JavaScript Full-stackKesh qatlamlari: brauzer, CDN, proxy, ilova va DB — qaysi qatlamda nima keshlanadi
JavaScript Full-stack · 36-qism. Arxitektura va system design

Kesh qatlamlari: brauzer, CDN, proxy, ilova va DB — qaysi qatlamda nima keshlanadi

22 daqiqa24/44-dars

Qisqacha: So'rov brauzerdan bazagacha beshta qatlamdan o'tadi va har birida kesh bo'lishi mumkin: brauzer, CDN, teskari proksi, ilova keshi (Redis) va bazaning o'z xotirasi. Arxitektura savoli — "qaysi qatlamda" emas, "nima, kimniki va kim bekor qiladi". Kurs tajribasida Redis qatlami ro'yxat so'rovining p50 kechikishini 22.4 dan 17.0 ms ga tushirdi, p99 esa deyarli o'zgarmadi (46.5 va 45.7). ETag bilan 304 javob tanani 2 391 baytdan nolga tushirdi, lekin kechikishni tejamadi. Shuning uchun vazifalar-api da kesh faqat o'lchov bilan qo'shiladi.

Bu darsda

  • So'rov yo'lidagi beshta kesh qatlamini va har birining egasini ajrata olasiz.
  • vazifalar-api va uning nginx sozlamasida qaysi javob qayerda keshlanishini o'qiysiz.
  • Ilova keshi foydasini o'lchov bilan baholaysiz va natijani halol o'qiysiz.
  • "Kesh qachon foyda beradi" degan savolga formula bilan javob berasiz.
  • Bekor qilish (invalidatsiya) yo'li yo'q qatlamga nima qo'yish mumkinligini tushuntirasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Xotira ierarxiyasi, HTTP caching va shartli so'rovlar, Caching naqshlari va invalidatsiya, Nginx: load balancing va proxy_cache, Cloudflare: DNS, CDN, SSL.

1. Nega bu kerak?

Aziz vazifalar ro'yxati sekin ochilyapti, deb shikoyat qildi. Jamoada uchta taklif chiqdi. Birinchisi: "Redis qo'yamiz". Ikkinchisi: "CDN yoqamiz, u hammasini keshlaydi". Uchinchisi: "nginx'da proxy_cache bor-ku". Uchalasi ham "kesh" deydi, lekin har biri boshqa joyda, boshqa narx bilan ishlaydi.

Siz kesh mexanizmlarini alohida o'rgangansiz. HTTP caching va shartli so'rovlar darsida — Cache-Control va ETag. Caching naqshlari va invalidatsiya darsida — Redis va cache-aside. Nginx: load balancing va proxy_cache darsida — proksi keshi. Bu dars ularni bitta xaritaga qo'yadi va arxitektor savolini beradi: bu ma'lumot qaysi qatlamda yashashi kerak va nega.

Xotira ierarxiyasi darsini eslang: registr, protsessor keshi, operativ xotira, disk. Har pastki qavat kattaroq va sekinroq. Tizim darajasida ham shunday zinapoya bor. Faqat bu yerda qavatlar orasida tarmoq turadi va har qavatning o'z egasi bor.

2. Beshta qatlam

2.1 Xarita

Diagrammani chapdan o'ngga o'qing. Har strelka — bitta tarmoq yoki jarayon chegarasi. Kesh qancha chapda bo'lsa, so'rov shuncha qisqa yo'l bosadi.

flowchart LR
  B["brauzer keshi"] --> C["CDN"]
  C --> N["nginx proxy_cache"]
  N --> A["api: Redis keshi"]
  A --> D["Postgres: shared_buffers"]
  D --> K["disk"]

Diagrammadagi nginx — teskari proksi (reverse proxy): server oldida turib, so'rovni qabul qiladigan va ichkariga uzatadigan dastur. Uni Nginx: load balancing va proxy_cache darsida sozlagansiz.

Har qatlam bitta savolga boshqacha javob beradi: kesh kimniki? Brauzer keshi — bitta foydalanuvchiniki. CDN va nginx keshi — umumiy, hamma foydalanuvchi uchun bitta nusxa. Redis keshi — ilovaniki, kalitni siz tuzasiz. Bazaning keshi esa bazaniki, unga siz deyarli tegmaysiz.

2.2 Har qatlam nima beradi

Qatlam Nima keshlaydi Kim boshqaradi Qanday bekor qilinadi
brauzer javob nusxasi server, Cache-Control orqali muddat tugashi, yangi URL
CDN umumiy javoblar s-maxage, CDN qoidalari purge (API yoki panel), yangi URL
teskari proksi umumiy javoblar nginx sozlamasi muddat, kesh faylini o'chirish
ilova (Redis) obyekt, so'rov natijasi sizning kodingiz kalitni o'chirish, avlod raqami
DB jadval va indeks sahifalari Postgres va OS o'zi: yozuv bilan yangilanadi

Oxirgi ustun eng muhimi. Bazaning keshi hech qachon eskirmaydi: Postgres sahifani o'zi yozadi va o'zi o'qiydi. Qolgan to'rtta qatlam esa nusxa saqlaydi. Asl ma'lumot o'zgarsa, nusxa eskiradi va uni kimdir bekor qilishi kerak.

