Taxminiy hisob-kitob va latency raqamlari: DAU'dan so'rov/s gacha va o'z mashinangizda o'lchash
Qisqacha: Taxminiy hisob-kitob (back-of-the-envelope) — dizayndan oldin qog'ozda chiqariladigan tartib raqamlari: kuniga nechta amal → soniyasiga nechta so'rov, cho'qqida qancha, yiliga qancha disk, qancha trafik. Aniqlik emas, tartib muhim: 3 so'rov/s va 3 000 so'rov/s — ikki xil tizim. Latency raqamlari esa qaysi amal qimmatligini ko'rsatadi: xotiradan o'qish nanosekund, tarmoq va disk — millisekund. Bu darsda J. Dean'ning klassik jadvalini asl manbadan o'qiymiz va o'z mashinamizdagi o'lchov bilan solishtiramiz.
Bu darsda
- DAU'dan o'rtacha va cho'qqi so'rov/s ni hisoblaysiz, 86 400 ≈ 10⁵ yaqinlashuvini ishlatasiz.
- Saqlash hajmi va tarmoq trafigini formula bilan chiqarasiz.
- 2 ning darajalarini o'nli birliklarga tez o'tkazasiz va xatosini bilasiz.
- J. Dean'ning "Numbers Everyone Should Know" jadvalini o'qiysiz va undan foydalanasiz.
- O'z mashinangizda o'lchangan latency'ni klassik jadval bilan halol solishtirasiz.
jamoaADR'idagi "~3 so'rov/s" raqamini farazlar bilan qayta tiklaysiz.
Oldin bilishingiz kerak: System design metodi, Xotira ierarxiyasi: registrdan diskkacha, Kesh qatlamlari, Backend unumdorligini oshirish.
1. Nega bu kerak?
System design metodi darsida ikkinchi qadamni "keyingi darsda" deb qoldirdik. Endi uning vaqti.
Oldingi darslarda bir savol ochiq qoldi. jamoa ning ADR-0001 i "cho'qqida ~3 so'rov/s (o'rtacha 0.3)" deydi. Bu raqam qayerdan? Kanon hujjati hisob-kitob fayliga ishora qiladi, lekin u faylda jamoa bo'limi yo'q (Design doc, runbook va postmortem darsida havola tekshiruvchisi buni topdi). Raqamsiz ADR — tekshirib bo'lmaydigan ADR.
Ikkinchi sabab — vaqt. Har g'oyani prototip qilib o'lchash qimmat. Ko'p savolga besh daqiqalik hisob javob beradi: "Bitta server yetadimi?", "Bu ma'lumot bir yilda diskka sig'adimi?", "Keshni RAM'da saqlash mumkinmi?".
Hayotiy o'xshatish: to'y uchun osh. Oshpaz har mehmonga necha gramm guruch ketishini va qancha mehmon kelishini biladi. 300 kishi × 150 g ≈ 45 kg guruch. Aniq 43 yoki 47 kg ekani muhim emas — muhimi, 5 kg emas va 500 kg ham emas. Qozon hajmi, o'tin, oshpazlar soni shu raqamdan kelib chiqadi.
2. So'rov/s ni hisoblash
2.1 Asosiy formula
Ko'p hisob shundan boshlanadi:
o'rtacha so'rov/s = kunlik faol foydalanuvchi (DAU)
× bir kishining kunlik amallari
÷ 86 400 (bir kundagi soniyalar)
cho'qqi so'rov/s = o'rtacha × cho'qqi koeffitsientiDAU (daily active users — kunlik faol foydalanuvchilar) — bir kunda kamida bir marta kirganlar soni. Ro'yxatdan o'tganlar soni emas: 1 million akkauntli ilovaning DAU'si 100 ming bo'lishi mumkin.
Cho'qqi koeffitsienti — eng band paytdagi yuk o'rtachadan necha barobar ko'p. Trafik kun bo'yi bir tekis emas: tunda deyarli nol, ish soatlarida ko'p, bayramda yoki aksiya paytida keskin ko'tariladi. Odatda 2 dan 10 gacha olinadi; flash sale kabi hodisalarda yuzlab barobar bo'lishi mumkin.
