JavaScript Full-stackURL qisqartiruvchi dizayni: base62, 301 va 302, kesh va bosishlar analitikasi
JavaScript Full-stack · 36-qism. Arxitektura va system design

URL qisqartiruvchi dizayni: base62, 301 va 302, kesh va bosishlar analitikasi

22 daqiqa37/44-dars

Qisqacha: URL qisqartiruvchi uzun havolani example.uz/4c92 kabi qisqa kodga aylantiradi va kodga kirganni asl manzilga yo'naltiradi. Asosiy qarorlar to'rtta. Kod qanday yaratiladi: hisoblagich + base62, tasodifiy yoki hash. Qaysi yo'naltirish: 301 brauzerda keshlanadi va analitikani yo'qotadi, 302 har safar serverga keladi. O'qish ko'p — demak kesh. Bosishlar esa sinxron yo'ldan chiqariladi. Bu darsda metodning sakkiz qadamini shu masalada o'tamiz.

Bu darsda

  • URL qisqartiruvchi uchun talablar va hisob-kitobni yozasiz.
  • Base62 kodlash va dekodlashni o'zingiz yozasiz, 7 belgi nega yetishini isbotlaysiz.
  • Kod yaratishning uch usulini (hisoblagich, tasodifiy, hash) solishtirasiz.
  • 301 va 302 farqini RFC 9110 bo'yicha va jonli server bilan ko'rsatasiz.
  • Kesh, custom alias, TTL va bosishlar analitikasi uchun qaror qabul qilasiz.

Oldin bilishingiz kerak: System design metodi, Taxminiy hisob-kitob va latency raqamlari, Vaqt, tartib, ID va kelishuv, Open redirect, postMessage va build'dagi sirlar.

1. Nega bu kerak?

Telegram kanalingizda aksiya e'loni: https://example.uz/aksiya/2026/noyabr?utm_source=telegram&utm_medium=post&utm_campaign=kuz — telefonda ikki qator, chiroyli emas. Qisqasi example.uz/4c92 — o'n belgi. Ustiga bonus: nechta odam bosgani, qachon, qaysi kanaldan.

Masala sodda ko'rinadi: jadvalda ikki ustun — kod va manzil. Lekin system design intervyusida u eng ko'p beriladigan birinchi masala. Sababi — kichik masalada hamma asosiy savollar bor: ID yaratish, o'qish va yozish nisbati, kesh, HTTP semantikasi, analitika va suiiste'mol.

Hayotiy o'xshatish: kutubxona kartotekasi. Kitobning to'liq nomi uzun, kartochkada esa qisqa raqam: "B-4521". Raqamni berish qoidasi (ketma-ket yoki tasodifiy), kartochkani topish tezligi (ko'p so'raladigan kitoblar stol yonida) va "kim nechta marta so'radi" degan daftar — bularning hammasi dizayn qarorlari.

2. Talablar

2.1 Funksional

  1. Uzun URL → qisqa kod (POST /v1/havolalar).
  2. Kod → asl manzilga yo'naltirish (GET /:kod).
  3. Ixtiyoriy: o'z nomini tanlash (custom alias) — example.uz/kuz-aksiya.
  4. Ixtiyoriy: muddat (TTL) — aksiya tugagach havola o'chadi.
  5. Bosishlar statistikasi.

Maqsad emas: havolani tahrirlash (bir kod — bir manzil), foydalanuvchi akkauntlari va jamoalar, QR kod dizayneri.

2.2 Nofunksional

Talab Qiymat Nega
yo'naltirish kechikishi p99 < 50 ms foydalanuvchi uni sezmasligi kerak
mavjudlik yuqori o'chsa, millionlab tarqatilgan havola o'ladi
izchillik yaratilgan kod darhol ishlashi odam havolani darhol tarqatadi
taxmin qilinmaslik kodni sanab chiqib bo'lmasin yashirin havolalar sizmasin

Ikkinchi qator muhim: bu tizimning muvaffaqiyatsizligi boshqa tizimlarni ham "o'ldiradi". Havolalar kitoblarda, chop etilgan reklamada, QR kodlarda yashaydi — ularni qaytarib bo'lmaydi. Shuning uchun yo'naltirish yo'li yaratish yo'lidan ancha ishonchli bo'lishi kerak.

3. Hisob-kitob

Kanon hisob-kitob jadvalidagi farazlar dars uchun tanlangan, ular haqiqiy kompaniya raqami emas. Farazlar: oyiga 100 million yangi havola, o'qish yozishdan 100 barobar ko'p, 5 yil saqlanadi, bitta yozuv 500 bayt, cho'qqi — o'rtachadan 2 barobar.