CDN purge (CDN keshini tozalash) — CDN'ga "bu URL'ning nusxasini tashla" deyish. Odatda API yoki panel orqali, URL yoki prefiks bo'yicha. Ba'zi CDN'larda teg bo'yicha ham bor — tarifga bog'liq, hujjatini tekshiring. Purge tarmoq bo'ylab tarqalishi uchun vaqt kerak va u tekin emas: tarqoq tugunlarning hammasi nusxani tashlashi kerak.

2.3 Uchta savol

Biror javobni keshlashdan oldin uchta savol beriladi:

  1. Ma'lumot kimniki? Hammaga bir xil (logotip, ommaviy maqola) yoki shaxsiy (Azizning vazifalari)?
  2. Qancha eskirsa bo'ladi? Hech qancha (balans), bir necha soniya (statistika), abadiy (hash'li fayl)?
  3. Bekor qilish kimning qo'lida? Siz bekor qila olmaydigan qatlamga faqat eskirmaydigan narsa qo'yiladi.

Shaxsiy ma'lumot umumiy keshga tushsa — bu tezlik muammosi emas, ma'lumot sizishi. Bitta noto'g'ri sarlavha Dilnozaga Azizning ro'yxatini ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun birinchi savol doim birinchi.

Tekshirib ko'ring: Bosh sahifadagi "eng mashhur kurslar" ro'yxati hamma uchun bir xil, har 10 daqiqada yangilanadi. Profil sahifasidagi "mening kurslarim" esa har foydalanuvchida boshqa. Ularni qaysi qatlamlarda keshlash mumkin?

Javob

Mashhur kurslar — umumiy va qisqa muddat eskirishiga chidaydi. Ular CDN va proksida s-maxage=600 bilan keshlanishi mumkin, brauzerda ham. "Mening kurslarim" — shaxsiy: faqat brauzerda (private) va ilova keshida, kaliti foydalanuvchi id'si bilan. Umumiy qatlamlarga u tushmasligi kerak. Agar CDN uni keshlasa, birinchi kirgan odamning ro'yxati hammaga ko'rinadi.

3. vazifalar-api da qaysi qatlam nima qiladi

Endi nazariyani o'z loyihangizga qo'yamiz. Kanon kodi va 33-qismdagi nginx sozlamasida beshta qatlamning to'rttasi bor. Har birini juft misol bilan ko'ramiz: kesh yordam bergan joy va ataylab qo'yilmagan joy.

3.1 Statik fayllar: brauzer va CDN uchun

Web build fayllari nomida hash bor: assets/index-3f9a1c.js. Fayl o'zgarsa, nomi ham o'zgaradi. Shuning uchun ularni bir yilga keshlash xavfsiz. nginx sozlamasidan bo'lak:

nginx
location ^~ /assets/ {
    add_header Cache-Control "public, max-age=31536000, immutable";
    try_files $uri =404;
}
location = /index.html {
    add_header Cache-Control "no-cache" always;
}

Bo'lak kanon vazifalar.conf dan, sarlavha snippet'ining include qatorlari tushirib qoldirildi. immutable — "bu fayl hech qachon o'zgarmaydi, hatto qayta yuklashda ham tekshirma". index.html esa har safar tekshiriladi: u yangi hash'li fayllarga havola beradi.

Bu — bekor qilish muammosini butunlay yo'q qiladigan yechim. Purge kerak emas: eski URL shunchaki hech kim so'ramaydigan bo'lib qoladi. Arxitekturada buni versiyalangan nom deyishadi va bu eng arzon invalidatsiya.

3.2 API javoblari: faqat brauzer

Vazifalar ro'yxati — shaxsiy. Controller unga quyidagi sarlavhani qo'yadi:

ts
/** API javoblari: brauzer saqlashi mumkin, lekin har safar
 * tekshirsin (private — umumiy keshlar saqlamasin) */
const KESH = ["Cache-Control", "private, no-cache"] as const;

Kanon izohi uzun bo'lgani uchun ikki qatorga bo'lindi, mazmuni aynan. private — CDN va proksi saqlamaydi. no-cache — brauzer saqlaydi, lekin ishlatishdan oldin server bilan tekshiradi. Kirish va admin yo'llariga esa kuchliroq qoida qo'yilgan — no-store, ya'ni umuman saqlanmaydi. ilova.ts dan qisqartirilgan qator:

ts
app.use(["/v1/auth", "/v1/admin"], (_req, res, next) => {
  res.set("Cache-Control", "no-store"); next();
});

Asl qatorda tiplar ham yozilgan, uzun bo'lgani uchun ular olib tashlandi. Bu ongli tanlov: API javoblari umumiy keshga hech qachon tushmaydi. Narxi — CDN API'ni tezlashtira olmaydi. Foydasi — tenant ma'lumoti aralashmaydi.

3.3 Ilova keshi: ixtiyoriy qatlam

KeshliOmbor — Caching naqshlari va invalidatsiya darsida yozilgan decorator. U faqat REDIS_URL berilganda ulanadi, aks holda ombor to'g'ridan Postgres'ga boradi. Kalit foydalanuvchi bo'yicha ajratilgan: vz:<egasi>:a<avlod>:…. Yozuvdan keyin avlod raqami oshadi va eski kalitlar o'qilmay qoladi.

