir vaqtda yuborib" (T08, poyga holati — race condition: ikki so'rov bir-birini "quvib o'tadi").
- "Hujumchi sifatida Redis'ni to'ldirib, login limitini o'chirmoqchiman" (T09, ochiq yiqilish — fail open: nazorat buzilsa, eshik ochiq qoladi).
- "Hujumchi sifatida vazifa matniga yashirin ko'rsatma yozib, AI yordamchidan boshqa foydalanuvchi ma'lumotini olmoqchiman" (T12).
Uchalasi ham kod sintaksisida emas, mantiqda yashaydi. Linter ularni topmaydi.
5.2 Hujum daraxti
Hujum daraxti (attack tree) — hujumchi maqsadini ildizga qo'yib, unga olib boradigan yo'llarni shoxlarga bo'lish. Shoxlar ikki xil bo'ladi: YOKI — istalgan bitta bola yetarli, VA — hamma bolalar kerak. Har bargga hujumchi uchun qiyinlik bahosi yoziladi. Shunda eng arzon yo'lni hisoblash mumkin.
Maqsad: "Dilnozaning vazifasini o'qish". Quyidagi baholar o'lchov emas — 1 dan 10 gacha taxminiy ball. yopiq: true — bu yo'lga qarshi nazorat bor va u testlangan:
// narx — hujumchi uchun qiyinlik (1 — oson, 10 — juda qiyin)
const daraxt = {
nom: "Dilnozaning vazifasini o'qish",
tur: "YOKI",
bolalar: [
{ nom: "IDOR: id ni almashtirish", narx: 1, yopiq: true },
{ nom: "SQL injection", narx: 3, yopiq: true },
{
nom: "sessiyani o'g'irlash",
tur: "VA",
bolalar: [
{ nom: "XSS topish", narx: 6 },
{ nom: "CSP'ni chetlab o'tish", narx: 8 },
],
},
{
nom: "zaxiradan o'qish",
tur: "VA",
bolalar: [
{ nom: "offsite S3 kaliti", narx: 7 },
{ nom: "restic paroli", narx: 9 },
],
},
],
};
function baho(t) {
if (!t.bolalar) {
return t.yopiq ? { narx: Infinity, yol: [] }
: { narx: t.narx, yol: [t.nom] };
}
const b = t.bolalar.map(baho);
if (t.tur === "VA") {
return {
narx: b.reduce((s, x) => s + x.narx, 0),
yol: b.flatMap((x) => x.yol),
};
}
return b.reduce((eng, x) => (x.narx < eng.narx ? x : eng));
}
const natija = baho(daraxt);
console.log(natija.narx, natija.yol.join(" + "));
daraxt.bolalar[0].yopiq = false;
console.log(baho(daraxt).narx, baho(daraxt).yol.join(" + "));Konsolda:
14 XSS topish + CSP'ni chetlab o'tish
1 IDOR: id ni almashtirishBirinchi qator: IDOR va SQL injection yopiq bo'lsa, hujumchining eng arzon yo'li — XSS topib, CSP'ni chetlab o'tish (6 + 8). Ikkinchi qator: bitta endpoint'da egalik sharti unutilsa, butun daraxtning narxi 1 ga tushadi. Himoya zanjiri eng zaif bo'g'ini bilan o'lchanadi. Shuning uchun 35-qism IDOR'dan boshlanadi.
baho — rekursiv funksiya (Rekursiya asoslari). Barg o'z narxini qaytaradi, VA tugun bolalar narxini qo'shadi, YOKI tugun eng arzonini tanlaydi. Infinity — "bu yo'l yopiq": har qanday sondan katta, shuning uchun YOKI uni hech qachon tanlamaydi.
Tekshirib ko'ring: "Zaxiradan o'qish" shoxida offsite kaliti 7, restic paroli 9. Agar zaxira shifrlanmaganda (restic paroli kerak bo'lmasa) nima o'zgarardi?