2.2 Misol: URL qisqartiruvchi
Kanon hisob-kitob jadvalida URL qisqartiruvchi uchun farazlar: oyiga 100 million yangi havola, o'qish yozishdan 100 barobar ko'p, cho'qqi — o'rtachadan 2 barobar. Farazlar dars uchun tanlangan, haqiqiy kompaniya raqami emas. Chiqishda uch qatorga qarang: yozish, o'qish cho'qqisi va qo'lda qilingan taxmin:
const KUN = 86_400;
function qps(dau, amalKuniga, choqqi) {
const ortacha = (dau * amalKuniga) / KUN;
return { ortacha, choqqi: ortacha * choqqi };
}
const yangi = 100e6 / 30; // oyiga 100 M havola → kuniga
const y = qps(yangi, 1, 2);
const o = qps(yangi, 100, 2);
console.log(`yozish: o'rtacha ${y.ortacha.toFixed(1)}/s`);
console.log(`o'qish: cho'qqi ${(o.choqqi / 1000).toFixed(1)} K/s`);
// qo'lda: 86 400 ≈ 10^5
const taxmin = (yangi * 100 * 2) / 1e5;
console.log(`qo'lda taxmin: ${(taxmin / 1000).toFixed(1)} K/s`);Konsolda:
yozish: o'rtacha 38.6/s
o'qish: cho'qqi 7.7 K/s
qo'lda taxmin: 6.7 K/sKanon jadvali bilan aynan: yozish ~39, o'qish cho'qqisi 7.7 K. Bu yerda dau o'rniga "kuniga yangi havolalar" qo'yildi — formula bir xil: "kuniga nechta hodisa ÷ soniyalar".
Uchinchi qatorga qarang. Qog'ozda 86 400 ga bo'lish qiyin, shuning uchun uni 10⁵ deb olishadi. Natija ~15 % kam chiqadi (6.7 va 7.7 K), lekin tartib bir xil: ikkalasida ham "bir necha ming so'rov/s". Taxminiy hisobda bu yetarli. Intervyuda ham shunday: "86 400 ni 10⁵ deb olaman, natija biroz kam chiqadi" deb aytib qo'yish kifoya.
2.3 Nima uchun o'rtacha yetmaydi
Server o'rtacha yuk uchun emas, cho'qqi uchun quriladi. O'rtacha 39 so'rov/s, lekin har kuni soat 20:00 da 80 bo'lsa, 50 ga mo'ljallangan tizim har kuni yiqiladi.
Bundan tashqari, Little qonunini eslang (System design metodi): cho'qqida kechikish ham oshadi, demak bir vaqtdagi ulanishlar soni ikki barobardan ko'proq o'sishi mumkin. Shuning uchun sig'imni rejalashda cho'qqi ustiga yana bo'sh joy (headroom) qo'yiladi — System design metodi darsidagi nusxalar() funksiyasida 50 % bo'sh joy bor edi.
2.4 Cho'qqi koeffitsienti qayerdan olinadi
Yangi loyihada metrika yo'q, shuning uchun koeffitsient ham faraz. Lekin uni asoslash mumkin:
- Ish soatlari.
jamoa— ish vositasi. Agar yukning deyarli hammasi kuniga 8 soatda bo'lsa, o'sha soatlardagi o'rtacha yuk kunlik o'rtachadan 24 ÷ 8 = 3 barobar ko'p. - Soat ichidagi to'lqin. Ertalab 9:00 da hamma bir vaqtda kirib, ro'yxatni ochadi. Bu yana 2–3 barobar qo'shadi.
- Hodisalar. Eslatmalar har soat boshida yuborilsa, hamma bir daqiqada bosadi. Ommaviy xat ham shunday to'lqin beradi.
Uchtasini ko'paytirsak, 10 atrofidagi raqam chiqadi — ADR-0001 dagi nisbat (3 ÷ 0.3) asossiz emas. Mavjud tizimda esa koeffitsient metrikadan o'lchanadi: eng band daqiqadagi so'rovlar soni ÷ kunlik o'rtacha. Metrikalar: Prometheus va Grafana darsidagi rate() so'rovi aynan shuni beradi.
2.5 O'zingiz to'ldiring: choyxona boti
Bir misolni birga, qisman yechamiz. Choyxona boti: 2 000 DAU, har biri kuniga 5 ta buyruq yuboradi, cho'qqi koeffitsienti — 10 (hamma tushlik oldidan buyurtma beradi). Bo'sh joylarni to'ldiring:
- Kunlik buyruqlar: 2 000 × 5 =
- O'rtacha, 86 400 ≈ 10⁵ bilan: 10 000 ÷ 100 000 = so'rov/s
- Cho'qqi: 0.1 × 10 = so'rov/s
Yechim
- 10000 — kuniga o'n ming buyruq.
- 0.1 — o'n soniyada bitta so'rov. Aniqrog'i 0.116 — 10⁵ yaqinlashuvi ~15 % kam beradi.
- 1 — cho'qqida soniyasiga bitta so'rov. Bunday yuk uchun eng arzon VPS ham ortig'i bilan yetadi: biz o'lchagan bitta nusxa 393 so'rov/s beradi. Hisob "kichik server yetadi" degan qarorni bir daqiqada berdi.
Tekshirib ko'ring: Ilovada 10 000 DAU bor, har biri kuniga 30 ta API so'rov yuboradi. Qo'lda, kalkulyatorsiz, o'rtacha so'rov/s ni toping.
Javob
10 000 × 30 = 300 000 so'rov kuniga. 86 400 ≈ 10⁵ deb olsak: 300 000 ÷ 100 000 = 3 so'rov/s. Aniqrog'i 3.47. Cho'qqi 5 barobar bo'lsa — ~15–17 so'rov/s. Javob "bir necha o'n so'rov/s" — bitta server bemalol ko'taradi.