Kanonda yana ikkita kichik jarayon ichidagi kesh bor. Feature flag'lar jadvali har nusxada 30 soniya saqlanadi — har so'rovda bazaga bormaslik uchun. AI javob keshi Redis bo'lmasa jarayon xotirasida turadi. Ikkalasi ham "eskirsa bo'ladi" toifasida: 30 soniyalik kechikish bilan yoqilgan bayroq hech kimga zarar bermaydi.

3.4 Qolgan ikkitasi

CDN kanonda yo'q — kurs tajribasida bulut sinalmadi. nginx'ning proxy_cache i Nginx: load balancing va proxy_cache darsida sinalgan edi, lekin yakuniy sozlamada yo'q. Sabab tushunarli: API javoblari shaxsiy, statik fayllarni esa nginx diskdan o'zi tez beradi.

Bazaning keshi esa doim ishlaydi. Postgres o'qigan sahifalarini shared_buffers da saqlaydi, operatsion tizim esa fayllarni o'z xotirasida ushlaydi. Server qayta ishga tushsa, bu kesh bo'shaydi — buni "sovuq kesh" deyishadi. Restart'dan keyingi birinchi daqiqalarda so'rovlar sekinroq bo'lishi shu sababli.

Bu qatlamni siz kod bilan emas, sozlama va resurs bilan boshqarasiz. Postgres hujjati shared_buffers uchun boshlang'ich nuqta sifatida server xotirasining taxminan chorak qismini tavsiya qiladi. Qolganini operatsion tizim fayl keshi uchun ishlatadi. Bazaning "issiq" qismi — tez-tez so'raladigan jadval va indekslar — shu ikki xotiraga sig'sa, diskka deyarli borilmaydi. Sig'masa, eng yaxshi kesh ham ilovani qutqarmaydi: yechim — kattaroq xotira yoki kichikroq issiq qism (indeks, arxivlash).

Ilova keshi bilan baza keshi bir-birini takrorlashi ham mumkin. Redis'da saqlangan ro'yxat Postgres'ning shared_buffers ida ham turibdi. Ya'ni bitta ma'lumot ikki marta xotira egallaydi. Bu xato emas, lekin Redis qo'shishdan oldin "baza buni allaqachon xotiradan bermayaptimi?" deb so'rash kerak.

4. O'lchov: Redis qatlami foyda beradimi

4.1 Tajriba sharti

Kurs tajribasida jonli vazifalar-api ga GET /v1/vazifalar?limit=20 yuborildi. Haqiqiy sessiya, vazifalar_api roli va RLS bilan — xuddi production'dagidek. Ikki rejim solishtirildi: keshsiz (Postgres) va Redis bilan. Yuk — bitta oqim, har javobdan keyin 110 ms kutish, 30 soniya. Bu soniyasiga ~7 so'rov beradi.

Nega bunchalik kam? Javob birinchi urinishda.

4.2 Birinchi urinish: chegara o'lchandi

Birinchi urinishda 16 parallel oqim yuborildi, 10 soniya. Keshsiz rejimdagi "faqat o'qish" natijasi (xom JSON'dan kerakli maydonlar). kodlar maydoniga qarang: u har HTTP javob kodidan nechta kelganini sanaydi.

text
(b) faqat o'qish, 10 s, 16 oqim:
sorov 5874, kodlar {"429": 5874}, p50 25.37 ms

Nima bo'ldi? Hammasi 429 — "juda ko'p so'rov". Bitta ham javob ro'yxatni qaytarmagan. Redis rejimida 4 951 so'rovdan 4 351 tasi 429 oldi, 200 esa atigi 600 ta. vazifalar-api da har foydalanuvchiga daqiqasiga 600 so'rov chegarasi bor. Tajriba keshni emas, tezlik cheklagichini o'lchagan.

Bu muhim saboq: cheklagich ham so'rov yo'lidagi qatlam. U keshdan oldin turadi va rad etilgan so'rov keshga yetib bormaydi. O'lchovni chegaradan past yuk bilan yoki cheklovsiz yo'lda qilish kerak.

4.3 Ikkinchi urinish: rejimlar aralashdi

Ikkinchi urinishda yuk kamaytirildi. Lekin Redis hisoblagichlari shubha uyg'otdi. "Keshsiz" rejimda Redis keyspace_hits 455 ga, misses 229 ga oshgan, vz:* kalitlari esa 7 ta paydo bo'lgan. Ya'ni Redis ishlagan.

Sabab — muhit o'zgaruvchisi. Ishga tushirish skripti REDIS_URL ni umumiy sozlama faylidan meros olgan. "Keshsiz" server ham Redis'ga ulangan edi. Biz shunday xato qildik. Skriptga KESHSIZ=1 rejimi qo'shildi va uchinchi urinish o'tkazildi.

Saboq oddiy: tajriba o'zi o'lchayotgan narsani o'lchayotganini mustaqil hisoblagich bilan tekshiring. Bu yerda Redis INFO stats xatoni ko'rsatdi. Usiz ikkala rejim "bir xil tezlik" deb yozilib qolardi.