Javob
VA tugunida faqat bitta barg qoladi va shoxning narxi 7 bo'ladi. Bu 14 dan arzon, ya'ni hujumchining eng qulay yo'li endi zaxira bo'ladi — ilovadagi hamma himoyani chetlab. Shuning uchun Backup'ni avtomatlashtirish darsida zaxira shifrlangan, paroli esa S3 kalitidan alohida saqlanadi.
6. Xavfsiz dizayn naqshlari
Tahdidlar ro'yxati tayyor. Endi uchinchi savol: "nima qilamiz?". Ko'p tahdidga bitta-bitta yamoq emas, bir nechta umumiy naqsh javob beradi. Ular bilan Xavfsizlik tamoyillari darsida tanishgansiz. Bu yerda — ularning vazifalar dagi aniq ko'rinishi:
| Naqsh | vazifalar da |
Qaysi darsda sinaladi |
|---|---|---|
| Sukut bo'yicha rad etish | yangi yo'l — sessiyasiz 401 | IDOR |
| Ikki qatlam | WHERE egasi_id + RLS |
IDOR, SQLi |
| Eng kam huquq | API — vazifalar_api roli |
SQLi |
| Yopiq yiqilish | Redis yo'q — limit ham yopiq | Fail-closed |
| Sir koddan tashqarida | .env, CI secret'lar |
Open redirect, SAST |
| Ruxsat ro'yxati | saralash ustuni, CSP manbalari | SQLi, CSP |
Oxirgi ustundagi havolalar — shu qismning keyingi darslari. Har naqsh o'sha darslarda hujum bilan sinaladi.
Bitta naqsh alohida e'tiborga loyiq: ikki qatlam. Kod qatlamidagi tekshiruv ertami-kechmi biror joyda unutiladi. Bazaning o'zi ham tekshirsa, bitta unutish halokatga aylanmaydi. Keyingi darsda buni aniq raqam bilan ko'ramiz: kodda egalik sharti olib tashlansa ham, RLS begona qatorni himoya qiladi.
7. Loyiha qadami
7.1 docs/TAHDID-MODELI.md
Loyihaga yangi hujjat qo'shiladi. Uning uch bo'limi bor: DFD (yuqoridagi diagrammaning to'liq varianti, oltita chegara bilan), STRIDE jadvali (T01–T24) va qoldiq xavflar. 28-qismdagi docs/XAVFSIZLIK.md ga unga havola qo'shiladi. Jadvaldan bir bo'lak (ustunlar telefon uchun qisqartirildi):
| ID | STRIDE | Tahdid | Dars |
|---|---|---|---|
| T01 | E, I | begona obyekt id'si bilan o'qish yoki o'zgartirish (IDOR) | IDOR |
| T03 | T, I | raw SQL, Prisma.raw, saralash ustuni orqali injection |
SQLi |
| T05 | S | login'dan keyingi open redirect — fishing | Open redirect |
| T09 | E, D | Redis yo'q — limit "ochiq" qoladimi | Fail-closed |
| T15 | S, E | sir sizdi — almashtirish, sessiyalarni bekor qilish | Incident |
| T17 | I, E | webhook URL orqali ichki manzilga so'rov (SSRF) | Pentest |
Asl jadvalda yana bitta ustun bor: "mavjud nazorat". Masalan, T01 uchun — "RLS + WHERE egasi_id, begona obyektga 404". Uchta tahdidda bu ustun bo'sh (—): T05 open redirect, T15 sir sizishi va T16 to'lov. Bo'sh ustun — eng qimmatli ma'lumot: u yerda hali himoya yo'q yoki u o'lchanmagan. Bu tahdidlarning har biriga alohida dars bor.
Hujjat oxirida qoldiq xavflar — ongli qabul qilingan narsalar:
- docker guruhi = root huquqi (kuzatuv agenti
docker.sockni o'qiydi); - bitta VPS — mavjudlik uchun yagona nosozlik nuqtasi;
- to'lov kanonda yo'q, faqat arxitektura hujjati bo'ladi.