3. Saqlash va trafik
3.1 Saqlash hajmi
saqlash = yangi yozuvlar soni (davr ichida)
× bitta yozuv hajmi
× saqlash muddati
(+ replika va zaxira nusxalari)URL qisqartiruvchida: oyiga 100 M × 12 oy × 5 yil = 6 milliard havola; × 500 bayt = 3 TB. Kanon jadvali bilan aynan. Bu raqam bitta qarorni darhol beradi: 3 TB bitta zamonaviy serverning diskiga sig'adi, lekin indekslar, replika va zaxira bilan bir necha barobar ko'payadi. Demak, besh yil oxirida ma'lumotni bir necha serverga bo'lish (sharding) haqida o'ylash kerak bo'ladi — birinchi yilda esa yo'q.
"Bitta yozuv hajmi" ni taxmin qilishda ustunlarni sanang: havola matni (~100 bayt), qisqa kod (7 bayt), vaqt (8 bayt), egasi (8 bayt) va bazaning qator ustama xarajati. 500 bayt — yaxlitlangan, ehtiyotkor taxmin.
3.2 Trafik (bandwidth)
trafik = so'rov/s × bitta javob hajmiBitlarni unutmang: tarmoq tezligi bit bilan o'lchanadi (Mbit/s), fayl hajmi — bayt bilan (MB). 1 bayt = 8 bit. 10 MB/s trafik — 80 Mbit/s kanal. Bu farq hisobda eng ko'p uchraydigan sakkiz barobarlik xato.
2-mashqda jamoa ning fayl ilovalari uchun saqlash va trafikni hisoblaysiz.
3.3 Hajmning yashirin ko'paytiruvchilari
"3 TB ma'lumot" — diskdagi haqiqiy hajm emas. Unga bir nechta ko'paytiruvchi qo'shiladi:
| Qo'shimcha | Nima uchun |
|---|---|
| indekslar | har qidiriladigan ustun uchun alohida tuzilma |
| replika | har nusxa — to'liq nusxa |
| zaxira | kunlik nusxalar, bir necha kun saqlanadi |
| WAL va vaqtinchalik fayllar | yozish jurnali, saralash |
Aniq ko'paytiruvchi har tizimda boshqa, uni o'lchash kerak. Vaqt, tartib va ID darsidagi o'lchovni eslang: 500 000 qatorli jadvalda faqat birlamchi kalit indeksi 11–18 MB bo'ldi, ID turiga qarab. Ehtiyotkor taxmin: xom hajmni 2–3 ga ko'paytiring va bu faraz ekanini yozing.
Tekshirib ko'ring: URL qisqartiruvchining 3 TB xom ma'lumoti bitta replika va 7 kunlik zaxira bilan taxminan qancha joy oladi (indekslarni xom hajmning yarmi deb oling)?
Javob
Asosiy baza: 3 TB + 1.5 TB indeks = 4.5 TB. Replika — yana 4.5 TB. Zaxira odatda siqilgan va indekssiz bo'ladi, lekin 7 ta to'liq nusxa bo'lsa — 7 × 3 = 21 TB. Jami ~30 TB — xom hajmdan 10 barobar. Shuning uchun zaxira strategiyasi (to'liq va qo'shimcha nusxalar, siqish) hajmda eng katta farq beradi (Backup strategiyasi). Raqamlar farazlarga bog'liq — muhimi, "3 TB" ni xarid ro'yxatiga to'g'ridan-to'g'ri yozmaslik.
3.4 80/20 qoidasi va kesh
80/20 qoidasi (Pareto tamoyili) — ko'p tizimda so'rovlarning katta qismi ma'lumotning kichik qismiga tushadi. Taxminiy hisobda: "kunlik o'qishlarning 80 % i 20 % yozuvlarga". Bu qat'iy qonun emas, kuzatuv — real taqsimot o'lchanadi (masalan, Redis'dagi hit ratio bilan, Kesh qatlamlari darsida 445 hit / 224 miss).
Kesh hajmi shu bilan taxmin qilinadi: kunlik o'qishlarning 20 % i × yozuv hajmi. URL qisqartiruvchida kanon jadvali: kuniga ~333 million o'qish × 0.2 × 500 bayt ≈ 33.3 GB. Bu bitta serverning RAM'iga sig'adi — demak, bitta Redis nusxasi kesh uchun yetadi. Raqam bitta gapda dizayn qarorini berdi.