4.4 Natija

Uchinchi urinish natijasi:

GET /v1/vazifalar?limit=20, ~7 so'rov/s, 30 s
  • keshsiz, p5022,38 ms
  • Redis, p5017 ms
  • 304 (ETag), p5027,36 ms
  • keshsiz, p9946,47 ms
  • Redis, p9945,66 ms
  • 304 (ETag), p9955,68 ms

Manba: Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11-09): jonli vazifalar-api 4.4.0, vazifalar_api roli + RLS, 1 oqim, har javobdan keyin 110 ms, 30 s; PostgreSQL 18.6, redis:8, Node 24.21.0; bitta mashina

Keshsiz rejimda 214 so'rov o'tdi, Redis bilan — 223, 304 bilan — 206. Redis rejimida server bo'yicha hits 445, misses 224. 304 javobining hajmi — 0 bayt, oddiy javobniki — 2 391 bayt.

4.5 Natijani halol o'qish

Raqamlarni kutganingizdek o'qish oson: "Redis 24 % tezlashtirdi". Lekin to'rtta ogohlantirish bor.

Birinchi: Redis rejimida uch narsa birdan o'zgaradi. Ombor keshi, tezlik cheklagichi (Postgres o'rniga Redis) va sessiya keshi. 5.4 ms farqni faqat ro'yxat keshiga yozib bo'lmaydi. hits va misses ham butun server bo'yicha: kesh, cheklagich va sessiya birga.

Ikkinchi: p99 deyarli o'zgarmadi — 46.5 va 45.7 ms. Dum kechikishni kesh emas, boshqa narsa belgilaydi: Node jarayoni, Docker porti, bitta mashinadagi boshqa ishlar.

Uchinchi: 304 trafikni tejadi, vaqtni emas. Ro'yxat javobining ETag'i — W/"957-…", ya'ni Express tanadan hisoblagan xesh. Server baribir so'rovni bajaradi, tanani yasaydi, xeshni hisoblaydi va faqat oxirida "o'zgarmagan" deydi. Bitta vazifaning ETag'i esa boshqacha — versiya raqamidan ("3"), u arzonroq.

To'rtinchi: bu bitta mashina va ~7 so'rov/s. Caching naqshlari va invalidatsiya darsida xuddi shu ro'yxat keshi boshqa sharoitda foyda bermagan edi (12.9 va 13.7 ms). Ikki o'lchov bir-biriga zid emas — ular boshqa sharoitni o'lchagan. Nisbat va yo'nalish muhim, aniq millisekund emas.

Xulosa: kichik yukda va yengil so'rovda ilova keshi sezilarli foyda bermaydi. Shuning uchun u kanonda ixtiyoriy.

Tekshirib ko'ring: Hamkasbingiz natijani ko'rib aytdi: "304 sekinroq ekan, ETag'ni o'chiramiz". To'g'rimi?

Javob

Yo'q. 304 ning p50 i 27.4 ms, oddiy javobniki 22.4 ms — lekin bu ikki alohida 30 soniyalik yugurish, ular orasida 61 soniya kutish bor edi. Farq shovqin bo'lishi mumkin. Muhimi — 304 sekinlashtirmaydi ham, tezlashtirmaydi ham, chunki server bir xil ishni qiladi. Foydasi — trafik: har 304 da 2 391 bayt tejaladi. Mobil internetda bu sezilarli. ETag'ning yana bir vazifasi bor — If-Match bilan yo'qolgan yangilanishdan himoya. Uni o'chirish xato bo'lardi.

5. Kesh qachon foyda beradi: formula

5.1 Kesh ham tarmoq

Redis — alohida jarayon, unga so'rov ham tarmoq orqali boradi. Kurs tajribasining latency o'lchovida (shu mashina, Docker porti orqali) Redis GET 1.42 ms, Postgres'dan PK bo'yicha bitta qator — 1.54 ms. Deyarli teng! Bu raqamlar Taxminiy hisob-kitob va latency raqamlari darsida batafsil.

Demak yengil so'rovni keshlash foyda bermaydi. Kesh qimmat natijani saqlaganda foydali: murakkab JOIN, agregat, tashqi API javobi. Caching naqshlari va invalidatsiya darsidagi statistika so'rovi Postgres'da 9.5 ms edi.

Yana bitta narx bor. KeshliOmbor har o'qishda avval avlod raqamini oladi, keyin kalitni. Ya'ni kesh tushganda ham ikkita Redis so'rovi. Tushmaganda — ikkita GET, baza so'rovi va SET.

5.2 Kalkulyator

O'rtacha kechikishni hisoblaymiz. Kesh tushish ulushi h bo'lsa, o'rtacha vaqt = h × tushganda + (1 − h) × tushmaganda. Raqamlar — yuqoridagi o'lchovlar. SET narxi GET bilan teng deb faraz qildik.