Kattalik Formula Natija
yozish so'rov/s 100e6 / 30 / 86 400 ~39
o'qish so'rov/s (cho'qqi) yozish × 100 × 2 ~7.7 K
jami havolalar 100e6 × 12 × 5 6 milliard
saqlash 6e9 × 500 B 3 TB
kesh (80/20) kunlik o'qish × 0.2 × 500 B ~33.3 GB

Formulalarni Taxminiy hisob-kitob darsida ko'rdingiz. Jadvaldan uchta dizayn qarori chiqadi:

  1. O'qish ustun. 7.7 K o'qish va 39 yozish — tizim o'qish uchun optimallashtiriladi: kesh, replika, CDN.
  2. 3 TB besh yilda. Birinchi yilda ~600 GB — bitta Postgres. Beshinchi yilda bo'lish (sharding) haqida o'ylash kerak; kod hech qachon o'zgarmagani uchun bo'lish oson: kod bo'yicha xesh.
  3. Kesh RAM'ga sig'adi. 33 GB — bitta Redis nusxasi.

3.1 Natijani halol o'qish: kesh hajmi

Kesh formulasini diqqat bilan o'qing: "kunlik o'qishlarning 20 % i × 500 bayt". U o'qishlar sonini oladi, noyob havolalar sonini emas. Agar bitta mashhur havola kuniga million marta ochilsa, formula uni million marta sanaydi, keshda esa u bitta yozuv. Demak, 33.3 GB — yuqori chegara, haqiqiy issiq to'plam ancha kichik bo'lishi mumkin.

Bu xato emas — ehtiyotkor taxmin. Lekin uni bilish kerak: agar hisob "kesh RAM'ga sig'maydi" deganda, avval formulaning shu joyini tekshirgan bo'lardik. Aniq raqam production'da Redis'ning used_memory va hit ratio ko'rsatkichlaridan olinadi (Kesh qatlamlari darsidagi kabi).

4. Kod: base62

4.1 Nega 62

Qisqa kodda faqat URL'da xavfsiz belgilar bo'lishi kerak: raqamlar (10), kichik harflar (26) va katta harflar (26) — jami 62. +, /, = (base64 dagi) URL'da maxsus ma'noga ega, shuning uchun ishlatilmaydi.

Necha belgi kerak? 6 milliard havola uchun 62ⁿ ≥ 6 × 10⁹. 62⁶ ≈ 57 milliard — yetadi, lekin bo'sh joysiz; 62⁷ ≈ 3.5 trillion — ~580 barobar bo'sh joy (headroom) bilan. Kanon jadvali ham 7 belgini tanlagan.

4.2 Kodlash va dekodlash

Base62 — oddiy sanoq tizimi, faqat asosi 10 emas, 62. Sonni 62 ga qoldiqli bo'lib boramiz. Chiqishda har qatorda uch narsa bor: son, uning kodi va koddan qayta tiklangan son — birinchisi va uchinchisi teng bo'lishi kerak:

js
const ALIFBO =
  "0123456789abcdefghijklmnopqrstuvwxyzABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ";

function kodla(son) {
  if (son === 0n) return "0";
  let kod = "";
  while (son > 0n) {
    kod = ALIFBO[Number(son % 62n)] + kod;
    son /= 62n;
  }
  return kod;
}

function och(kod) {
  let son = 0n;
  for (const belgi of kod) {
    son = son * 62n + BigInt(ALIFBO.indexOf(belgi));
  }
  return son;
}

for (const id of [1n, 61n, 62n, 1_000_000n, 6_000_000_000n]) {
  const k = kodla(id);
  console.log(`${id} → ${k} → ${och(k)}`);
}
console.log(`7 belgi: ${(62n ** 7n).toLocaleString("en-US")} ta kod`);

Konsolda:

text
1 → 1 → 1
61 → Z → 61
62 → 10 → 62
1000000 → 4c92 → 1000000
6000000000 → 6y3o5y → 6000000000
7 belgi: 3,521,614,606,208 ta kod

Nima bo'ldi? Har son kodga aylandi va koddan aynan o'zi qaytdi — kodlash yo'qotishsiz. BigInt (n qo'shimchali sonlar) ataylab: 62⁷ oddiy Number ga sig'adi, lekin kattaroq ID'larda (masalan, 64 bitli) aniqlik yo'qolardi (BigInt: juda katta butun sonlar). Uchinchi qatorga qarang: 62 — "10", xuddi o'nli sanoqda 10 kabi. Millioninchi havola — atigi 4 belgi, olti milliardinchi — 6 belgi.

toLocaleString dagi vergullar — inglizcha format; brauzerda ham shunday chiqadi, chunki til aniq berilgan.

Tekshirib ko'ring: Alifbo tartibini o'zgartirsak (masalan, avval katta harflar), nima buziladi?

Javob

Yangi kodlar boshqacha chiqadi — bu muammo emas. Muammo — eski kodlar: och("4c92") endi boshqa son beradi va eski havola boshqa manzilga ochiladi. Alifbo — shartnoma, u bir marta tanlanadi va o'zgarmaydi. Shuning uchun bazada kod satr sifatida ham saqlanadi va dekodlashga tayanilmaydi.