4. 2 ning darajalari
4.1 Tez o'tkazish
Kompyuterda hajm ko'pincha 2 ning darajalarida: 1 KiB = 2¹⁰ bayt. Hisobda esa o'nli raqamlar qulay. Yaqinlashuv: 2¹⁰ ≈ 10³. Qanchalik aniq?
for (const n of [10, 20, 30, 40]) {
const aniq = 2 ** n;
const taxmin = 10 ** (n / 10 * 3);
const xato = ((aniq / taxmin - 1) * 100).toFixed(1);
console.log(`2^${n} = ${aniq} ≈ 10^${n / 10 * 3} (+${xato} %)`);
}Konsolda:
2^10 = 1024 ≈ 10^3 (+2.4 %)
2^20 = 1048576 ≈ 10^6 (+4.9 %)
2^30 = 1073741824 ≈ 10^9 (+7.4 %)
2^40 = 1099511627776 ≈ 10^12 (+10.0 %)Har 10 daraja — xato taxminan 2.4 % ga o'sadi. Terabayt darajasida bu 10 %. Taxminiy hisob uchun bu sezilarsiz; disk sotib olishda esa sezilarli: "1 TB" disk operatsion tizimda ~931 GiB ko'rinadi.
| 2 ning darajasi | Taxminan | Nom |
|---|---|---|
| 2¹⁰ | ming (10³) | KiB / KB |
| 2²⁰ | million (10⁶) | MiB / MB |
| 2³⁰ | milliard (10⁹) | GiB / GB |
| 2⁴⁰ | trillion (10¹²) | TiB / TB |
Yana ikkita foydali raqam: 2³² ≈ 4.3 milliard (32 bitli son chegarasi — shuning uchun IPv4 manzillari ~4 milliard) va 62⁷ ≈ 3.5 trillion (7 belgili base62 kodlar soni — keyingi darsda).
5. Latency raqamlari
5.1 Klassik jadval: asl manbadan
Hisobning ikkinchi yarmi — vaqt. Qaysi amal qancha davom etadi? Eng mashhur jadval Jeff Dean'ning (Google) 2009-yildagi LADIS ma'ruzasidan: "Designs, Lessons and Advice from Building Large Distributed Systems". Biz ma'ruza slaydlarining PDF faylini ochib, jadvalni o'qidik (2026-11-09). Slayd sarlavhasi — "Numbers Everyone Should Know" (har kim bilishi kerak bo'lgan raqamlar). Jadval aynan:
L1 cache reference 0.5 ns
Branch mispredict 5 ns
L2 cache reference 7 ns
Mutex lock/unlock 25 ns
Main memory reference 100 ns
Compress 1K bytes with Zippy 3,000 ns
Send 2K bytes over 1 Gbps network 20,000 ns
Read 1 MB sequentially from memory 250,000 ns
Round trip within same datacenter 500,000 ns
Disk seek 10,000,000 ns
Read 1 MB sequentially from disk 20,000,000 ns
Send packet CA->Netherlands->CA 150,000,000 nsUstunlar telefon uchun tekislandi, matn va raqamlar aynan. Qisqacha tarjima: L1/L2 kesh — protsessor ichidagi tez xotira (Xotira ierarxiyasi); main memory — RAM; disk seek — HDD boshchasini kerakli joyga surish; oxirgi qator — Kaliforniyadan Niderlandiyaga va qaytib kelgan tarmoq paketi.
Jadvalni yodlash shart emas. Undan uchta nisbat eslab qolinadi:
- RAM L1 keshdan ~200 barobar (100 ÷ 0.5), L2 keshdan ~14 barobar (100 ÷ 7) sekin.
- Bir data-markaz ichidagi tarmoq aylanishi (0.5 ms) RAM'dan ~5 000 barobar sekin.
- Qit'alararo paket (150 ms) — bir data-markazdagidan ~300 barobar sekin. Bu vaqtning katta qismi — masofa: signal tolada ham chekli tezlikda yuradi. Uni yangi server sotib olib tezlashtirib bo'lmaydi.
5.2 Ma'ruzadagi misol
Dean jadvaldan keyin darhol uni ishlatadi: 30 ta kichik rasmli qidiruv sahifasini qancha vaqtda yasaymiz? Har rasm 256 KB, diskda. Ikki dizayn:
// J. Dean, LADIS 2009: 30 ta 256 KB rasm, disk seek 10 ms, 30 MB/s
const seekMs = 10;
const rasmMB = 256 / 1024;
const tezlik = 30; // MB/s
const oqishMs = (rasmMB / tezlik) * 1000;
const ketma = 30 * seekMs + 30 * oqishMs;
const parallel = seekMs + oqishMs;
console.log(`ketma-ket: ${ketma.toFixed(0)} ms`);
console.log(`parallel: ${parallel.toFixed(1)} ms`);Konsolda:
ketma-ket: 550 ms
parallel: 18.3 msSlaydda: 560 ms va 18 ms. Farq — birliklarni yaxlitlashda (256K ni 0.25 MB yoki 0.256 MB deb olish). Xulosa bir xil: o'qishlarni parallel qilish ~30 barobar tezlik beradi. Dean ham qo'shimcha qiladi: bu hisob tarqoqlikni (variance) hisobga olmaydi, shuning uchun haqiqatda "30–60 ms, ehtimol". Taxminiy hisobning halolligi shunda — chegaralarini aytish.