Kodni ishga tushirganda ikki narsaga qarang. Birinchi ikki qatorda — keshsiz vaqt va uch xil h dagi o'rtacha vaqt. Oxirgi ikki qatorda — kesh foyda bera boshlaydigan chegara.

js
const REDIS = 1.42; // ms, bitta Redis so'rovi (o'lchov)
// tushganda: avlod + kalit; tushmaganda: avlod + kalit + baza + SET
function ortacha(bazaMs, h) {
  const tushdi = 2 * REDIS;
  const tushmadi = 3 * REDIS + bazaMs;
  return h * tushdi + (1 - h) * tushmadi;
}

const sorovlar = [["PK qator", 1.54], ["statistika", 9.5]];
for (const [nom, baza] of sorovlar) {
  const q = [0, 0.5, 0.9].map((h) =>
    `h=${h}: ${ortacha(baza, h).toFixed(2)}`);
  console.log(`${nom} (keshsiz ${baza}) → ${q.join(", ")}`);
}

// ortacha < baza bo'lishi uchun: h > 3·REDIS / (REDIS + baza)
const chegara = (baza) => (3 * REDIS) / (REDIS + baza);
for (const [nom, baza] of sorovlar) {
  const c = chegara(baza).toFixed(2);
  console.log(`${nom}: kesh foydali, agar h > ${c}`);
}

Konsolda:

text
PK qator (keshsiz 1.54) → h=0: 5.80, h=0.5: 4.32, h=0.9: 3.14
statistika (keshsiz 9.5) → h=0: 13.76, h=0.5: 8.30, h=0.9: 3.93
PK qator: kesh foydali, agar h > 1.44
statistika: kesh foydali, agar h > 0.39

Chegara formulasi oddiy tengsizlikdan keladi: h × 2R + (1 − h) × (3R + b) < b, bu yerda R — Redis so'rovi, b — baza so'rovi. Ikki tomonni soddalashtirsangiz, h > 3R / (R + b) qoladi.

Natijani o'qing. PK qator uchun kesh hatto 90 % tushishda ham sekinroq: 3.14 ms va keshsiz 1.54 ms. Chegara 1 dan katta chiqdi — ya'ni bu so'rovda kesh hech qachon yutmaydi. Statistika uchun esa kesh tushish ulushi 39 % dan oshsa foyda boshlanadi.

Formula soddalashtirilgan: u parallel yukni, ulanishlar hovuzini va baza bo'shatilganda boshqa so'rovlar tezlashishini hisobga olmaydi. Lekin u to'g'ri savol beradi: "bu so'rov keshdan qanchalik qimmat?".

5.3 Kesh bazani himoya qiladi

Formula faqat kechikishni ko'radi. Keshning ikkinchi vazifasi — bazani yukdan himoya qilish. 90 % tushish ulushida bazaga har o'n so'rovdan bittasi boradi. Baza to'yinish nuqtasiga yaqin bo'lsa (Yuklama va stress testlari), bu farq "ishlaydi" va "yiqiladi" orasidagi farq bo'lishi mumkin. Shunda kesh tezlik uchun emas, sig'im uchun qo'yiladi. Lekin bu ham o'lchov bilan: avval bazaning haqiqiy to'yinishini ko'ring.

6. Bekor qilish qatlamlar bo'ylab

6.1 Bir o'zgarish — besh nusxa

Aziz vazifa sarlavhasini o'zgartirdi. Eski sarlavha qayerlarda qolishi mumkin?

Qatlam Eski nusxa qoladimi vazifalar-api da nima bo'ladi
brauzer ha, lekin no-cache — keyingi so'rovda tekshiriladi ETag mos kelmaydi → yangi javob
CDN, nginx API uchun umuman yo'q (private) —
Redis ha avlod INCR — eski kalit o'qilmaydi
DB yo'q Postgres o'zi yangilaydi

Har qatlam o'z yo'li bilan yangilanadi. Agar API javobi CDN'da s-maxage=300 bilan keshlanganda edi, Aziz besh daqiqa eski sarlavhani ko'rardi — purge qilinmaguncha.

6.2 Qoida

Qatlamlar bo'yicha qoida shunday: bekor qilish yo'li yo'q qatlamga faqat o'zgarmas narsa qo'yiladi. Brauzer keshini siz masofadan tozalay olmaysiz. Shuning uchun u yerga immutable bilan faqat hash'li fayllar tushadi. CDN'ni purge qilish mumkin, lekin sekin va tarmoq bo'ylab tarqaladi. Shuning uchun u yerga umumiy va qisqa muddatli narsalar tushadi. Redis'ni siz to'liq boshqarasiz — shaxsiy va tez o'zgaradigan ma'lumot uchun eng xavfsiz joy.

stale-while-revalidate qatlamlar orasidagi kelishuvni yumshatadi: kesh eskirgan javobni darhol beradi va fonda yangisini oladi. U foydalanuvchi uchun tezlik, lekin bir so'rov eskirgan ma'lumot olishiga rozilik. Bu ham murosali tanlov (trade-off).

Diqqat: Shaxsiy javob ko'pincha sarlavha yo'qligi sababli umumiy keshga tushadi. Sarlavhasiz javobni ba'zi keshlar o'z qoidasi bilan saqlashi mumkin. Nginx: load balancing va proxy_cache darsida aynan shunday holat topilgan: 401 javobida sarlavha yo'q edi. Shaxsiy yo'llarda sarlavhani doim aniq yozing.