Qoldiq xavfni yozish — "unutdik" bilan "bilib qabul qildik" orasidagi farq. Ertaga jamoaga kelgan odam nega docker guruhi qoldirilganini hujjatdan o'qiydi.
7.2 Loyiha yangilandi: 4.2.1
Qism boshida 34-qismdan qolgan ochiq ishlar yopildi:
- Zaxira servisi restic skriptiga moslandi (pastda batafsil).
- CHANGELOG ga 4.1.0–4.2.1 yozuvlari qo'shildi. Kanon tajribasi git tarixisiz saqlangani uchun ular commit xabarlaridan qo'lda yozildi. O'z repo'ngizda
npm run changelogbuni avtomatik qiladi (CHANGELOG va reliz avtomatikasi). - Ikki test izohi o'lchovga moslandi (teglar testida qaysi yo'l 500 bergani, Docker healthcheck'ida
NODE_OPTIONS).
7.3 Biz shunday xato qildik: zaxira servisi eski skriptga qaragan
33-qismda zaxira uchun systemd xizmati yozilgan edi (cron va systemd timer). U lokal zaxira.sh ni ishga tushirardi. 34-qismda zaxira restic'ga ko'chdi (Backup'ni avtomatlashtirish) — yangi skript, yangi sozlama fayli. Xizmat fayli esa yangilanmay qoldi.
Tahdid modeli T23 qatorini ("zaxira o'g'irlanishi, kalit yo'qolishi") yozganimizda, birinchi savol shu bo'ldi: "zaxira hozir haqiqatan ishlayaptimi?". Kurs tajribasi uchun toza Ubuntu 24.04 serverda (systemd 255) eski xizmatni ishga tushirdik:
vazifalar-zaxira-eski.service: Failed to load environment files: No such file or directory
vazifalar-zaxira-eski.service: Failed to spawn 'start' task: No such file or directory
vazifalar-zaxira-eski.service: Failed with result 'resources'.Tarjimasi: "muhit faylini yuklab bo'lmadi: bunday fayl yoki papka yo'q", "ishga tushirib bo'lmadi", "natija — resurs xatosi". Eski xizmat /etc/vazifalar-api/zaxira.env ni qidirardi, 34-qism esa uni /etc/vazifalar/ ga ko'chirgan. Ya'ni bu sxema bo'yicha o'rnatilgan serverda zaxira umuman olinmas edi. Timer har kecha ishga tushadi, xizmat yiqiladi, hech kim sezmaydi.
Yangi xizmat to'rt narsani o'zgartirdi:
[Service]
Type=oneshot
User=vazifalar-zaxira
EnvironmentFile=/etc/vazifalar/zaxira.env
ExecStart=/opt/vazifalar-api/deploy/skriptlar/zaxira-restic.sh
CacheDirectory=vazifalar-zaxira
Environment=RESTIC_CACHE_DIR=/var/cache/vazifalar-zaxira
ProtectSystem=strict
CapabilityBoundingSet=Bu kanon faylidan bo'lak: izohlar va boshqa qattiqlashtirish qatorlari tushirib qoldirildi. Asosiylari:
User=vazifalar-zaxira— alohida tizim foydalanuvchisi, docker guruhisiz. Zaxira olish uchun root kerak emas.EnvironmentFile— systemd uni root sifatida, foydalanuvchiga o'tishdan oldin o'qiydi. Shuning uchun faylroot:root 600bo'lib qolaveradi: qiymatlar jarayonga muhit o'zgaruvchisi bo'lib beriladi, lekin faylning o'zini zaxira foydalanuvchisi o'qiy olmaydi.CacheDirectory—ProtectSystem=strictbutun fayl tizimini faqat o'qishga qiladi, restic keshi uchun yagona yoziladigan papka shu.CapabilityBoundingSet=(bo'sh) — jarayon hech qanday Linux imtiyozini (capability) ololmaydi.