5. Kod yaratishning uch usuli

5.1 Hisoblagich + base62

Bazadagi bigint ID (ketma-ket) → base62. To'qnashuv yo'q, kod qisqa. Lekin bitta jiddiy kamchilik: kod taxmin qilinadi. 4c92 dan keyin 4c93 keladi. Kimdir hammasini sanab chiqib, yashirin havolalarni (masalan, yopiq hujjatlarga) topishi mumkin. Shuningdek, raqobatchi kuniga nechta havola yaratilishini biladi.

Bu Vaqt, tartib va ID darsidagi va jamoa ning ADR-0006 idagi muammoning o'zi: ketma-ket ID tashqariga ko'rinmasin. Yechim ham o'xshash: ichkarida bigint, tashqariga — taxmin qilinmaydigan kod.

Ko'p serverli tizimda hisoblagich yana bir savol tug'diradi: kim beradi? Bitta baza ketma-ketligi — oddiy, lekin har yaratishda bazaga murojaat. Ko'p tugunli variant — har serverga oldindan ID oralig'i berish (masalan, 1 000 talik bloklar).

5.2 Tasodifiy kod

Har safar 7 ta tasodifiy belgi (crypto.getRandomValues bilan). Taxmin qilib bo'lmaydi. Narxi — to'qnashuv: ikki havola bir xil kod olishi mumkin. Himoya — bazada UNIQUE cheklovi va to'qnashuvda qayta urinish. Qanchalik tez-tez? 2-mashqda hisoblaysiz: 6 milliard kod bo'lganda yangi kod taxminan har 587 urinishdan birida band chiqadi — qayta urinish arzon.

5.3 Hash

URL'ning SHA-256 xeshidan birinchi 7 ta base62 belgi. Afzalligi — bir xil URL har doim bir xil kod beradi (takror yaratilmaydi). Kamchiligi — to'qnashuv baribir mumkin (xesh qisqartirilgan), va "bir xil URL — bir xil kod" har doim ham kerak emas: ikki xil foydalanuvchi bir manzilga alohida statistika xohlaydi. 3-mashqda hash usulini to'qnashuvni hal qilish bilan yozasiz.

5.4 Solishtirish

Usul To'qnashuv Taxmin qilish Qachon
hisoblagich yo'q oson ichki tizim, yashirin havola yo'q
tasodifiy kam, UNIQUE bilan qiyin ommaviy xizmat
hash kam qiyin takrorni yutish kerak bo'lsa

Ommaviy xizmat uchun tanlovimiz — tasodifiy kod, ichkarida bigint PK. Bu ADR-0006 bilan bir xil naqsh: ichki kalit — tez indeks, tashqi — taxmin qilinmaydi.

6. Yo'naltirish: 301 yoki 302

6.1 RFC nima deydi

HTTP semantikasi RFC 9110 da yozilgan. Biz uni ochib o'qidik (rfc-editor.org, 2026-11-09):

  • 301 Moved Permanently — resurs doimiy ravishda yangi manzilga ko'chgan. Muhim jumla: "A 301 response is heuristically cacheable" — ya'ni aniq kesh sarlavhasi bo'lmasa ham, kesh uni o'zi tanlagan muddatga saqlashi mumkin.
  • 302 Found — resurs vaqtincha boshqa manzilda; mijoz keyingi safar ham asl manzilga murojaat qilishi kerak. 302 evristik keshlanadiganlar ro'yxatida yo'q.

Ikkalasida ham tarixiy izoh bor: brauzer POST so'rovini GET ga aylantirishi mumkin. Buni istamasangiz — 308 (doimiy) va 307 (vaqtincha). URL qisqartiruvchida faqat GET bo'lgani uchun bu farq ahamiyatsiz.

6.2 Jonli server

Ikkala javobni kichik Node serveri bilan ko'ramiz. redirect: "manual" — fetch yo'naltirishga ergashmasin, javobning o'zini ko'rsatsin. Chiqishda status kodi va Cache-Control ustuniga qarang — 301 va 302 aynan shu yerda farq qiladi:

js
import { createServer } from "node:http";

const havolalar = new Map([["4c92", "https://example.com/aksiya"]]);
let bosishlar = 0;

const server = createServer((req, res) => {
  // yo'l: /301/4c92 yoki /302/4c92
  const [, rejim, kod] = req.url.split("/");
  const manzil = havolalar.get(kod);
  if (!manzil) {
    res.writeHead(404).end();
    return;
  }
  bosishlar++;
  const doimiy = rejim === "301";
  res.writeHead(doimiy ? 301 : 302, {
    Location: manzil,
    "Cache-Control": doimiy ? "public, max-age=86400" : "no-store",
  }).end();
});

server.listen(0, "127.0.0.1", async () => {
  const { port } = server.address();
  for (const yol of ["/301/4c92", "/302/4c92", "/302/yoq"]) {
    const r = await fetch(`http://127.0.0.1:${port}${yol}`,
      { redirect: "manual" });
    console.log(yol, r.status, r.headers.get("location"),
      r.headers.get("cache-control"));
  }
  console.log("serverdagi bosishlar:", bosishlar);
  server.close();
});

