SaaS capstone 1: arxitektura, multi-tenant va auth — jamoa_id, RLS, sessiya va rollar
Qisqacha: Multi-tenant SaaS'da eng katta xavf — bir jamoa boshqasining ma'lumotini ko'rishi.
jamoabuni ikki qatlam bilan yopadi: kodda rol tekshiruvi (begona jamoa — 404, rol yetmasa — 403) va bazada RLS siyosati (jamoa_id = joriy_jamoa() AND azomi(jamoa_id)). Kirish — server sessiyasi: cookie'da tasodifiy token, bazada faqat uning SHA-256 xeshi, o'zgartiruvchi so'rovlarda Origin tekshiruvi. Taklif havolasi bir marta, 7 kun va faqat taklif qilingan email uchun ishlaydi.
Bu darsda
jamoaning birinchi milestone'i uchun talab va qarorlarni yozasiz: stek, tenant modeli, auth, rollar.- RLS kontekstini tranzaksiya ichida o'rnatasiz va nega
azomi()sharti ham kerakligini isbotlaysiz. - Sessiya cookie, CSRF (Origin) va rol tekshiruvini (404 va 403 farqi) quraysiz.
- Taklif oqimini quraysiz: token xeshi, muddat, bir martalik, email mosligi, limit qulf ichida.
- MFA'ni "har birinchi omildan keyin" qilish kerakligini kanon xatosidan o'rganasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Capstone metodologiyasi, Multi-tenancy, Row Level Security, Session-based auth, RBAC va resurs egaligi, Broken Access Control: IDOR.
1. Nega bu kerak?
Capstone metodologiyasi darsida jamoa rejasini yozdik. Birinchi milestone — poydevor: kim kiradi, qaysi jamoaga tegishli va nima qila oladi. Keyingi hamma narsa (vazifalar, fayllar, to'lov) shu poydevorga qo'yiladi.
RFC-0001 dagi xavflar jadvalida bitta qator "juda yuqori" ta'sir bilan belgilangan: tenant sizishi. Bir o'quv markazi boshqa markazning o'quvchilari ro'yxatini ko'rsa — bu shunchaki xato emas. Bu mijozni yo'qotish va shaxsiy ma'lumot qonunchiligi bilan muammo (Shaxsiy ma'lumotlar qonunchiligi).
Hayotiy o'xshatish: biznes markaz. Bitta binoda o'nlab firma ishlaydi. Kirishda qorovul ro'yxatga qaraydi: "Siz qaysi firmadansiz?" Bu — kod tekshiruvi. Lekin har ofis eshigida o'z qulfi ham bor. Qorovul uxlab qolsa ham, begona odam ofisga kira olmaydi. Bu — RLS. Ikkalasi birga ishlaydi.
2. Talab: birinchi milestone
2.1 User story'lar va mezonlar
Birinchi milestone uchun beshta hikoya. Har mezon yonida — uni tekshiradigan kanon testi:
| Hikoya | Asosiy mezon | Javob |
|---|---|---|
| Ro'yxatdan o'tib, kiraman | noto'g'ri parol | 401 |
| takror email (katta-kichik harf farqsiz) | 409 | |
| Jamoa ochaman | ochgan odam — egasi, obuna — 14 kunlik sinov | 201 |
| Faqat o'z jamoamni ko'raman | begona jamoaning vazifalari | 404 |
| Hamkasbni taklif qilaman | boshqa email bilan qabul / takror qabul | 404 / 404 |
| Rolni boshqaraman | oddiy a'zo taklif yubormoqchi | 403 |
2.2 Maqsad emas
Bu milestone'da qilinmaydi: Google va Telegram bilan kirish, TOTP, parolni tiklash xati. Ular vazifalar-api da bor va sinalgan. MVP'ga email va parol yetadi. Har biri keyin qo'shiladi va bu README'dagi "Halol chegaralar" bo'limida yozilgan.
3. Qarorlar
3.1 Stek: nega Next.js emas
Xaritada bu capstone uchun ikki yo'l bor: Next.js yoki alohida backend. Kanon qarori — ADR-0010: API — NestJS 12 va pg, web — React 19 + Vite 8 SPA.
| Variant | Afzallik | Kamchilik (jamoa uchun) |
|---|---|---|
| Next.js (23-qism) | bitta loyiha, SSR, SEO | kirishdan keyingi ilova — SEO kerak emas; Payme webhook va BullMQ ishchisi baribir alohida jarayon |
| NestJS + React SPA | 30-qism tajribasi, modullar, DI; web — statik fayl | ikki loyiha, ikki build |
| Express + React SPA | eng sodda | modul chegaralari qo'lda; 36-qismdagi C4 modullari Nest'da tabiiy |
Asosiy dalil — Meta-freymvorklar xaritasi darsidagi savol: sahifani server chizishi kerakmi? jamoa ning hamma sahifasi login ortida. Google uni indekslamaydi, birinchi ochilish tezligi ham kamroq muhim. SPA nginx'dan statik fayl sifatida beriladi va API bilan bir origin'da turadi. Shu sababli cookie SameSite=Lax bilan muammosiz ishlaydi.