6.3 Tartib: avval baza, keyin bekor qilish

Ko'p qatlamli keshda bekor qilish tartibi ham muhim. Tasavvur qiling: dastur avval CDN'ni purge qiladi, keyin bazaga yozadi. Shu oraliqda boshqa foydalanuvchi so'rov yuboradi. CDN keshda hech narsa topmaydi, serverga boradi va bazadan hali eski qiymatni oladi. Eski qiymat yana CDN'ga tushadi — endi uni hech kim bekor qilmaydi.

To'g'ri tartib — avval tranzaksiya yakunlanadi (COMMIT), keyin kesh bekor qilinadi. Shunda ham kichik oyna qoladi, shuning uchun qisqa TTL "xavfsizlik to'ri" sifatida qo'shiladi. KeshliOmbor bu muammoni boshqacha hal qiladi: kalitni o'chirmaydi, avlod raqamini yozuvdan keyin oshiradi. Eski avlod bilan yozilgan qiymat yangi kalit bo'la olmaydi.

6.4 Kesh kaliti va xavfsizlik

Kesh kaliti — kim nimani ko'rishini belgilaydigan qoida. Kalitda foydalanuvchi yoki tenant bo'lmasa, birinchi so'ragan odamning javobi keyingilarga beriladi. Kanon AI keshi izohida aynan shu xavf yozilgan: umumiy kalitli kesh begona javob yoki kesh zaharlash (cache poisoning) yo'li. Shuning uchun vazifalar-api da har kalit egasi bilan boshlanadi: vz:<egasi>:….

CDN'da ham shunday: kesh kaliti sukut bo'yicha URL, cookie emas. Cookie bilan shaxsiylashtirilgan sahifa CDN'da keshlansa, hamma bitta foydalanuvchining sahifasini oladi. Qatlam qancha umumiy bo'lsa, kalit masalasi shuncha xavfli.

7. Loyiha qadami

Bu darsda vazifalar-api kodi o'zgarmaydi. O'lchov ko'rsatdi: kichik yukda Redis qatlami p50 ni biroz yaxshilaydi, p99 ni emas. Kesh ixtiyoriy qoladi.

Qaror jamoa dizayn hujjatiga ADR sifatida yozildi — "Kesh: HTTP (ETag) sukut, ilova keshi (Redis) — faqat o'lchangan issiq yo'llarda". Uning to'rt bandi:

  1. Statik web — hash'li fayllar immutable, index.html — no-cache.
  2. API GET — ETag va 304, Cache-Control: private, no-cache; tenant ma'lumoti umumiy keshga tushmaydi.
  3. Redis keshi — faqat profil ko'rsatgan yo'lda; kalit doim jamoa_id bilan boshlanadi; yozuvda avlod raqami bilan bekor qilinadi.
  4. Kesh ishlamasa — so'rov bazaga boradi, 500 emas; readiness keshga tayanmaydi.

ADR yozish tartibi Arxitektura qarorlari: ADR va C4 darsida. Hozir o'z loyihangizda shu jadvalni to'ldiring: har yo'l uchun — qatlam, Cache-Control, bekor qilish usuli. Mashq papkasidagi tekshiruvchi xavfli qatorlarni topadi.

8. Ko'p uchraydigan xatolar

8.1 "Kesh qo'shsak tezlashadi"

Yengil so'rovda kesh sekinlashtiradi — u ham tarmoq. Avval so'rov narxini o'lchang, keyin formula bilan foyda chegarasini hisoblang.

8.2 Shaxsiy javobni umumiy keshga berish

public yoki sarlavhasiz shaxsiy javob CDN'da qolishi mumkin. Shaxsiy — doim private yoki no-store.

8.3 Hash'siz faylga immutable

app.js ga bir yillik immutable qo'ysangiz, yangi versiya foydalanuvchiga bir yil yetmaydi. immutable — faqat nomi o'zgaradigan fayllar uchun.

8.4 O'lchovda chegarani o'lchash

Yuk testi 429 olsa, u keshni emas, cheklagichni o'lchayapti. Javob kodlarini doim sanang — kurs tajribasidagi birinchi urinish shunday buzilgan.

8.5 Rejimlar aralashuvi

"Keshsiz" server muhit o'zgaruvchisi orqali Redis'ga ulanib qolishi mumkin. Mustaqil hisoblagich bilan tekshiring: Redis INFO stats, kalitlar soni.

8.6 Sig'imni keshga tayanib rejalash

Kesh 90 % so'rovni ushlab tursa, baza qolgan 10 % ga moslab tanlanadi. Keyin Redis qayta ishga tushadi yoki deploy kalit formatini o'zgartiradi — va bir lahzada hamma so'rov bazaga yuguradi. Bu Caching naqshlari va invalidatsiya darsidagi stampede'ning (kesh bo'shaganda hamma so'rovning bir vaqtda bazaga yugurishi) katta shakli. Baza keshsiz ham yiqilmasligi kerak — hech bo'lmasa sekinlashib bo'lsa ham ishlashi kerak. vazifalar-api da kesh ixtiyoriy bo'lgani uchun bu xavf yo'q: baza har doim to'liq yukni ko'tarishga mo'ljallangan.

8.7 fetch da qo'lda If-None-Match — 304 kelmaydi

Kurs tajribasining ikkinchi urinishida yana bir tuzoq chiqdi. O'lchov skripti fetch ga If-None-Match sarlavhasini qo'lda qo'shgan edi. Server 227 so'rovning 227 tasiga to'liq 200 javob qaytardi, bitta ham 304 bo'lmadi.