Ikkinchi qadam — bazaga ulanish. Zaxira superuser paroli bilan ishlamasligi kerak: superuser paroli zaxira serverida turmasin. Shuning uchun alohida rol yozildi:
CREATE ROLE vazifalar_zaxira LOGIN BYPASSRLS NOINHERIT;
GRANT pg_read_all_data TO vazifalar_zaxira
WITH INHERIT TRUE;
GRANT CONNECT ON DATABASE vazifalar TO vazifalar_zaxira;
ALTER ROLE vazifalar_zaxira
SET default_transaction_read_only = on;pg_read_all_data — hamma jadvalda faqat SELECT (PostgreSQL 14+). BYPASSRLS — pg_dump RLS jadvallarini to'liq o'qishi uchun: pg_read_all_data o'zi RLS'ni chetlab o'tmaydi. default_transaction_read_only — rol yozishga urinsa ham baza rad etadi (Rollar va huquqlar). Kanon fayli IF NOT EXISTS bilan yozilgan, bu yerda qisqartirildi.
Birinchi variantda oxirgi GRANT CONNECT qatori yo'q edi. Natija (sababni ikkinchi, DETAIL qatori aytadi):
subprocess pg_dump: pg_dump: error: connection to server at "db" (172.19.0.2), port 5432 failed: FATAL: permission denied for database "vazifalar"
subprocess pg_dump: DETAIL: User does not have CONNECT privilege.
error: failed to save /vazifalar.dump: Fatal: command failed: exit status 1
Fatal: unable to save snapshot: failed to save /vazifalar.dump: Fatal: command failed: exit status 1Konteyner nomini db ga qisqartirdik. Tarjimasi: "vazifalar bazasiga ruxsat yo'q — foydalanuvchida CONNECT huquqi yo'q". Nega? 27-qismdagi rollar faylida PUBLIC dan CONNECT olib qo'yilgan edi — har yangi rol bazaga faqat aniq ruxsat bilan ulanadi. pg_read_all_data esa jadvallarni o'qishga ruxsat beradi, bazaga ulanishga emas. Eng kam huquq tamoyili bu yerda ham ishladi: kerakli huquq ochiq yozilmaguncha, u yo'q.
E'tibor bering: restic pg_dump yiqilganda bo'sh snapshot saqlamadi ("unable to save snapshot"). Bu to'g'ri xulq — bo'sh zaxira "zaxira bor" degan yolg'on ishonch berardi.
Uchinchi topilma — CacheDirectory nega majburiyligi. Uni olib tashlab sinadik:
unable to open cache: mkdir /var/cache/restic-keshsiz: read-only file systemrestic 0.19.1 keshsiz ProtectSystem=strict ostida ishlamaydi va zaxira yana olinmaydi. Tuzatishlardan keyin xizmat qo'lda 3 894 ms da muvaffaqiyatli tugadi. Keyin timer'ni ikki daqiqa keyinga qo'yib, uni o'zi ishga tushirishini kutdik:
2026-11-08T10:18:00Z zaxira: zaxira: pg_dump -Fc -h db -p 5432 -U vazifalar_zaxira vazifalar
2026-11-08T10:18:01Z zaxira: saqlash siyosati: 7 kunlik, 4 haftalik, 6 oylik
2026-11-08T10:18:04Z zaxira: tayyor: 1 ta oxirgi snapshotBu yerda ham host nomi db ga qisqartirildi. restic snapshots — ikkita snapshot, har biri 166.509 KiB. systemd-analyze security xizmatni 4.7 OK deb baholadi (systemd darsida bu buyruqni ko'rgansiz).
Saboq: "zaxira bor" degan gap — "zaxira timer'i bor" degani emas. Har zaxira sxemasi haqiqiy timer bilan, oxirigacha sinalishi kerak. Aks holda tiklash kerak bo'lgan kuni bo'sh papkani topasiz.