Ikkinchi qaror ADR-0010 da: Prisma yo'q. RLS bilan har so'rov tranzaksiya va kontekst talab qiladi. vazifalar-api da Prisma va pg ikki xil yo'l edi (Row Level Security), bu yerda bitta yo'l soddaroq.
3.2 Tenant modeli va sessiya
Ikkala qaror 36-qismda ADR sifatida yozilgan, bu yerda faqat xulosa:
- ADR-0002: umumiy baza, har tenant jadvalida
jamoa_id, Postgres RLS. Muqobillar — har jamoaga alohida schema yoki baza — 1000 jamoada migratsiya × 1000 (Multi-tenancy). - ADR-0003: server sessiyasi, JWT emas. Chiqish va bloklash darhol ishlasin (Session vs JWT qarori).
Tenant (ijarachi) — tizimdan alohida foydalanadigan mijoz tashkilot. jamoa da tenant — jamoa.
3.3 Rollar va 404/403 qoidasi
Uchta rol, uch daraja: azo (1), admin (2), egasi (3). Har amal minimal darajani so'raydi: vazifa yaratish — azo, taklif — admin, obuna — egasi. Bu oddiy RBAC (RBAC va resurs egaligi). jamoa ga ABAC (ruxsat rol emas, obyekt xususiyatlari bo'yicha — "faqat o'z bo'limidagi, ish vaqtida") kerak emas.
Muhim qoida — javob kodi:
- foydalanuvchi bu jamoa a'zosi emas → 404 "Jamoa topilmadi";
- a'zo, lekin rol yetmaydi → 403 "Bu amal uchun rol: admin".
Nega begona jamoaga 403 emas? 403 "jamoa bor, lekin sizga mumkin emas" degani. Hujumchi id'larni aylantirib, qaysi jamoalar borligini bilib oladi. 404 hech narsa oshkor qilmaydi (Broken Access Control).
Tekshirib ko'ring: Admin jamoa egasini oddiy a'zoga aylantirmoqchi. Kanon qanday javob beradi va nega?
Javob
404 "A'zo topilmadi (yoki egasi)". rolQoy dagi UPDATE … WHERE … AND rol <> 'egasi' egasi qatoriga tegmaydi, rowCount 0 bo'ladi. Egalikni o'tkazish — alohida, ikki tomon roziligi kerak bo'lgan amal; MVP'da yo'q. Agar admin egasini pasaytira olsa, jamoa egasiz qolardi — to'lov kimga tegishli? Bazada esa qisman noyob indeks ikkinchi egasini qo'yishga ham yo'l bermaydi.
3.4 Joriy jamoa qayerdan keladi
Bitta odam bir nechta jamoada bo'lishi mumkin: ertalab o'quv markazida, kechqurun o'z do'konida. So'rov qaysi jamoa uchun ekanini server qayerdan biladi? Ikki yo'l bor:
| Variant | Afzallik | Kamchilik |
|---|---|---|
sessiyada "joriy jamoa" (GET /v1/vazifalar) |
URL qisqa, frontend sodda | ikki tabda ikki jamoa — oxirgi tanlangani ikkalasiga ham tegadi |
URL'da (/v1/jamoalar/:j/vazifalar) |
har so'rov o'zi aniq; tablar mustaqil; log'da ko'rinadi | har marshrutda :j va har safar rol() |
RFC-0001 birinchi variantni yozgan edi: "joriy jamoa — sessiyadan". Kanon kodi esa ikkinchisini tanladi. Sabab — tablar. Malika bir tabda "Bahor" jamoasini, ikkinchisida "Qish"ni ochadi. Sessiyadagi joriy jamoa almashsa, birinchi tabdagi "Saqlash" tugmasi vazifani boshqa jamoaga yozib yuborardi. Bu tenant sizishining eng "begunoh" turi.
RFC bilan kod farq qilsa nima qilinadi? Kod to'g'ri bo'lsa, hujjat yangilanadi — RFC'ga "o'zgarish: URL'da, sababi — tablar" degan qator. Hujjat va kod jim ajralib ketmasin. Bu 36-qismdagi qoida (Evolyutsion arxitektura va texnik qarz).
4. Qurish
4.1 Rollar va siyosatlar
Avval baza rollari. API faqat jamoa_api roli bilan ulanadi — u superuser emas va RLS'ni chetlab o'ta olmaydi. Sxemani superuser faqat migratsiyada qo'llaydi (Rollar va huquqlar).
Kontekst ikki funksiya orqali o'qiladi: joriy_foydalanuvchi() va joriy_jamoa(). Ular tranzaksiyada o'rnatilgan ilova.* sozlamasini qaytaradi. Siyosat esa ikki shartdan iborat (sql/001-jamoa.sql, qatorlarga bo'lindi):
CREATE FUNCTION azomi(j bigint) RETURNS boolean
LANGUAGE sql STABLE SECURITY DEFINER
SET search_path = pg_catalog, public AS $$
SELECT EXISTS (SELECT 1 FROM azoliklar
WHERE jamoa_id = j AND foydalanuvchi_id = joriy_foydalanuvchi())
$$;
ALTER TABLE vazifalar ENABLE ROW LEVEL SECURITY;
ALTER TABLE vazifalar FORCE ROW LEVEL SECURITY;
CREATE POLICY vazifalar_jamoa ON vazifalar
USING (jamoa_id = joriy_jamoa() AND azomi(jamoa_id))
WITH CHECK (jamoa_id = joriy_jamoa() AND azomi(jamoa_id));Uch tafsilot:
FORCE— siyosat jadval egasiga ham ishlaydi. Busiz jadval egasi bo'lgan rol RLS'ni sezmaydi.SECURITY DEFINER—azomi()azoliklarni funksiya egasi huquqi bilan o'qiydi.SET search_pathesa begona sxemadagi soxta jadvalni chaqirib qo'yishdan himoya.WITH CHECK— yozishda ham o'sha shart. Busiz kontekst bo'yicha o'qib bo'lmaydi, lekin begonajamoa_idbilan yozish mumkin bo'lardi.