Konsolda:

text
/301/4c92 301 https://example.com/aksiya public, max-age=86400
/302/4c92 302 https://example.com/aksiya no-store
/302/yoq 404 null null
serverdagi bosishlar: 2

Nima bo'ldi? Ikkala kod bir xil manzilga yo'naltirdi, lekin 301 "bir kun eslab qol", 302 esa "eslab qolma" dedi. Yo'q kod 404 oldi va bosishlar soniga qo'shilmadi. Port 0 — operatsion tizim bo'sh portni o'zi beradi, shuning uchun misol har kompyuterda ishlaydi. Node'ning fetch i HTTP kesh saqlamaydi — bu yerda ikkala so'rov ham serverga yetdi. Brauzer esa boshqacha: 301 javobini max-age=86400 bilan bir kun eslab qoladi va keyingi bosishda serverga umuman kelmaydi.

6.3 Trade-off

301 302
server yuki kam (brauzer keshlaydi) har bosish serverga
analitika faqat birinchi bosish har bosish
manzilni o'zgartirish yoki o'chirish keshdagilar eskisiga boradi darhol
SEO "doimiy" signal "vaqtincha"

Analitika — bu xizmatning asosiy qiymati bo'lsa, tanlov 302 (yoki 307). Narxi — har bosish serverga keladi, demak 7.7 K so'rov/s cho'qqi to'liq bizning zimmamizda. Agar havolalar hech qachon o'zgarmasa va statistika kerak bo'lmasa (masalan, ichki hujjat havolalari), 301 serverni yengillatadi. Bir xizmatda ikkalasi ham bo'lishi mumkin — havola yaratishda tanlanadi.

Tekshirib ko'ring: Aksiya tugadi, egasi havolani "aksiya tugadi" sahifasiga yo'naltirmoqchi. Havola 301 va max-age=86400 bilan berilgan edi. Nima bo'ladi?

Javob

Havolani avval bosgan foydalanuvchilarning brauzeri bir kungacha eski manzilni eslab turadi va serverga so'ramaydi — ular hali ham tugagan aksiya sahifasiga tushadi. Serverda o'zgarish darhol, brauzerlarda esa kesh muddati tugagach ko'rinadi. Shuning uchun o'zgarishi mumkin bo'lgan havolalar uchun 302 va no-store (yoki qisqa max-age) — xavfsizroq tanlov.

7. Yuqori darajadagi dizayn

7.1 Yo'naltirish yo'li

sequenceDiagram
  participant B as Brauzer
  participant A as api
  participant R as Redis
  participant P as Postgres
  participant N as Navbat
  B->>A: GET /4c92
  A->>R: GET havola:4c92
  alt keshda bor
    R-->>A: manzil
  else keshda yo'q
    A->>P: SELECT manzil WHERE kod
    P-->>A: manzil
    A->>R: SET havola:4c92 (TTL)
  end
  A-)N: bosish hodisasi (asinxron)
  A-->>B: 302 Location

Diagrammani yuqoridan pastga o'qing. Ikkita muhim tafsilot bor. Birinchisi — kesh-aside naqshi (Caching naqshlari): avval Redis, topilmasa Postgres va Redis'ga yozish. Ikkinchisi — bosish hodisasi asinxron (yarim strelka): javob uni kutmaydi.

7.2 Kesh

80/20 hisobi bo'yicha 33 GB issiq havola RAM'ga sig'adi. Kesh kaliti — kod, qiymati — manzil va muddat. Havola o'zgarmaydi, demak keshni bekor qilish (invalidatsiya) muammosi deyarli yo'q — faqat o'chirish va muddat tugashi. Bu kesh uchun ideal ma'lumot: Kesh qatlamlari darsidagi eng og'riqli savol bu yerda yo'q.

Bitta xavf qoladi — issiq kalit: virusga aylangan bitta havola soniyasiga minglab so'rov oladi va bitta Redis nusxasiga tushadi. Himoya — ilova ichida kichik xotira keshi (bir necha soniyalik) yoki CDN darajasida keshlash (302 bilan ham qisqa max-age qo'yish mumkin — analitika esa CDN loglaridan).

7.3 Bosishlar analitikasi

Har bosishni sinxron INSERT qilish — yo'naltirish yo'liga baza yozuvini qo'shish. Cho'qqida 7.7 K INSERT/s — eng qimmat qism yo'naltirishning o'zi emas, statistika bo'lib qoladi. Shuning uchun hodisa navbatga yoziladi, alohida ishchi ularni guruhlab (masalan, daqiqasiga bir marta) agregatlarga qo'shadi.