Sabab — fetch spetsifikatsiyasi. Shartli sarlavha (If-None-Match, If-Modified-Since) qo'lda qo'yilsa, brauzer keshi chetlab o'tiladi va so'rovga Cache-Control: no-cache qo'shiladi. Express esa no-cache ni ko'rib, "mijoz yangi nusxa so'rayapti" deb 200 beradi. Yechim: sarlavhani aniq yozing — Cache-Control: max-age=0. Shunda fetch o'zinikini qo'shmaydi va server 304 qaytaradi.

Brauzerdagi oddiy holatda bu muammo yo'q: shartli so'rovni brauzer keshi o'zi yuboradi. Tuzoq faqat sarlavhani qo'lda qo'yadigan skript va testlarda uchraydi.

9. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/36/24-kesh-qatlamlari/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • Faqat brauzer saqlashi mumkin, CDN — yo'q: Cache-Control:
  • Hech qayerda saqlanmasin:
  • CDN keshini tozalash — CDN
  • Nomida hash bo'lgan, hech qachon o'zgarmaydigan fayl uchun direktiva —
  • Postgres o'qigan sahifalarini saqlaydigan xotira —
Yechim
  • private — umumiy keshlar (CDN, proksi) saqlamaydi.
  • no-store — vazifalar-api da /v1/auth va /v1/admin.
  • purge — API yoki panel orqali, tarmoq bo'ylab tarqalish vaqti bilan.
  • immutable — /assets/ dagi hash'li fayllar.
  • shared_buffers — bazaning o'z keshi; restart'dan keyin bo'sh ("sovuq").

2-mashq (o'rta): Cache-Control ni o'qish

qatlamlar(sarlavha) funksiyasini yozing. U Cache-Control qiymatini olib, ikki maydon qaytarsin: brauzer va umumiy (CDN va proksi). Har maydon — soniyalar soni, "tekshir" yoki "yo'q". Qoidalar:

  • no-store — ikkalasi "yo'q".
  • private — umumiy "yo'q".
  • no-cache yoki max-age=0 — saqlanadi, lekin har safar "tekshir".
  • s-maxage=N — faqat umumiy uchun, max-age dan ustun.
  • Direktiva yo'q bo'lsa — "yo'q" (bu mashqda soddalashtirilgan qoida).

Kanondagi to'rt sarlavhada sinang.

Ishora: sarlavhani vergul bo'yicha bo'ling, har qismni trim() qiling. = bo'yicha bo'lib, Map ga yig'ing.

Yechim
js
function qatlamlar(sarlavha) {
  const d = new Map(sarlavha.split(",").map((q) => {
    const [k, v] = q.trim().toLowerCase().split("=");
    return [k, v === undefined ? true : Number(v)];
  }));
  if (d.has("no-store")) return { brauzer: "yo'q", umumiy: "yo'q" };
  const qiymat = (n) => {
    if (d.has("no-cache") || n === 0) return "tekshir";
    return n === undefined ? "yo'q" : n;
  };
  const brauzer = qiymat(d.get("max-age"));
  const umumiy = d.has("private")
    ? "yo'q"
    : qiymat(d.get("s-maxage") ?? d.get("max-age"));
  return { brauzer, umumiy };
}

const sarlavhalar = [
  "public, max-age=31536000, immutable",
  "private, no-cache",
  "no-store",
  "private, max-age=0, must-revalidate",
  "public, max-age=60, s-maxage=600",
];
for (const s of sarlavhalar) {
  const q = qatlamlar(s);
  console.log(s);
  console.log(`  → brauzer: ${q.brauzer}, umumiy: ${q.umumiy}`);
}

Konsolda:

text
public, max-age=31536000, immutable
  → brauzer: 31536000, umumiy: 31536000
private, no-cache
  → brauzer: tekshir, umumiy: yo'q
no-store
  → brauzer: yo'q, umumiy: yo'q
private, max-age=0, must-revalidate
  → brauzer: tekshir, umumiy: yo'q
public, max-age=60, s-maxage=600
  → brauzer: 60, umumiy: 600

Birinchi to'rt sarlavha kanondan: hash'li fayllar, API ro'yxati, auth yo'llari va fayl berish (fayl/berish.ts). Beshinchisi — "mashhur kurslar" kabi umumiy javob: brauzer bir daqiqa, CDN o'n daqiqa saqlaydi. Haqiqiy Cache-Control qoidalari murakkabroq: masalan, sarlavha yo'q bo'lsa, ba'zi keshlar javob turiga qarab o'zi muddat tanlashi mumkin (RFC 9111, "heuristic freshness").

3-mashq (qiyin): kesh xaritasi tekshiruvchisi

tekshir(yollar) funksiyasini yozing. Kirish — yo'llar ro'yxati: { yol, shaxsiy, cc } (cc — Cache-Control yoki null). Funksiya topilmalar ro'yxatini qaytarsin:

  • shaxsiy yo'l va private/no-store yo'q → XAVF: shaxsiy javob umumiy keshda;
  • cc yo'q → OGOH: sarlavha yo'q;
  • immutable bor, lekin yo'l nomida hash yo'q (8 va undan ko'p o'n oltilik belgi, - dan keyin) → XAVF: immutable, nomda hash yo'q.