Xuddi shu siyosat fayllar, xabarlar va oqildi jadvallarida. jamoalar va azoliklar da RLS yo'q, ular uchun ruxsat kodda — bu "Halol chegaralar"da yozilgan qaror.
4.2 Kontekst — faqat tranzaksiya ichida
Kontekstni har so'rov boshida tx() yordamchisi o'rnatadi (umumiy/db.ts, telefon uchun qatorga bo'lindi):
export async function tx<T>(
pool: Pool,
fn: (c: PoolClient) => Promise<T>,
k: Kontekst = {},
): Promise<T> {
const c = await pool.connect();
try {
await c.query("BEGIN");
if (k.foydalanuvchi !== undefined)
await c.query(
"SELECT set_config('ilova.foydalanuvchi_id', $1, true)",
[String(k.foydalanuvchi)]);
if (k.jamoa !== undefined)
await c.query(
"SELECT set_config('ilova.jamoa_id', $1, true)",
[String(k.jamoa)]);
const n = await fn(c);
await c.query("COMMIT");
return n;
} catch (x) {
await c.query("ROLLBACK").catch(() => undefined);
throw x;
} finally {
c.release();
}
}Bo'lingan nusxa kanon fayl bilan mazmunan aynan — buni esbuild orqali TS → JS solishtiruvi bilan tekshirdik (bo'shliq va qatorlardan boshqa farq yo'q).
Kalit — set_config ning uchinchi argumenti true. U sozlamani faqat shu tranzaksiya uchun qo'yadi: COMMIT yoki ROLLBACK bilan o'chadi. Agar false bo'lsa, sozlama ulanishda qolardi. Pool o'sha ulanishni keyingi so'rovga beradi. Natijada A foydalanuvchisining konteksti B ning so'roviga o'tib ketadi — eng yomon turdagi sizish. Bu 27-qismdagi egasiSifatida naqshi, endi jamoa_id bilan.
Tekshirib ko'ring:
tx()ichidagifnxato tashladi. Ulanish pool'ga qaytganda unda Malikaningilova.jamoa_idsozlamasi qoladimi?
Javob
Yo'q. catch bloki ROLLBACK qiladi, set_config(…, true) esa faqat shu tranzaksiyaga tegishli — tranzaksiya tugashi bilan sozlama ham o'chadi. Keyin finally ulanishni pool'ga qaytaradi, u toza bo'ladi. ROLLBACK o'zi yiqilsa ham (.catch(() => undefined)), asl xato yo'qolmaydi — u qayta tashlanadi.
4.3 Ikki qatlam: kodda rol, bazada RLS
Kod qatlami — Jamoalar.rol() (jamoalar/jamoalar.ts, qatorga bo'lindi, kanon bilan aynan):
async rol(jamoa: number, f: number, kerak: Rol = "azo",
c?: PoolClient): Promise<Rol> {
const { rows: [q] } = await (c ?? this.pool).query<{ rol: Rol }>(
"SELECT rol FROM azoliklar"
+ " WHERE jamoa_id = $1 AND foydalanuvchi_id = $2",
[jamoa, f]);
if (q === undefined)
throw new TopilmadiXatosi("Jamoa topilmadi", "jamoa-topilmadi");
if (DARAJA[q.rol] < DARAJA[kerak])
throw new IlovaXatosi(403, `Bu amal uchun rol: ${kerak}`,
{ kod: "rol-yetmaydi" });
return q.rol;
}Har endpoint avval rol() ni chaqiradi, keyin tx() ichida kontekst bilan ishlaydi. So'rov yo'li shunday:
flowchart LR
B["Brauzer<br/>cookie + Origin"] --> M["auth middleware<br/>sessiya, CSRF"]
M --> R["rol()<br/>404 / 403"]
R --> T["tx(): set_config<br/>jamoa, foydalanuvchi"]
T --> P[("Postgres RLS<br/>jamoa_id + azomi")]
M -.->|"kirilmagan"| E1["401"]
R -.->|"begona"| E2["404"]Diagrammadagi uzuq strelkalar — rad etish yo'llari. Muhimi shuki, rol() unutilgan endpoint ham bazadan begona qator ololmaydi: RLS 0 qator qaytaradi. Teskarisi ham to'g'ri. RLS siyosatida xato bo'lsa, rol() baribir 404 qaytaradi.