Servislararo aloqa darsidagi o'lchovni eslang: Redis Streams'ga yozish (XADD) p50 1.04 ms edi, va iste'molchi o'chiq bo'lsa ham yozish davom etdi. Aynan shu xususiyat kerak: analitika ishchisi to'xtasa, yo'naltirish ishlayveradi. Narxi — statistika bir necha soniya kech yangilanadi va "kamida bir marta" yetkazishda takroriy hodisa bo'lishi mumkin. Bosishlar soni uchun bu odatda maqbul; pul hisoblanadigan joyda (reklama to'lovi) esa hodisa ID bilan idempotentlik kerak (Idempotentlik va timeout budjeti).

7.4 Yozish yo'li va "darhol ishlasin" talabi

Yaratish kam (39 so'rov/s), lekin unda ikkita nozik joy bor.

Birinchisi — manzilni tekshirish. Faqat http: va https: sxemalari qabul qilinadi. javascript: yoki data: manzilli qisqa havola — brauzerda kod bajarish vositasi bo'lib qolardi. Manzil uzunligiga ham chegara qo'yiladi (masalan, 2 000 belgi), aks holda bitta yozuv 500 bayt emas, megabayt bo'lishi mumkin va saqlash hisobi buziladi.

Ikkinchisi — talablar bo'limidagi izchillik qatori: "yaratilgan kod darhol ishlashi kerak". Odam havolani yaratib, shu soniyada Telegram'ga tashlaydi va o'zi birinchi bo'lib bosadi. O'qishni yengillatish uchun replika qo'shsak, nima bo'ladi? DB masshtablash yo'l xaritasi darsidagi o'lchov javob beradi. COMMIT'dan keyin darhol replikadan o'qishda 200 urinishdan 199 tasida yangi qator topilmagan, katta yozuv ostida esa replika ~39.4 soniyagacha orqada qolgan. Ya'ni yangi havola birinchi bosishda 404 beradi — eng yomon birinchi taassurot.

Yechimlar:

  • yaratishda kodni darhol Redis keshiga ham yozish (yozish orqali kesh — write-through): birinchi bosish keshdan javob oladi;
  • keshda topilmasa, replika emas, asosiy bazadan o'qish (o'qish yuki baribir keshda);
  • yoki yangi kodlar uchun bir necha soniya "asosiy bazadan o'qi" qoidasi (read-your-writes).

Birinchisi eng oddiy va bizning dizaynga mos: kesh allaqachon bor, yaratish esa kam. Narxi — yozish yo'lida yana bitta tarmoq aylanishi (~1.4 ms, Taxminiy hisob-kitob darsidagi o'lchov) va Redis o'chganda yaratish sekinlashmasligi uchun xatoni yutish (kesh — yordamchi, haqiqat manbai emas).

Tekshirib ko'ring: Nega yo'naltirish yo'lida "keshda yo'q — asosiy bazaga" qoidasi o'qish yukini oshirib yubormaydi?

Javob

80/20 bo'yicha so'rovlarning katta qismi keshdan javob oladi; bazaga faqat kesh missi tushadi. Yangi yaratilgan havolalar esa write-through bilan allaqachon keshda. Bazaga kam ishlatiladigan eski havolalar qoladi — ular kam. Agar hit ratio yomonlashsa (masalan, kesh juda kichik bo'lsa), bu metrikada ko'rinadi va o'shanda replika haqida o'ylanadi — o'lchov bilan, oldindan emas.

8. Chuqurlashish: alias, muddat, suiiste'mol

8.1 Custom alias

Foydalanuvchi o'z kodini tanlaydi: kuz-aksiya. Qoidalar:

  • Ruxsat etilgan belgilar va uzunlik (masalan, ^[a-zA-Z0-9-]{3,30}$).
  • Band qilingan so'zlar (reserved words): api, admin, login, v1 — tizim yo'llari bilan to'qnashmasin.
  • Alias va tasodifiy kodlar bitta UNIQUE maydonda. Tasodifiy kod alias'ni "egallab" qo'ymasligi uchun ikki xil uzunlik yoki prefiks ishlatish mumkin.

8.2 Muddat (TTL)

muddati_tugash ustuni. Yo'naltirishda tekshiriladi: muddat o'tgan bo'lsa — 410 Gone ("bu resurs ataylab o'chirilgan"), 404 emas. Redis'dagi kesh TTL'i ham havola muddatidan oshmasin. Eski yozuvlarni tozalash — fon ishi, kechasi, kichik bo'laklar bilan. Muddati o'tgan kodni qayta ishlatish xavfli: eski QR kodni skanerlagan odam begona saytga tushadi. Shuning uchun kodlar odatda qayta berilmaydi — 3.5 trillionlik kod maydoni buni ko'taradi.

8.3 Suiiste'mol

Qisqartiruvchi — ideal fishing vositasi: qisqa havola ortida nima borligi ko'rinmaydi. Open redirect darsidagi muammoning ataylab qurilgan shakli. Himoyalar:

  • havola yaratishga tezlik cheklovi (Dizayn: taqsimlangan rate limiter — keyingi dars);
  • manzilni xavfli saytlar ro'yxatiga tekshirish (yaratishda va vaqti-vaqti bilan);
  • oldindan ko'rish sahifasi (example.uz/4c92+ — manzilni ko'rsatadi, yo'naltirmaydi);
  • shikoyat va bloklash; bloklangan kod — 410 va ogohlantirish sahifasi.