Ishora: hash'ni /-[0-9a-f]{8,}\./ bilan izlang (RegExp asoslari va metodlari).

Yechim
js
function tekshir(yollar) {
  const topilmalar = [];
  for (const { yol, shaxsiy, cc } of yollar) {
    if (cc === null) {
      topilmalar.push(`OGOH ${yol}: sarlavha yo'q`);
      if (!shaxsiy) continue;
    }
    const s = (cc ?? "").toLowerCase();
    const yopiq = s.includes("private") || s.includes("no-store");
    if (shaxsiy && !yopiq) {
      topilmalar.push(`XAVF ${yol}: shaxsiy javob umumiy keshda`);
    }
    const hash = /-[0-9a-f]{8,}\./.test(yol);
    if (s.includes("immutable") && !hash) {
      topilmalar.push(`XAVF ${yol}: immutable, nomda hash yo'q`);
    }
  }
  return topilmalar;
}

const xarita = [
  { yol: "/assets/index-3f9a1c7e.js", shaxsiy: false,
    cc: "public, max-age=31536000, immutable" },
  { yol: "/assets/app.js", shaxsiy: false,
    cc: "public, max-age=31536000, immutable" },
  { yol: "/v1/vazifalar", shaxsiy: true, cc: "private, no-cache" },
  { yol: "/v1/profil", shaxsiy: true, cc: "public, max-age=60" },
  { yol: "/v1/auth/kirish", shaxsiy: true, cc: null },
  { yol: "/v1/kurslar/mashhur", shaxsiy: false,
    cc: "public, s-maxage=600" },
];
const t = tekshir(xarita);
for (const x of t) console.log(x);
console.log(`jami: ${t.length}`);

Konsolda:

text
XAVF /assets/app.js: immutable, nomda hash yo'q
XAVF /v1/profil: shaxsiy javob umumiy keshda
OGOH /v1/auth/kirish: sarlavha yo'q
XAVF /v1/auth/kirish: shaxsiy javob umumiy keshda
jami: 4

/v1/auth/kirish ikki marta chiqdi: sarlavha yo'qligi o'zi ogohlantirish, shaxsiy yo'lda esa xavf. Kanonda bu yo'lga no-store qo'yilgan — shu xatoning oldini olish uchun. /assets/app.js — klassik xato: yangi deploy foydalanuvchiga bir yil yetmaydi. Bunday tekshiruvchini CI'da sizning yo'llar ro'yxatingiz bilan yurgizish mumkin.

10. Real ishda

  • Katta saytlar statik fayllarni CDN'da, API'ni esa ko'pincha keshsiz yoki juda qisqa s-maxage bilan beradi. Shaxsiy API umumiy keshga kamdan-kam tushadi.
  • CDN purge tezligi provayderga bog'liq — soniyalardan daqiqalargacha. Shuning uchun versiyalangan nom (hash) purge'dan ishonchliroq.
  • Kesh eng ko'p xato manbalaridan biri: eskirgan ma'lumot, tenant aralashuvi, sovuq kesh bilan restart. Kesh qo'shadigan PR'da "u ishlamasa nima bo'ladi?" savoliga javob bo'lishi kerak.
  • Kesh qatlamini olib tashlash ham qaror. Ko'p jamoalar qo'shilgan keshni hech qachon olib tashlamaydi, garchi foydasi yo'qolgan bo'lsa ham. Har kesh uchun hit ratio (tushish ulushi — kalkulyatordagi h) metrikasini kuzating (Observability): u pasaysa, kesh faqat murakkablik qo'shayapti.
  • Intervyu savoli: "Saytni tezlashtirish uchun qayerga kesh qo'yasiz?" Yaxshi javob qatlam nomlaridan emas, savollardan boshlanadi: ma'lumot kimniki, qancha eskirsa bo'ladi, kim bekor qiladi. Undan keyin — o'lchov.

Xulosa

  • So'rov yo'lida beshta kesh qatlami bor: brauzer, CDN, teskari proksi, ilova va DB; har birining egasi va bekor qilish usuli boshqa.
  • Shaxsiy ma'lumot faqat private yoki no-store bilan; umumiy keshga tushsa — bu sizish.
  • Eng arzon invalidatsiya — versiyalangan nom: hash'li fayl immutable bilan, purge kerak emas.
  • Kurs tajribasida Redis qatlami p50 ni 22.4 → 17.0 ms ga tushirdi, p99 ni emas; 304 trafikni tejadi, vaqtni emas.
  • Kesh ham tarmoq: yengil so'rovda u sekinlashtiradi; foyda chegarasini formula bilan hisoblang.

Keyingi dars: Masshtablash: vertikal, gorizontal va stateless — vazifalar-api dan uchta nusxa ishga tushiramiz va ularning qaysi holati jarayon xotirasida qolib ketganini qidiramiz.

Manbalar

36-qism. Arxitektura va system design · 24-dars yakunlandi

Kesh qatlamlari: brauzer, CDN, proxy, ilova va DB — qaysi qatlamda nima keshlanadi

22 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: Masshtablash: vertikal, gorizontal va stateless servis
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0