Diqqat: Zaxira xizmatini
docker compose exec db pg_dumporqali ham yozish mumkin. Lekin unda xizmat foydalanuvchisi docker guruhida bo'lishi kerak, docker guruhi esa amalda root bilan teng:docker.sockorqali istalgan konteynerni imtiyozli rejimda ochish mumkin. Kanonda bu variant faqat izohda, ogohlantirish bilan qoldirilgan.
7.4 Tekshiruv va commit
To'liq tekshiruv: tip 0, lint 0, build 0, Vitest 352 o'tdi + 1 o'tkazib yuborildi, e2e 10/10. Birinchi yugurishda uchta test fayli qizil chiqdi. Biri — bizning xatoimiz: test uchun lokal TLS kaliti bor papka yangi ishchi nusxaga ko'chirilmagan edi. Qolgan ikkitasi to'liq yugurish yukida vaqt chegarasidan oshdi. Alohida yugurishda ular yashil edi, qayta to'liq yugurish ham yashil o'tdi.
Versiya — 4.2.1 (tuzatish va hujjat, yangi imkoniyat yo'q). Commit xabari:
fix(deploy): zaxira servisi restic skriptiga (alohida foydalanuvchi va faqat o'qish roli, CacheDirectory); docs: STRIDE tahdid modeli; CHANGELOG 4.1.0–4.2.18. Hujumchi nigohi
Tahdid modeli himoyachi uchun reja, hujumchi uchun esa — xarita. Shuning uchun uni ham himoya qilish kerak:
- Ochiq repo'da model ochiq. Hujumchi "mavjud nazorat" ustuni bo'sh qatorlardan boshlaydi. Ochiq loyihada bu muqarrar, lekin bo'sh qatorlar uzoq turmasin. Yopiq loyihada model ichki hujjat.
- Eng qimmatli maqsad — eng zaif chegara. Hujumchi B1 dagi kuchli TLS'ga emas, B5 dagi deploy kalitiga yoki B6 dagi zaxiraga qaraydi.
- Yangi komponent — yangi yuza. Har yangi integratsiya hujumchi uchun yangi eshik. Model yangilanmasa, u modelda yo'q eshikdan kiradi.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 Umumiy tahdidlar
"XSS bo'lishi mumkin", "DDoS bo'lishi mumkin" — bunday qatorni sinab bo'lmaydi. Har qatorda kim, qayerda, nima qilishi yozilsin.
9.2 Faqat kod ichiga qarash
STRIDE'ni faqat API endpoint'lariga qo'llash odatiy xato. Zaxira, CI, loglar va kuzatuv paneli ham komponent — kanon T22–T24 qatorlari aynan shular.
9.3 Model bir marta yoziladi
Model kod bilan yashamasa, uch oyda eskiradi. Yangi tashqi bog'liqlik qo'shgan PR — model ham yangilanadigan PR.
9.4 Nazorat yozildi — tekshirilmadi
"RLS bor" degan yozuv isbot emas. Har nazorat oldida test yoki o'lchov bo'lsin. Zaxira xizmati ham "bor" edi — faqat ishlamasdi.
9.5 Qoldiq xavfni yashirish
Hamma tahdidni yopib bo'lmaydi. Yopilmaganini "qoldiq xavf" deb ochiq yozing. Yashirilgan qoldiq xavf kutilmagan incidentga aylanadi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/35/01-tahdid-modeli/ da. 2-mashq Node 24.21.0 da, 3-mashq Git Bash'da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Ma'lumot bir "dunyo"dan boshqasiga o'tadigan joy — ishonch
- STRIDE'dagi "imtiyozni oshirish" harfi —
- Soxta Telegram webhook STRIDE'ning qaysi harfi? —
- Hujum daraxtida hamma bolalar kerak bo'lgan tugun turi —
- Zaxira roliga bazaga ulanish uchun yetishmagan huquq —
Yechim
- chegarasi — har kesishishda kirish, kimlik va ruxsat tekshiriladi.