5.3 O'z mashinamizdagi o'lchov
2009-yildan beri apparat o'zgardi: HDD o'rniga SSD, tarmoqlar tezlashdi. Shuning uchun kanon tajribasida (IlmHamroh, 2026-11) jadvalning bir qismini o'z mashinamizda o'lchadik. Mashina: i5-12500H noutbuk, Windows 11, Node 24.21.0, Docker Desktop; har amal ko'p marta takrorlandi, median olindi:
| Amal | Median |
|---|---|
| xotira: ketma-ket o'qish (bitta int32) | 1.2 ns |
| xotira: tasodifiy o'qish 64 MB massivdan | 36.4 ns |
| SHA-256, 1 KB | 2.7 µs |
| JSON.parse, ~1 KB | 1.1 µs |
| fayl o'qish 1 MB (OS keshidan) | 544.9 µs |
| fayl yozish 4 KB + fsync | 16.02 ms |
| HTTP GET localhost (Node → Node) | 1.09 ms |
| Redis GET (Docker porti orqali) | 1.42 ms |
Postgres SELECT 1 (Docker porti orqali) |
1.38 ms |
| Postgres PK bo'yicha 1 qator | 1.54 ms |
Millisekundli amallarni grafikda solishtiramiz:
- fayl 1 MB (OS keshi)545 µs
- HTTP localhost1 090 µs
- Postgres SELECT 11 380 µs
- Redis GET1 420 µs
- Postgres PK qator1 540 µs
- 4 KB yozish + fsyncdisk tasdig'ini kutish16 020 µs
Manba: Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): i5-12500H, Windows 11, Node 24.21.0, Docker Desktop; median
Grafikdagi oxirgi ustunga qarang: fsync bilan yozish boshqa hamma amaldan o'n barobar uzun. Qolgan beshtasi bir-biriga yaqin — taxminan 1–1.5 ms.
5.4 Natijani halol o'qish
Ikki jadvalni solishtirishda ehtiyot bo'lish kerak: ko'p qatorlar bir xil amal emas.
- Tasodifiy xotira o'qish: 36.4 ns, Dean'da 100 ns. Zamonaviy protsessor tezroq, lekin bu yagona sabab emas: bizning o'lchov sikl ichida, protsessor keyingi o'qishlarni oldindan boshlab qo'yishi mumkin. Tartibi bir xil — o'nlab nanosekund. Ketma-ket o'qish (1.2 ns) esa tasodifiydan ~30 barobar tez — bu nisbat jadvalning asosiy saboqi bilan mos.
- 1 MB fayl: 545 µs, Dean'da "RAM'dan 1 MB" 250 µs. Bizniki fayl tizimi orqali, OS keshidan: tizim chaqiruvi va nusxalash qo'shiladi. Windows'da "sovuq" (keshsiz) diskdan o'qishni o'lchay olmadik — shuning uchun bu raqam disk tezligi emas.
- fsync: 16 ms, Dean'da disk seek 10 ms. Boshqa amal: biz HDD boshchasini emas, "ma'lumot haqiqatan diskka yozildi" tasdig'ini kutdik. Lekin xulosa o'xshash: diskni kutish — eng qimmat mahalliy amal. Shuning uchun bazalar har COMMIT'da fsync qiladi va bu yozish tezligining chegarasi.
- localhost HTTP: 1.09 ms, Dean'da data-markaz ichida 0.5 ms. Bizning so'rov tarmoqqa umuman chiqmagan, lekin Node'ning HTTP qatlami va
fetchorqali o'tgan. Redis va Postgres esa Docker Desktop port proksisi orqali — bu ham qo'shimcha qatlam. Ya'ni bizning ~1.4 ms ning katta qismi tarmoq emas, dasturiy qatlamlar.
Asosiy xulosa: aniq raqamlar mashinaga bog'liq, nisbatlar esa barqaror. Xotira — nanosekund, CPU ishi — mikrosekund, tarmoq va baza — millisekund, fsync — o'nlab millisekund, qit'alar orasi — yuzlab millisekund. Taxminiy hisobda shu tartiblar yetadi.
O'lchov skripti Redis va Postgres'ga ulanadi, shuning uchun brauzerda ishga tushmaydi. O'zingiz takrorlamoqchi bo'lsangiz, 33-qismdagi lokal Docker stack'ingizda xuddi shunday sikl yozing: avval 50 marta qizdiring, keyin 1 000 marta o'lchab, median oling.
Tekshirib ko'ring: Bitta API so'rovi bazaga 50 marta ketma-ket murojaat qiladi (har vazifa uchun alohida so'rov). Har murojaat ~1.5 ms. Taxminan qancha vaqt ketadi va nima qilish kerak?