Bu xizmatlarning ko'pchiligi tajribadan o'rganilgan: suiiste'molga qarshi himoyasiz ochilgan qisqartiruvchi tezda spam ro'yxatlariga tushadi va uning domeni pochta va messenjerlarda bloklanadi.

9. Ma'lumot modeli va API

sql
CREATE TABLE havolalar (
  id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
  kod text NOT NULL UNIQUE,
  manzil text NOT NULL,
  egasi_id bigint,
  yonaltirish smallint NOT NULL DEFAULT 302,
  muddati_tugash timestamptz,
  yaratilgan timestamptz NOT NULL DEFAULT now()
);

Bu jadval — dizayn eskizi. Sintaksis Postgres'niki, lekin biz uni ishga tushirmadik. kod dagi UNIQUE — tasodifiy kod to'qnashuvining yagona himoyasi. Ilova avval tekshirib, keyin yozsa, ikki parallel so'rov orasida poyga bo'ladi (Biznes mantiq zaifliklari darsidagi webhook limiti poygasi kabi). To'g'ri yo'l — yozishga urinish va 23505 (unique violation) da yangi kod bilan qayta urinish.

API:

text
POST /v1/havolalar   {manzil, alias?, muddat?, yonaltirish?}
                     → 201 {kod, qisqa_url}
GET  /:kod           → 302/301 Location | 404 | 410
GET  /v1/havolalar/:kod/statistika → kunlar bo'yicha bosishlar

Statistika yo'li /v1/ ostida, yo'naltirish esa ildizda — qisqa bo'lishi uchun. Shuning uchun v1 band qilingan so'zlar ro'yxatida.

10. O'sish va qarorlar ro'yxati

10.1 10× va 100×

Metodning oxirgi qadami — yuk oshganda nima o'zgaradi:

Bosqich Nima qo'shiladi Nega
boshlanish bitta Postgres, bitta Redis, 2 ta api ~8 K so'rov/s keshdan
o'qish × 10 ko'proq api nusxasi, CDN'da qisqa kesh yo'naltirish — holatsiz ish
ma'lumot > 1 server kod xeshi bo'yicha sharding kod o'zgarmaydi, JOIN yo'q
analitika o'sdi alohida analitik baza sanash va guruhlash (Time-series va analitik DB'lar)

Sharding bu masalada nisbatan oson. So'rovlar faqat bitta kalit (kod) bo'yicha, jadvallar orasida JOIN yo'q. DB masshtablash yo'l xaritasi darsidagi eng qiyin muammolar — bo'limlararo so'rov va tranzaksiya — bu yerda deyarli uchramaydi. Shuning uchun URL qisqartiruvchi sharding'ni o'rganish uchun yaxshi misol.

10.2 Qarorlar ro'yxati

Dizaynni ADR'lar ro'yxati sifatida yozsak (ADR va C4):

Qaror Narxi Qayta ko'rish
tasodifiy 7 belgili kod, ichkarida bigint to'qnashuvda qayta urinish 62⁷ ning 1 % i band bo'lsa
sukut — 302, no-store har bosish serverga analitika kerak bo'lmasa — 301
kesh-aside, Redis eskirgan kesh o'chirishda issiq kalit paydo bo'lsa
bosishlar — navbat orqali statistika soniyalar kech to'lovli analitikada — idempotentlik
yaratishga tezlik cheklovi halol foydalanuvchiga ham chegara suiiste'mol turi o'zgarsa

Har qatorda narx bor — Trade-off tafakkuri darsidagi qoida bo'yicha. Narx ustuni bo'sh qaror — o'ylanmagan qaror.

11. Ko'p uchraydigan xatolar

11.1 Ketma-ket kodni ommaviy xizmatda ishlatish

4c92, 4c93, 4c94 — skript bilan hammasi sanab chiqiladi. Yashirin havolalar sizadi.

11.2 Analitika kerak, lekin 301

Brauzer keshlagani uchun statistika birinchi bosishdan keyin "to'xtaydi". Bu xato ko'pincha oylardan keyin sezilgan.

11.3 Bosishni sinxron yozish

Yo'naltirish yo'lida INSERT — eng tez bo'lishi kerak bo'lgan yo'lga eng qimmat amal. Navbat bilan ajrating.

11.4 "Avval tekshir, keyin yoz"

SELECT bilan bo'shligini tekshirib, keyin INSERT — poyga. UNIQUE va qayta urinish.

11.5 Suiiste'molni keyinga qoldirish

Tezlik cheklovisiz va tekshiruvsiz ochilgan xizmat birinchi haftada spamerlar vositasiga aylanishi mumkin.