4.4 Jonli model: nega azomi() ham kerak
Siyosatda faqat jamoa_id = joriy_jamoa() bo'lsa yetmaydimi? Kontekst o'zimizniki-ku. Lekin kontekst — ilova kodi o'rnatgan qiymat. Kodda xato bo'lsa (yoki hujumchi jamoa parametrini almashtirsa), kontekstda begona jamoa id'si turishi mumkin. Modelda sinaymiz:
const azoliklar = [
{ jamoa: 1, foydalanuvchi: 10 }, // Aziz — "Bahor" jamoasi
{ jamoa: 2, foydalanuvchi: 20 }, // Malika — "Qish" jamoasi
];
const vazifalar = [
{ id: 1, jamoa: 1, matn: "Bahor sirli vazifasi" },
{ id: 2, jamoa: 2, matn: "Qish rejasi" },
];
const azomi = (j, f) =>
azoliklar.some((a) => a.jamoa === j && a.foydalanuvchi === f);
const siyosatlar = {
"faqat jamoa_id": (v, k) => v.jamoa === k.jamoa,
"jamoa_id + azomi": (v, k) =>
v.jamoa === k.jamoa && azomi(v.jamoa, k.foydalanuvchi),
};
const kontekstlar = [
["kontekstsiz", {}],
["o'z jamoasi", { foydalanuvchi: 20, jamoa: 2 }],
["soxta jamoa", { foydalanuvchi: 20, jamoa: 1 }],
];
for (const [nom, siyosat] of Object.entries(siyosatlar)) {
const qatorlar = kontekstlar.map(([k, kon]) =>
`${k} ${vazifalar.filter((v) => siyosat(v, kon)).length}`);
console.log(`${nom}: ${qatorlar.join(" | ")}`);
}Konsolda:
faqat jamoa_id: kontekstsiz 0 | o'z jamoasi 1 | soxta jamoa 1
jamoa_id + azomi: kontekstsiz 0 | o'z jamoasi 1 | soxta jamoa 0Uchinchi ustunga qarang. Malika "Qish" jamoasida, lekin kontekstga 1-jamoa qo'yildi. Birinchi siyosat "Bahor sirli vazifasi"ni ko'rsatadi. Ikkinchisi esa a'zolikni bazadan tekshiradi va 0 qaytaradi. Kanon testi xuddi shu holatni haqiqiy Postgres'da sinaydi (pastda, «Tekshirish» bo'limida).
4.5 Sessiya va CSRF
Kirishdan keyin server 32 baytlik tasodifiy token yaratadi va uni cookie'ga yozadi. Bazaga esa tokenning o'zi emas, faqat SHA-256 xeshi tushadi. Baza sizsa ham, hujumchi tokenni tiklay olmaydi. Parol esa argon2id bilan — parol.ts 28-qismdan o'zgarishsiz ko'chirildi (Parolni xavfsiz saqlash).
Har so'rovda middleware cookie'ni o'qiydi va sessiyani topadi (auth/auth.ts, qatorga bo'lindi, kanon bilan aynan):
middleware(originlar: readonly string[]) {
return async (req: Request, _res: Response, next: NextFunction)
: Promise<void> => {
const t = cookieOl(req, COOKIE);
if (t === undefined) { next(); return; }
if (!["GET", "HEAD", "OPTIONS"].includes(req.method)) {
const o = req.get("origin");
if (o === undefined || !originlar.includes(o))
throw new IlovaXatosi(403,
"So'rov manbai (Origin) ruxsat etilmagan",
{ kod: "csrf" });
}
const { rows: [q] } = await this.pool.query<
{ id: string; email: string; toliq_ism: string }>(
"SELECT f.id, f.email, f.toliq_ism FROM sessiyalar s"
+ " JOIN foydalanuvchilar f ON f.id = s.foydalanuvchi_id"
+ " WHERE s.token_hash = $1 AND s.muddat > now()",
[xesh(t)]);
if (q !== undefined)
req.foydalanuvchi = { id: Number(q.id), email: q.email,
toliqIsm: q.toliq_ism };
next();
};
}CSRF himoyasi shu yerda (Tokenni qayerda saqlash va CSRF). Cookie bilan kelgan o'zgartiruvchi so'rov faqat ruxsat etilgan Origin'dan qabul qilinadi. SameSite=Lax — ikkinchi qatlam. Yana bir tafsilot kirish() da: hisob topilmasa ham soxta hash hisoblanadi. Shunda javob vaqti email bazada bor-yo'qligini oshkor qilmaydi.
Middleware Express darajasida turadi. Uning xatosi Nest filtriga yetmaydi, shuning uchun ilova.ts da alohida o'ram bor: IlovaXatosi → Problem Details. Kanon izohi buni ochiq yozgan: "Express middleware xatosi Nest filtriga yetmaydi". O'ramsiz CSRF rad etish kursdagi Problem Details shaklida chiqmasdi.
Sessiya 14 kun yashaydi: muddat ustuni bazada, cookie'ning maxAge i ham shuncha. Chiqish — bazadagi qatorni o'chirish va cookie'ni tozalash. Server sessiyasining asosiy afzalligi aynan shu: qator o'chdi — token o'sha soniyada o'ldi, JWT kabi muddat tugashini kutish yo'q.