Javob
50 × 1.5 = 75 ms — faqat bazani kutishga. Bu "N+1 so'rov" muammosi (Backend unumdorligini oshirish). Yechim — bitta so'rov bilan hammasini olish (WHERE id = ANY($1) yoki JOIN): 1.5 ms va bir oz ko'proq ma'lumot. Latency jadvali shu yerda ishlaydi: tarmoq aylanishi qimmat, demak ularning sonini kamaytirish kerak, har birini tezlashtirish emas.
6. jamoa uchun hisob
6.1 ADR raqamini qayta tiklash
ADR-0001 da: ~2 000 foydalanuvchi, o'rtacha 0.3 so'rov/s, cho'qqi ~3. Formula yo'q. Biz uni ikki yo'l bilan qayta tikladik (skript va natija — mashqlar papkasidagi olchov/jamoa-hisob.mjs):
A) 0.3 so'rov/s = har foydalanuvchiga kuniga 13.0 so'rov (hammasi faol bo'lsa)
B) DAU 1000, 200 so'rov/kun → o'rtacha 2.31, cho'qqi 23.1 so'rov/s
C) cho'qqi B / 1 nusxa sig'imi = 5.9 %A qatori — teskari hisob: ADR raqamiga qaysi faraz olib keladi? Har foydalanuvchi kuniga 13 ta so'rov va hammasi har kuni faol. Bu shubhali: zamonaviy SPA bitta sahifa ochilganda ham bir nechta so'rov yuboradi (vazifalar, profil, bildirishnomalar).
B qatori — realroq faraz: foydalanuvchilarning yarmi har kuni kiradi, har biri kuniga 200 ta API so'rovi. Cho'qqi koeffitsienti ADR'dagidek 10. Natija — cho'qqida ~23 so'rov/s, ya'ni ADR'dagidan 8 barobar ko'p.
6.2 Natijani halol o'qish: xulosa o'zgardimi
Raqam 8 barobar o'sdi, lekin ADR-0001 ning qarori o'zgarmaydi. C qatori: 23 so'rov/s — bitta nusxaning o'lchangan sig'imining (393 so'rov/s) ~6 % i. Ikki nusxa bilan bo'sh joy katta. ADR'dagi qayta ko'rish sharti (200 so'rov/s) ham hali uzoqda.
Bu taxminiy hisobning eng muhim xususiyati: farazlar ancha noto'g'ri bo'lsa ham, tartib to'g'ri bo'lsa xulosa barqaror. Agar B farazi bilan cho'qqi 2 000 so'rov/s chiqqanda, xulosa butunlay boshqa bo'lardi — demak, raqamni tekshirish kerakligini hisobning o'zi ko'rsatardi.
Lekin ADR'ni tuzatish kerak: unda farazlar va formula yozilsin, A va B farqi esa "ochiq savol" — 38-qismda haqiqiy so'rovlar soni metrikadan olinib, raqam yangilanadi. 13 so'rov va 200 so'rov farazlarining qaysi biri to'g'riligini faqat o'lchov aytadi.
7. Latency budjeti
SLO "p99 < 300 ms" bo'lsa, bu 300 ms qanday taqsimlanadi? Latency budjeti — kechikish chegarasini so'rov yo'lidagi bo'g'inlarga bo'lish. 3-mashqda GET /v1/vazifalar yo'lini o'lchangan raqamlar bilan qo'shib chiqasiz: HTTP, Redis'dan sessiya, to'rtta Postgres buyrug'i (tranzaksiya, set_config, so'rov, tasdiq). Natija — taxminan 8 ms, budjetning 3 % idan kam.
Demak, jamoa uchun 300 ms juda keng budjet: asosiy xavf tarmoq aylanishlari soni emas, balki N+1 so'rov va sekin SQL. Bu latency jadvalidan chiqadigan amaliy saboq — qaysi bo'g'in budjetni yeyishi mumkinligini oldindan bilish.
Budjetni boshqa yo'nalishda ham o'qish mumkin: qaysi tashqi chaqiruv sinxron yo'lda tura oladi? Qit'alararo so'rov ~150 ms (Dean jadvali) — bitta shunday chaqiruv budjetning yarmini yeydi. Shuning uchun xorijdagi xizmatga (masalan, xat yuborish API'siga) murojaat sinxron so'rov ichida emas, ishchi da, navbat orqali qilinadi. ADR-0005 ning yana bir asosi shu.
Tekshirib ko'ring:
jamoaserveri Toshkentda, to'lov provayderining API'si esa Yevropada (bir aylanish ~60–80 ms deb faraz qiling). "Obuna sahifasi URL'ini olish" so'rovi provayderga ikki marta ketma-ket murojaat qiladi. Budjetga sig'adimi?