11.6 Kichik ehtiyojga alohida xizmat qurish

Bu darsdagi dizayn — oyiga 100 million havola uchun. Choyxona yoki kichik do'kon oyiga o'nta aksiya havolasi tarqatadi. Hisob qiling: yiliga ~120 havola, kuniga bir necha yuz bosish — soniyasiga bittadan ham kam. Bunday yukka kesh, navbat va alohida server kerak emas. Alohida xizmat esa yangi nosozlik nuqtasi, yangi domen va suiiste'molga qarshi kurash qo'shadi.

Kichik loyihada mavjud ilovadagi bitta yo'l yetadi: /q/:kod va jadvalda bir necha o'n qator, 302 bilan. Bosishlar soni o'sha jadvaldagi hisoblagichda. Metodning ikkinchi qadami — hisob-kitob — aynan shuni ko'rsatadi: raqam kichik bo'lsa, dizayn ham kichik.

12. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/36/37-url-qisqartiruvchi/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • Raqam, kichik va katta harflardan iborat alifbo hajmi —
  • 6 milliard havola uchun yetarli eng qisqa ehtiyotkor kod uzunligi (belgi) —
  • RFC 9110 bo'yicha evristik keshlanadigan yo'naltirish —
  • Muddati o'tgan havolaga mos status kodi —
  • Kanon hisobida 80/20 kesh hajmi (GB, butun) —
Yechim
  • 62 — 10 + 26 + 26; + va / URL'da xavfli.
  • 7 — 62⁷ ≈ 3.5 trillion; 6 belgi bo'sh joysiz.
  • 301 — "heuristically cacheable"; 302 — yo'q.
  • 410 — Gone: ataylab o'chirilgan.
  • 33 — 33.3 GB, bitta Redis'ga sig'adi.

2-mashq (o'rta): tasodifiy kodlar to'qnashuvi

7 belgili tasodifiy kodlar (62⁷ ta) uchun ikki narsani hisoblang. Birinchisi: bazada n ta kod bo'lganda yangi tasodifiy kod band chiqish ehtimoli ("har necha urinishdan biri"). Ikkinchisi: jami kutilgan juft to'qnashuvlar soni (tug'ilgan kun paradoksi: n² ÷ 2N). n = 10⁶, 10⁸, 6 × 10⁹.

Ishora: band chiqish ehtimoli — n ÷ N. toExponential(0) sonni 1e+6 ko'rinishida beradi (Matn ↔ son va sonni tekshirish).

Yechim
js
const N = 62 ** 7; // 7 belgili kodlar soni

function toqnashuv(n) {
  // yangi tasodifiy kod band chiqish ehtimoli: n / N
  const birdan = Math.round(N / n);
  // kutilgan juft to'qnashuvlar (tug'ilgan kun paradoksi): n² / 2N
  const jami = Math.round((n * n) / (2 * N));
  return { birdan, jami };
}

for (const n of [1e6, 1e8, 6e9]) {
  const t = toqnashuv(n);
  const nom = n.toExponential(0);
  console.log(`${nom} kod: har ${t.birdan} tadan biri band,`,
    `jami ~${t.jami} to'qnashuv`);
}

Konsolda:

text
1e+6 kod: har 3521615 tadan biri band, jami ~0 to'qnashuv
1e+8 kod: har 35216 tadan biri band, jami ~1420 to'qnashuv
6e+9 kod: har 587 tadan biri band, jami ~5111292 to'qnashuv

Ikki ustun ikki xil savolga javob beradi. "Jami 5 million to'qnashuv" qo'rqinchli ko'rinadi, lekin u besh yil davomida, olti milliard yaratishga yoyilgan. Har bitta yaratish uchun muhim raqam — birinchisi: hatto oxirida ham har 587 urinishdan biri band, ya'ni qayta urinish deyarli hech qachon ikki martadan oshmaydi. Tug'ilgan kun paradoksi shuni ko'rsatadi: to'qnashuv bo'lmaydi deb umid qilish xato, uni hal qilish yo'li bo'lishi shart — UNIQUE va qayta urinish.

3-mashq (qiyin): hash bilan kod va to'qnashuvni hal qilish

hashKod(url) — URL'ning SHA-256 xeshining birinchi 8 baytidan 7 ta base62 belgi. qisqartir(url) — kod bazada bo'sh bo'lsa yoki o'sha URL bo'lsa, uni qaytaradi; boshqa URL band qilgan bo'lsa, url#1, url#2 … ning xeshini sinaydi. Tekshiring: bir xil URL — bir xil kod, boshqa URL — boshqa kod.

Ishora: createHash("sha256").update(url).digest() — Buffer (crypto: hash va HMAC); readBigUInt64BE(0) — uning boshidan 64 bitli son.