Kanonda ikki narsa hali yo'q: "hamma qurilmalardan chiqish" va admin bloklashi. Ikkalasi ham bitta so'rov: DELETE FROM sessiyalar WHERE foydalanuvchi_id = $1. Parol o'zgarganda ham shu chaqirilishi kerak — aks holda parolni o'g'irlagan odamning ochiq sessiyasi yashashda davom etadi. Bu "O'zingiz qiling" ro'yxatida.
4.6 Taklif oqimi
Taklifda to'rtta qoida bor: token faqat xatda (bazada xesh), 7 kun, bir marta va faqat taklif qilingan email uchun.
sequenceDiagram
participant E as Egasi
participant A as API
participant D as Dilnoza
E->>A: POST /jamoalar/7/takliflar (email)
A->>A: rol admin+, limit, token xeshi
A-->>E: 201 (token xatga ketadi)
D->>A: POST /takliflar/token/qabul
A->>A: FOR UPDATE, email mosmi, muddat
A->>A: obuna qulfi, limit, INSERT a'zo
A-->>D: 201 jamoaId va rolQabul qilish tranzaksiyasi (qabul(), qatorga bo'lindi, kanon bilan aynan):
async qabul(token: string, f: Foydalanuvchi)
: Promise<{ jamoaId: number; rol: Rol }> {
return tx(this.pool, async (c) => {
const { rows: [t] } = await c.query<
{ id: string; jamoa_id: string; email: string; rol: Rol }>(
"SELECT id, jamoa_id, email, rol FROM takliflar"
+ " WHERE token_hash = $1 AND qabul_vaqt IS NULL"
+ " AND muddat > now() FOR UPDATE", [xesh(token)]);
if (t === undefined || t.email !== f.email)
throw new TopilmadiXatosi(
"Taklif topilmadi yoki muddati o'tgan", "taklif-topilmadi");
const jamoa = Number(t.jamoa_id);
await c.query(
"SELECT 1 FROM obunalar WHERE jamoa_id = $1 FOR UPDATE",
[jamoa]);
await this.billing.huquq(c, jamoa, "azo");
const r = await c.query(
"INSERT INTO azoliklar (jamoa_id, foydalanuvchi_id, rol)"
+ " VALUES ($1, $2, $3) ON CONFLICT DO NOTHING",
[jamoa, f.id, t.rol]);
if (r.rowCount === 0)
throw new KonfliktXatosi("Siz bu jamoa a'zosisiz",
{ kod: "allaqachon-azo" });
await c.query(
"UPDATE takliflar SET qabul_vaqt = now() WHERE id = $1",
[t.id]);
return { jamoaId: jamoa, rol: t.rol };
});
}Har qatorning sababi bor:
FOR UPDATE— bir token bilan ikki parallel qabul bo'lsa, ikkinchisi birinchisi tugashini kutadi vaqabul_vaqtni to'lgan holda ko'radi.t.email !== f.email— havola chatga tashlab yuborilsa ham, boshqa odam qo'shila olmaydi. Javob xuddi "topilmadi" kabi — farqi oshkor qilinmaydi.- obuna qatori qulfi — a'zolar limiti (tarifda 5 ta) parallel qabullarda ham oshmaydi. Limit taklif yuborishda emas, qabulda tekshiriladi: taklif o'rin band qilmaydi.
ON CONFLICT DO NOTHING+rowCount— allaqachon a'zo bo'lsa, 409 va tranzaksiya qaytadi: taklif ishlatilmagan bo'lib qoladi.
Kanonda taklif xati yuborilmaydi. Dev va testda token javobda qaytadi, production'da esa javobda faqat email. Xat adapteri — keyingi milestone ishi.
5. Tekshirish
5.1 Testlar haqiqiy Postgres'da
Har test fayli o'z bazasida ishlaydi: shablon bazadan CREATE DATABASE … TEMPLATE bilan nusxa. API jamoa_api roli bilan ulanadi — demak RLS testda ham haqiqiy (Test DB strategiyalari). Sozlash va tekshirish uchun alohida superuser ulanishi bor.
Tenant testining eng qiziq qismi — HTTP'dan tashqari, to'g'ridan-to'g'ri SQL. b foydalanuvchisi "Qish" jamoasida, lekin kontekstga "Bahor" jamoasi qo'yiladi (test/jamoa.test.ts dan bo'lak):
await c.query("SELECT set_config('ilova.foydalanuvchi_id', $1, true),"
+ " set_config('ilova.jamoa_id', $2, true)", [bId?.id, String(ja)]);
expect((await c.query("SELECT * FROM vazifalar")).rowCount).toBe(0);
await expect(c.query("INSERT INTO vazifalar"
+ " (jamoa_id, matn, muallif_id) VALUES ($1, 'soxta', $2)",
[ja, bId?.id])).rejects.toThrow(/row-level security/);Soxta kontekstda o'qish — 0 qator, yozish — row-level security xatosi. Bu jonli modeldagi uchinchi ustunning haqiqiy isboti. Testning shu qismi bo'lak: BEGIN, ROLLBACK va ulanishni olish tushirib qoldirildi, SQL satrlari qatorga bo'lindi.