- E — Elevation of privilege.
- S — Spoofing: o'zini Telegram qilib ko'rsatish.
- VA — YOKI tugunda bitta bola yetarli.
- CONNECT —
pg_read_all_datafaqat jadvallarni o'qishga ruxsat beradi.
2-mashq (o'rta): STRIDE bo'shliqlari
Har komponent uchun qaysi STRIDE harflari umuman ko'rib chiqilmaganini toping. boshliqlar(tahdidlar) funksiyasini yozing. tahdidlar — { id, komponent, harflar } massivi, harflar — satr ("EI"). Funksiya obyekt qaytarsin: kalit — komponent, qiymat — shu komponentda uchramagan harflar satri (STRIDE tartibida). Hamma harf uchragan komponent natijaga kirmasin.
Ishora: avval komponentlar bo'yicha uchragan harflarni Set ga yig'ing (Set), keyin "STRIDE" satrini aylanib, yo'qlarini oling.
Yechim
function boshliqlar(tahdidlar) {
const bor = {};
for (const t of tahdidlar) {
bor[t.komponent] ??= new Set();
for (const h of t.harflar) bor[t.komponent].add(h);
}
const natija = {};
for (const [k, s] of Object.entries(bor)) {
const yoq = [..."STRIDE"].filter((h) => !s.has(h)).join("");
if (yoq !== "") natija[k] = yoq;
}
return natija;
}
console.log(boshliqlar([
{ id: "T01", komponent: "api", harflar: "EI" },
{ id: "T02", komponent: "api", harflar: "E" },
{ id: "T03", komponent: "api", harflar: "TI" },
{ id: "T09", komponent: "api", harflar: "ED" },
{ id: "T04", komponent: "web", harflar: "TI" },
{ id: "T05", komponent: "web", harflar: "S" },
{ id: "T23", komponent: "zaxira", harflar: "I" },
]));Konsolda:
{ api: 'SR', web: 'RDE', zaxira: 'STRDE' }Natija savol beradi: api uchun S va R umuman yozilmagan. Bu kanon jadvalining bo'lagi — to'liq jadvalda S tahdidlari login, sessiya va Telegram kirishi qatorlarida (T18–T20) yozilgan. Zaxira uchun esa faqat I yozilgan. Masalan, D — "zaxira diskni to'ldirib, ilovani to'xtatadi" — ko'rib chiqishga arziydi. Bo'shliq har doim ham xato emas, lekin har biriga ongli javob kerak. ??= — chap tomon null/undefined bo'lsa tayinlaydi (??, ?. va mantiqiy tayinlash).
3-mashq (qiyin): nazoratsiz tahdidlar
Bash skript yozing. U avval tahdidlar.txt ni yaratsin: har qatorda ID|komponent|STRIDE|nazorat, nazorat bo'lmasa —. Keyin awk bilan ikki narsani chiqarsin: har STRIDE harfi necha marta uchragani (STRIDE tartibida) va nazorati yo'q tahdidlar ro'yxati. Ishora: -F'|'; harflarni split($3, h, "") bilan harflarga bo'lish mumkin (GNU awk'da bo'sh ajratgich — har belgi alohida).
Yechim
cat > tahdidlar.txt <<'TXT'
T01|api|EI|RLS va egasi sharti
T03|api|TI|parametrlar
T05|web|S|—
T09|api|ED|readiness
T10|loglar|R|pino redact
T15|sirlar|SE|—
T16|tolov|TIS|—
T20|login|SD|rate limit
TXT
awk -F'|' '
{
n = split($3, h, "")
for (i = 1; i <= n; i++) soni[h[i]]++
if ($4 == "—") yoq = yoq " " $1
}
END {
s = "STRIDE"
for (i = 1; i <= 6; i++) {
c = substr(s, i, 1)
print c ": " (soni[c] + 0)
}
print "nazoratsiz:" yoq
}
' tahdidlar.txtBiz ishga tushirdik:
S: 4
T: 2
R: 1
I: 3
D: 2
E: 3
nazoratsiz: T05 T15 T16Uchta nazoratsiz tahdid kanon modelidagi bilan aynan. Bular — open redirect, sir sizishi va to'lov. soni[c] + 0 — harf umuman uchramasa bo'sh satr emas, 0 chiqishi uchun. awk'da — (uzun tire) oddiy satr sifatida solishtiriladi: fayl UTF-8 bo'lsa, ikkala tomon bir xil baytlar.