Yechim
js
import { createHash } from "node:crypto";

const ALIFBO =
  "0123456789abcdefghijklmnopqrstuvwxyzABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ";

function hashKod(url, uzunlik = 7) {
  const bayt = createHash("sha256").update(url).digest();
  let son = bayt.readBigUInt64BE(0);
  let kod = "";
  for (let i = 0; i < uzunlik; i++) {
    kod += ALIFBO[Number(son % 62n)];
    son /= 62n;
  }
  return kod;
}

const baza = new Map();
function qisqartir(url) {
  let urinish = 0;
  let kod = hashKod(url);
  while (baza.has(kod) && baza.get(kod) !== url) {
    urinish++;
    kod = hashKod(`${url}#${urinish}`);
  }
  baza.set(kod, url);
  return kod;
}

const a = qisqartir("https://example.com/aksiya");
const b = qisqartir("https://example.com/aksiya");
const c = qisqartir("https://example.com/menyu");
console.log(a === b ? "bir xil URL — bir xil kod" : "farqli");
console.log(a !== c ? "boshqa URL — boshqa kod" : "to'qnashuv");
console.log("bazada:", baza.size, "ta yozuv");

Konsolda:

text
bir xil URL — bir xil kod
boshqa URL — boshqa kod
bazada: 2 ta yozuv

Kodlarni ataylab chiqarmadik — ular xeshga bog'liq va o'quvchiga hech narsa aytmaydi; muhimi — xulq. #1 qo'shib qayta xeshlash to'qnashuvni hal qiladi, lekin bitta nozik joy qoldi: to'qnashuvdan keyin ikkinchi URL url#1 kodini oladi. Ertaga birinchi URL o'chirilsa, ikkinchisini qayta qisqartirganda u birinchi kodni oladi — bitta URL'ga ikki kod. Haqiqiy tizimda shuning uchun hash usulida ham kod UNIQUE maydonda saqlanadi va qayta hisoblanmaydi. Map — bu yerda ma'lumotlar bazasining modeli; haqiqiy bazada while sikli INSERT … ON CONFLICT bilan almashadi.

13. Real ishda

  • Marketing va SMS. Qisqa havolalar SMS'da (belgi cheklangan), QR kodlarda va bosma reklamada keng ishlatiladi. O'z domeningizdagi qisqartiruvchi foydalanuvchiga ishonch beradi: begona qisqa domenni ko'pchilik bosishdan qo'rqadi.
  • Ochiq kodli variantlar. O'z serveringizda yurgizish mumkin bo'lgan ochiq kodli qisqartiruvchilar bor; ularning kodini o'qish — bu darsdagi qarorlarni haqiqiy loyihada ko'rishning yaxshi yo'li.
  • Kuzatuv. Ishga tushgach uchta metrika muhim: yo'naltirish p99 (talab — 50 ms), kesh hit ratio va 404/410 ulushi. 404 ning keskin o'sishi ko'pincha xato emas, kimdir kodlarni sanab chiqishga urinayotganini bildiradi — bu tezlik cheklovi uchun signal.
  • Intervyu. Bu — system design intervyusining eng klassik birinchi masalasi. Kutiladigani: hisob-kitob, base62 va 7 belgi, ID yaratishdagi murosali tanlov (trade-off), 301/302 va kesh. Suiiste'mol va analitika haqida o'zingiz gapirsangiz — kuchli belgi.

Xulosa

  • Hisob: ~39 yozish/s, cho'qqida ~7.7 K o'qish/s, besh yilda 3 TB, issiq kesh ~33 GB — o'qish uchun optimallashtiriladi.
  • Base62 va 7 belgi — 3.5 trillion kod; alifbo — o'zgarmas shartnoma.
  • Kod: hisoblagich (taxmin qilinadi), tasodifiy (UNIQUE + qayta urinish), hash (takrorni yutadi); ommaviy xizmat uchun — tasodifiy.
  • 301 brauzerda keshlanadi (RFC 9110: "heuristically cacheable") va analitikani yo'qotadi; analitika kerak bo'lsa — 302.
  • Bosishlar — asinxron navbatga; suiiste'molga qarshi tezlik cheklovi va tekshiruv birinchi kundan.

Keyingi dars: Dizayn: taqsimlangan rate limiter — havola yaratishni cheklash uchun tokenlar idishi (token bucket) naqshini Redis'da bir necha server orasida to'g'ri ishlatamiz.

Manbalar

  • RFC 9110 — HTTP Semantics, 15.4.2 (301) va 15.4.3 (302), 15.1 (evristik keshlanadigan kodlar): https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9110.html (matni ochib o'qildi, 2026-11-09)
  • Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): URL qisqartiruvchi hisob-kitob jadvali (farazlar — dars uchun), Redis Streams o'lchovi. Darsdagi kod bloklari va mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-09); SQL eskizi ishga tushirilmagan.
36-qism. Arxitektura va system design · 37-dars yakunlandi

URL qisqartiruvchi dizayni: base62, 301 va 302, kesh va bosishlar analitikasi

22 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: Taqsimlangan rate limiter dizayni: token bucket, Redis Lua va poyga holati
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0