5.2 Natija
npm run check (tip, lint, Vitest, build): 11 test o'tdi, ulardan 4 tasi jamoa.test.ts da. Ular nimani tekshiradi:
| Test | Nimani isbotlaydi |
|---|---|
| auth | men — 200; noto'g'ri parol — 401; AZIZ@… bilan takror ro'yxat — 409; cookie bor, Origin yo'q POST — 403; cookie'siz — 401 |
| tenant ajratish | begona jamoani o'qish va unga yozish — 404; o'z bo'sh jamoasi — []; SQL'da kontekstsiz va soxta kontekstda — 0 qator |
| rollar va taklif | taklif → qabul, boshqa email — 404, takror — 404, a'zo taklif qila olmaydi — 403, egasini pasaytirib bo'lmaydi, begonaga tayinlash — 422, If-Match — 412, a'zo chiqarilsa tayinlov bo'shaydi |
| tarif limiti | parallel so'rovlar chegaradan oshmaydi — keyingi darsda batafsil |
Testlar Windows 11, Node 24.21.0, PostgreSQL 18 va Redis'da yurgizildi. Xuddi shu testlar CI faylida lokal act bilan ham yashil o'tdi.
Auth testidagi AZIZ@… qatoriga e'tibor bering. Email Zod sxemasida trim().toLowerCase() bilan normallanadi, bazada esa CHECK (email = lower(email)) turadi. Katta harfli takror — boshqa hisob emas, o'sha email. Busiz bitta odam ikki hisob ochib, tarif limitini aylanib o'tardi.
5.3 Natijani halol o'qish: ADR va kod farqi
36-qismdagi ADR-0003 cookie'ni aniq yozgan: __Host-sessiya; HttpOnly; Secure; SameSite=Lax. Kanon kodida esa nom — sessiya, Secure esa faqat production'da (secure: NODE_ENV === "production"). Testlar yashil, chunki ular nomni emas, xulqni tekshiradi.
__Host- prefiksi brauzerga qo'shimcha shart qo'yadi: cookie Secure bo'lsin, Path=/ bo'lsin va Domain atributi bo'lmasin. Shunda subdomen cookie'ni bosib yozolmaydi. Kanon Path=/ ni qo'yadi, Domain yo'q, lekin nom va dev rejimidagi Secure mos emas. Bu ADR bilan kod orasidagi jim farq. Uni topish uchun ADR'ni kod bilan solishtirib o'qish kerak edi.
Yechim varianti: production'da nom __Host-sessiya, dev'da sessiya. Bu kanonda sinalmagan, "O'zingiz qiling" bo'limida — sizning qadamingiz. Saboq: ADR qabul qilingan bo'lsa, unga mos test ham bo'lsin (masalan, production rejimida Set-Cookie sarlavhasini tekshirish).
6. Biz shunday xato qildik: ikkinchi qadamsiz kirish
jamoa da hali TOTP yo'q. Lekin uni qo'shganingizda, vazifalar-api dagi xatoni takrorlamang. 36-qismgacha MFA (ikkinchi omil) faqat parol bilan kirishda tekshirilardi. TOTP yoqilgan hisob SMS kod, Telegram yoki Google orqali kirsa — darhol sessiya olardi, ikkinchi qadamsiz.
Xato kod o'qishdan topildi, keyin 4.5.0 regressiya testi bilan isbotlandi. Test TOTP yoqilgan hisob yaratib, SMS kod bilan kiradi va { mfa: "kerak" } kutadi. 36-qism kodida natija:
AssertionError: Expected values to be strictly deep-equal:
+ actual - expected
{
+ foydalanuvchi: {
+ email: 'mfa38@example.com',
+ id: 6,
+ toliqIsm: 'mfa38'
+ }
- mfa: 'kerak'
}Tarjimasi: "qiymatlar chuqur teng bo'lishi kutilgan edi". + qatorlari — haqiqiy javob: foydalanuvchi va sessiya. - qatori — kutilgani: ikkinchi qadam kerak. Ya'ni TOTP'ni yoqqan odam himoyalangan deb o'ylagan, aslida SMS orqali bitta omil bilan kirsa bo'lardi.
Tuzatish — hamma kirish yo'llari bitta metod orqali o'tadi (auth.controller.ts, qatorga bo'lindi, kanon bilan aynan):
async #birinchiOmildan(req: Request, res: Response,
f: Foydalanuvchi, eslabQol: boolean)
: Promise<{ mfa: "kerak" } | { foydalanuvchi: Foydalanuvchi }> {
if (await this.d.mfa.ombor.yoqilganmi(f.id)) {
this.d.mfa.kutish.qoy(res, { f: f.id, e: eslabQol });
await this.#xizmat.hodisa({ tur: "kirish_mfa_kutilmoqda",
foydalanuvchiId: f.id, ...mijoz(req) });
return { mfa: "kerak" };
}
await this.auth.sessiyaBer(req, res, f, eslabQol);
return { foydalanuvchi: f };
}Parol, SMS kod, Telegram — to'rttala yo'l endi return this.#birinchiOmildan(…) bilan tugaydi. Google (OIDC) qaytishida esa frontend'ga yo'naltirish: MFA kerak bo'lsa — /kirish?mfa=kerak, aks holda — bosh sahifa. Qoida NIST SP 800-63B dagi AAL2 talabiga mos keladi: kirish uchun ikki alohida omil isboti kerak. SMS kod yoki Telegram tasdig'i — bitta omil. Demak TOTP yoqilgan hisobda ular ham ikkinchi qadamga olib borishi kerak (Ikki faktorli autentifikatsiya va passkeys).