11. Real ishda
- Katta kompaniyalarda tahdid modeli yangi xizmat dizayn hujjatining majburiy bo'limi. Xavfsizlik jamoasi uni ko'rib chiqmaguncha ishga tushirishga ruxsat yo'q.
- Vositalar: OWASP Threat Dragon, Microsoft Threat Modeling Tool, kod sifatida yoziladigan pytm. Kichik jamoaga Markdown jadval va mermaid diagramma yetarli — kanondagidek.
- STRIDE yagona usul emas: maxfiylikka urg'u beradigan LINDDUN, risk bahosiga qaratilgan PASTA bor. Boshlash uchun STRIDE eng sodda.
- Intervyu savollari: "STRIDE harflari nima?", "Ishonch chegarasi deganda nimani tushunasiz?", "Tahdid modelini qachon yangilash kerak?", "Insecure design'ga misol keltiring".
Xulosa
- Tahdid modeli to'rt savolga javob beradi: nima quryapmiz, nima buzilishi mumkin, nima qilamiz, yaxshi ishladikmi.
- DFD tizimni komponent va oqimlarga bo'ladi; ishonch chegaralarida kirish, kimlik va ruxsat tekshiriladi.
- STRIDE — olti savol: S, T, R, I, D, E; har qator — aniq, sinab bo'ladigan stsenariy.
- Hujum daraxti eng arzon yo'lni ko'rsatadi: bitta ochiq IDOR butun daraxt narxini 1 ga tushiradi.
- Model repo'da, kod bilan yashaydi; qoldiq xavf ochiq yoziladi.
- Loyiha 4.2.1:
docs/TAHDID-MODELI.md(T01–T24) va zaxira xizmati tuzatildi — eski xizmat umuman ishlamas edi, yangi rolgaCONNECTyetishmasdi.
Keyingi dars: Broken Access Control (A01): IDOR va imtiyozlarni oshirish — T01 va T02 ni 31 ta haqiqiy hujum bilan tekshiramiz.
Manbalar
- OWASP Top 10:2025 — A06 Insecure Design: https://top10.owasp.org/2025/A06_2025-Insecure_Design (tekshirildi, 2026-11)
- Threat Modeling Manifesto: https://www.threatmodelingmanifesto.org/ (tekshirildi, 2026-11)
- Microsoft Learn — STRIDE tahdid toifalari: https://learn.microsoft.com/en-us/azure/security/develop/threat-modeling-tool-threats (tekshirildi, 2026-11)
- Bruce Schneier — Attack Trees (1999): https://www.schneier.com/academic/archives/1999/12/attack_trees.html (tekshirildi, 2026-11)
- PostgreSQL 18 — Predefined Roles (
pg_read_all_data): https://www.postgresql.org/docs/18/predefined-roles.html (tekshirildi, 2026-11) - systemd.exec —
CacheDirectory=,ProtectSystem=: https://www.freedesktop.org/software/systemd/man/latest/systemd.exec.html (tekshirildi, 2026-11) - Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11):
vazifalar-api4.2.1 — tahdid modeli T01–T24; zaxira xizmati toza Ubuntu 24.04 serverda (systemd 255, restic 0.19.1, PostgreSQL 18.6): eski xizmat,CONNECTxatosi, keshsiz sinov, haqiqiy timer. Lokal tekshiruv — Windows 11, Node 24.21.0. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.