Javob
Ikki aylanish ~120–160 ms, plyus bizning ~8 ms va provayderning o'z ishlash vaqti. 300 ms budjetga sig'adi, lekin yarmidan ko'pini yeydi — va p99 da provayder sekinlashsa, chegaradan oshadi. Chora: ikki murojaatni bittaga qisqartirish (agar API imkon bersa), qat'iy timeout va foydalanuvchiga "yuklanmoqda" holati. Bu so'rov kam uchraydi (obuna kuniga bir necha marta), shuning uchun uning p99 i umumiy SLO'ga deyarli ta'sir qilmaydi — SLO butun so'rovlar bo'yicha hisoblanadi.
8. Loyiha qadami: jamoa/docs/hisob-kitob.md
ADR-0001 va RFC ishora qiladigan, lekin kanonda yo'q fayl — endi siz yozasiz.
- Farazlar jadvali: foydalanuvchilar, DAU ulushi, kunlik so'rovlar, cho'qqi koeffitsienti, fayl hajmlari. Har faraz yonida manba yoki "faraz".
- Formulalar va natijalar: so'rov/s (o'rtacha, cho'qqi), saqlash (bir yil, uch yil), trafik.
- Sig'im bilan solishtirish: o'lchangan 393 so'rov/s va 50 % bo'sh joy (headroom).
- Latency budjeti: so'rov yo'lidagi bo'g'inlar va o'lchangan raqamlar.
scripts/hisob.mjs— farazlarni o'zgartirib qayta hisoblash mumkin bo'lsin; ADR va RFC shu faylga havola qilsin.
Commit xabari, masalan: docs: jamoa hisob-kitobi — farazlar, formulalar, latency budjeti.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 O'rtacha bilan loyihalash
Server cho'qqi uchun quriladi. O'rtacha 39 so'rov/s — cho'qqida 80 va undan ko'p.
9.2 Bit va baytni aralashtirish
Mbit/s va MB/s — sakkiz barobar farq. Hisobda birlikni har qatorda yozing.
9.3 Ortiqcha aniqlik
"Kuniga 3 472.2 so'rov/s" — soxta aniqlik. Farazlar ±50 % bo'lsa, natija ham shunday. "~3.5 K" deb yozing.
9.4 Boshqa mashinaning raqamini ko'chirish
Klassik jadval 2009-yildagi Google serverlari uchun. Sizning noutbukingiz yoki VPS'ingiz boshqacha. Muhim qarorda o'z mashinangizda o'lchang.
9.5 Farazlarni yozmaslik
Formulasiz raqam tekshirilmaydi va yangilanmaydi. ADR-0001 ning "~3 so'rov/s" i shunday bo'lib qolgan edi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/36-hisob-kitob/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik). jamoa hisobi skripti — shu papkadagi olchov/.
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Bir kundagi soniyalar soni, taxminan — 10 ning -darajasi
- 2²⁰ taxminan —
- Dean jadvalida RAM'ga murojaat (ns) —
- O'z mashinamizda 4 KB yozish + fsync (ms, butun) —
- 1 bayt necha bit —
Yechim
- 5 — 86 400 ≈ 10⁵, natija ~15 % kam chiqadi.
- million — 1 048 576, xato ~5 %.
- 100 — "Main memory reference 100 ns".
- 16 — 16.02 ms, eng qimmat mahalliy amal.
- 8 — Mbit/s va MB/s farqi.
2-mashq (o'rta): jamoa fayllari
Farazlar: 200 jamoa, har jamoa haftasiga 30 ta fayl yuklaydi, o'rtacha 2 MB. Har fayl o'rtacha 5 marta yuklab olinadi; ish haftasi 5 kun, kuniga 8 soat. Hisoblang: yiliga yangi fayl hajmi (GB) va ish soatlaridagi o'rtacha chiquvchi trafik (Mbit/s).
Ishora: haftalik hajmni toping, keyin yilga (52 hafta) va kunga o'tkazing. MB → Mbit — × 8.
Yechim
// farazlar: 200 jamoa, har jamoa haftasiga 30 fayl, o'rtacha 2 MB
const jamoa = 200;
const haftasiga = 30;
const faylMB = 2;
const haftalikMB = jamoa * haftasiga * faylMB;
const yillikGB = (haftalikMB * 52) / 1000;
console.log(`yiliga yangi fayl: ${yillikGB.toFixed(1)} GB`);
// har fayl 5 marta yuklab olinadi; 5 ish kuni, kuniga 8 soat
const kunlikMB = (haftalikMB * 5) / 5;
const mbit = (kunlikMB * 8) / (8 * 3600);
console.log(`chiquvchi: ${kunlikMB} MB/kun,`,
`${mbit.toFixed(2)} Mbit/s`);Konsolda:
yiliga yangi fayl: 624.0 GB
chiquvchi: 12000 MB/kun, 3.33 Mbit/sIkki raqam ikki xil qaror beradi. Trafik kichik — oddiy VPS kanali bemalol ko'taradi. Saqlash esa yiliga ~0.6 TB — VPS diskiga uch yil sig'maydi. Shuning uchun C4'da fayllar alohida S3-mos omborda, presigned URL bilan: fayl trafigi api orqali o'tmaydi, hajm esa omborda o'sadi. Kod 5 / 5 ni qisqartirmagan — formulani o'qish oson bo'lsin: "5 marta yuklab olish" va "5 ish kuni" — ikki xil faraz, ulardan biri o'zgarishi mumkin.