Narxi — UX. Google bilan kirgan foydalanuvchi endi ham TOTP kodini kiritadi, web'da esa yangi sahifa kerak. Saboq kengroq: xavfsizlik tekshiruvi bitta yo'lga emas, hamma yo'lga qo'yiladi. Yangi kirish usuli qo'shilganda, u avtomatik shu metod orqali o'tadigan qilib yozing.
7. Hujumchi nigohi
| Hujum | Qanday urinadi | jamoa javobi |
|---|---|---|
| IDOR | URL'dagi jamoa id'sini almashtiradi | rol() — 404; RLS — 0 qator |
| Kontekst xatosi | kod noto'g'ri jamoa_id o'rnatadi |
azomi() a'zolikni bazadan tekshiradi |
| Havolani ushlash | taklif havolasini chatdan oladi | email mos emas — 404 |
| CSRF | begona saytdan forma yuboradi | Origin ro'yxatda yo'q — 403 |
| Enumeratsiya | id'larni ketma-ket sinaydi | tashqarida ommaviy_id (UUIDv7), begona — 404 |
| Vaqt hujumi | javob vaqtidan email borligini bilmoqchi | hisob yo'q bo'lsa ham hash hisoblanadi |
Bitta ochiq joy bor: jamoalar va azoliklar jadvallarida RLS yo'q, ruxsat faqat kodda. U yerda xato bo'lsa, ikkinchi qatlam ushlamaydi. Kanon buni "Halol chegaralar"ga yozgan. Tashqi API kalitlari paydo bo'lganda — qayta ko'riladi.
8. Ko'p uchraydigan xatolar
8.1 set_config(…, false)
Sozlama ulanishda qoladi va pool uni keyingi foydalanuvchiga beradi. Har doim true va tranzaksiya ichida.
8.2 Superuser bilan ulanish
Superuser va BYPASSRLS rollari siyosatni sezmaydi. Testlar yashil, production — ochiq. API'ning o'z roli bo'lsin, testlar ham shu rol bilan.
8.3 Begona jamoaga 403
"Ruxsat yo'q" — jamoa borligini tasdiqlaydi. A'zo bo'lmaganga — 404.
8.4 Taklif tokenini bazada ochiq saqlash
Baza zaxirasi sizsa, hamma ochiq takliflar ishlab qoladi. Bazada — faqat xesh.
8.5 Limitni taklifda tekshirish
Taklif yuborilganda emas, qabulda tekshiring — va obuna qatori qulfi ostida. Aks holda beshta parallel qabul chegaradan oshadi.
8.6 Yangi kirish yo'liga MFA'ni unutish
Har kirish usuli bitta "birinchi omildan keyin" metodiga olib borsin.
9. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/38/02-saas-auth/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- A'zo bo'lmagan foydalanuvchi begona jamoani so'rasa —
- Siyosat jadval egasiga ham ishlashi uchun —
ALTER TABLE … ROW LEVEL SECURITY set_configsozlamasi faqat tranzaksiya uchun bo'lishi uchun uchinchi argument —- Bazada sessiya tokenining o'zi emas, uning — SHA-256
- Cookie bilan kelgan
POSTqabul qilinishi uchun tekshiriladigan sarlavha —
Yechim
- 404 — jamoa borligi oshkor qilinmaydi; rol yetmasa — 403.
- FORCE — busiz jadval egasi bo'lgan rol RLS'ni chetlab o'tadi.
- true —
COMMIT/ROLLBACKbilan o'chadi, pool'dagi keyingi so'rovga o'tmaydi. - xeshi — baza sizsa ham token tiklanmaydi.
- Origin — CSRF himoyasi;
SameSite=Lax— ikkinchi qatlam.
2-mashq (o'rta): ruxsat() qarori
ruxsat(jamoa, foydalanuvchi, kerak) funksiyasini yozing. A'zo emas — 404, rol darajasi yetmaydi — 403, aks holda 200. Darajalar: azo 1, admin 2, egasi 3. A'zoliklar Map da, kalit — "jamoa:foydalanuvchi". Oltita holatni sinang.
Ishora: Map.get topilmasa undefined qaytaradi (Map). Darajani obyektdan oling.
Yechim
const DARAJA = { azo: 1, admin: 2, egasi: 3 };
const azoliklar = new Map([
["1:10", "egasi"], ["1:11", "admin"], ["1:12", "azo"],
]);
function ruxsat(jamoa, foydalanuvchi, kerak = "azo") {
const rol = azoliklar.get(`${jamoa}:${foydalanuvchi}`);
if (rol === undefined) return 404; // begona jamoa
if (DARAJA[rol] < DARAJA[kerak]) return 403; // rol yetmaydi
return 200;
}
const sinovlar = [
[1, 12, "azo"], [1, 12, "admin"], [1, 11, "admin"],
[1, 10, "egasi"], [1, 99, "azo"], [2, 10, "azo"],
];
for (const [j, f, kerak] of sinovlar) {
console.log(`jamoa ${j}, foydalanuvchi ${f}, ${kerak}:`,
ruxsat(j, f, kerak));
}Konsolda:
jamoa 1, foydalanuvchi 12, azo: 200
jamoa 1, foydalanuvchi 12, admin: 403
jamoa 1, foydalanuvchi 11, admin: 200
jamoa 1, foydalanuvchi 10, egasi: 200
jamoa 1, foydalanuvchi 99, azo: 404
jamoa 2, foydalanuvchi 10, azo: 404Oxirgi qatorga qarang: 10-foydalanuvchi 1-jamoaning egasi, lekin 2-jamoada u hech kim — 404. Rol jamoaga bog'langan, foydalanuvchiga emas. Bu RBAC'ning multi-tenant ko'rinishi: "admin" global unvon emas, "shu jamoadagi admin".