3-mashq (qiyin): latency budjeti
O'z mashinamizdagi o'lchovdan foydalaning: HTTP 1.09, Redis 1.42, Postgres SELECT 1 1.38, PK bo'yicha qator 1.54 ms. GET /v1/vazifalar yo'li ketma-ket: HTTP, Redis'dan sessiya, keyin to'rtta Postgres buyrug'i (BEGIN, set_config, SELECT qatorlar, COMMIT). Jami vaqtni, 300 ms budjetdan ulushini va N+1 holatini (50 ta vazifaga yana 50 ta alohida so'rov) hisoblang.
Ishora: reduce bilan yig'indi (reduce: massivni bitta qiymatga yig'ish).
Yechim
// kanon o'lchovi (median, bitta mashina, Docker Desktop porti orqali)
const MS = { http: 1.09, redis: 1.42, pgSelect: 1.38, pgQator: 1.54 };
// GET /v1/vazifalar: HTTP, sessiya Redis'dan, keyin tranzaksiya:
// BEGIN, set_config, SELECT, COMMIT — ketma-ket
const qadamlar = [MS.http, MS.redis, MS.pgSelect, MS.pgSelect,
MS.pgQator, MS.pgSelect];
const jami = qadamlar.reduce((a, b) => a + b, 0);
console.log(`tarmoq yo'li: ${jami.toFixed(2)} ms`);
console.log(`300 ms budjetdan: ${(jami / 300 * 100).toFixed(1)} %`);
// N+1: 50 ta vazifaning har biriga alohida so'rov
const nPlus1 = jami + 50 * MS.pgQator;
console.log(`N+1 bilan: ${nPlus1.toFixed(2)} ms`);Konsolda:
tarmoq yo'li: 8.19 ms
300 ms budjetdan: 2.7 %
N+1 bilan: 85.19 msTaxmin bitta soddalashtirishga tayanadi: BEGIN, set_config va COMMIT SELECT 1 dek tez deb olindi — ular ham bitta tarmoq aylanishi. N+1 kechikishni 10 barobar oshirdi — va bu hali yuksiz holat. Kesh qatlamlari darsidagi o'lchovda keshsiz GET ning p50 i 22.4 ms edi: bizning 8 ms dan qolgani — SQL bajarilishi, JSON, middleware'lar. Taxmin va o'lchov bir tartibda — bu ham tekshiruv.
11. Real ishda
- Sig'imni rejalash. Yangi xususiyat yoki marketing kampaniyasidan oldin "cho'qqi qancha bo'ladi, qayerda tor joy" degan hisob — oddiy amaliyot.
- Narx. Saqlash va trafik hisobi to'g'ridan-to'g'ri pulga aylanadi: bulutda har GB va har chiquvchi GB uchun to'lanadi (Xarajatlarni boshqarish).
- Intervyu. System design'ning ikkinchi qadami. Kutiladigani — aniq raqam emas, toza farazlar va to'g'ri tartib. "86 400 ≈ 10⁵" ni ovoz chiqarib aytish ham ijobiy belgi.
Xulosa
- O'rtacha so'rov/s = DAU × amallar ÷ 86 400; server cho'qqi uchun quriladi.
- Saqlash = yozuvlar × hajm × muddat; trafikda bit va bayt farqi — 8 barobar.
- 2¹⁰ ≈ 10³; xato har 10 darajada ~2.4 % ga o'sadi.
- Dean jadvali (LADIS 2009) — nisbatlar uchun; aniq raqamlar mashinaga bog'liq: bizda fsync 16 ms, localhost HTTP 1.09 ms.
jamoa: ADR'dagi 3 so'rov/s realroq farazda ~23 — 8 barobar ko'p, lekin qaror o'zgarmaydi; farazlar ADR'ga yozilishi kerak.
Keyingi dars: Dizayn: URL qisqartiruvchi — shu hisob-kitob bilan boshlab, base62, 301/302 va kesh tanlovlarini qilamiz.
Manbalar
- Jeff Dean — Designs, Lessons and Advice from Building Large Distributed Systems (LADIS 2009 keynote), "Numbers Everyone Should Know" va "Back of the Envelope Calculations" slaydlari: https://www.cs.cornell.edu/projects/ladis2009/talks/dean-keynote-ladis2009.pdf (PDF ochib o'qildi, 2026-11-09)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): latency o'lchovi (i5-12500H, Windows 11, Node 24.21.0, Docker Desktop; median), hisob-kitob jadvallari;
jamoahisobi — biz ishga tushirdik (2026-11-09), skript va natija mashqlar papkasida.
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.