3-mashq (qiyin): taklifni qabul qilish
qabulQil(taklif, email, vaqt) funksiyasini yozing. Shartlar kanondagidek: qabul qilingan, muddati o'tgan yoki email mos kelmaydigan taklif — 404 (uchalasiga bitta javob). Allaqachon a'zo — 409. Aks holda a'zo qo'shiladi, qabulVaqt yoziladi — 201. Beshta holatni sinang: boshqa email, to'g'ri, ikkinchi marta, 8 kundan keyin, allaqachon a'zo.
Ishora: a'zolarni Set da "jamoa:email" ko'rinishida saqlang (Set). Vaqt — millisekund, 7 kun = 7 * 86_400_000.
Yechim
const KUN = 86_400_000;
const hozir = Date.parse("2026-11-10T09:00:00Z");
const azoliklar = new Set(["1:dilnoza@example.uz"]);
function qabulQil(t, email, vaqt) {
if (t.qabulVaqt !== null || t.muddat <= vaqt || t.email !== email)
return 404; // bitta xabar: borligini oshkor qilmaymiz
if (azoliklar.has(`${t.jamoa}:${email}`)) return 409;
azoliklar.add(`${t.jamoa}:${email}`);
t.qabulVaqt = vaqt;
return 201;
}
const yangi = (jamoa, email) =>
({ jamoa, email, muddat: hozir + 7 * KUN, qabulVaqt: null });
const t1 = yangi(1, "jasur@example.uz");
console.log("boshqa email:",
qabulQil(t1, "begona@example.uz", hozir));
console.log("to'g'ri:", qabulQil(t1, "jasur@example.uz", hozir));
console.log("ikkinchi marta:",
qabulQil(t1, "jasur@example.uz", hozir));
const t2 = yangi(1, "ali@example.uz");
console.log("8 kundan keyin:", qabulQil(t2, "ali@example.uz",
hozir + 8 * KUN));
const t3 = yangi(1, "dilnoza@example.uz");
console.log("allaqachon a'zo:",
qabulQil(t3, "dilnoza@example.uz", hozir));Konsolda:
boshqa email: 404
to'g'ri: 201
ikkinchi marta: 404
8 kundan keyin: 404
allaqachon a'zo: 409Birinchi uchta qator — kanon testidagi ketma-ketlik bilan bir xil: begona — 404, egasi — 201, takror — 404. Nega 409 alohida? Allaqachon a'zo bo'lgan odam o'zi haqida bilishi xavfsiz va foydali: "siz bu jamoadasiz". Begona odamga esa "taklif bor, lekin sizniki emas" deyish — ma'lumot sizishi. Modelda 409 holatida qabulVaqt yozilmaydi: kanonda ham tranzaksiya qaytadi va taklif ishlatilmagan bo'lib qoladi.
10. O'zingiz qiling: jamoa/api poydevori
O'z jamoa repo'ngizda birinchi milestone'ni quring:
api/sql/001-jamoa.sql: rollar (jamoa_ilovaNOLOGIN,jamoa_apiLOGIN),foydalanuvchilar,sessiyalar,jamoalar,azoliklar(bitta egasi indeksi),takliflar,vazifalar;azomi()va RLS siyosatlari.umumiy/db.ts:poolYarat,tx(pool, fn, kontekst).auth/:parol.tsnivazifalar-apidan ko'chiring; ro'yxat, kirish, chiqish,men; middleware — sessiya va Origin.jamoalar/:yarat(egasi + sinov obunasi bir tranzaksiyada),royxat,azolar,rolQoy,chiqar,taklif,qabul.- Testlar: "tenant ajratish" (HTTP 404 va to'g'ridan SQL — soxta kontekstda 0 qator), "rollar va taklif".
- ADR-0003 farqini yoping: production'da
__Host-sessiya, va buni production rejimidagiSet-Cookietesti bilan tekshiring. Kanonda bu qadam sinalmagan. - Taklif muddati uchun test: muddat bazaning
now()i bilan solishtiriladi, shuning uchun soxta soat yordam bermaydi. Test admin ulanishi bilan muddatni o'tmishga suradi (UPDATE takliflar SET muddat = now() - interval '1 day') va qabul 404 bo'lishini tekshiradi. Kanonda bu test yo'q. - "Hamma qurilmalardan chiqish" va parol o'zgarganda barcha sessiyalarni o'chirish — bitta
DELETEva bitta test. - Ixtiyoriy:
vazifalarweb'ida/kirish?mfa=keraksahifasi — Google bilan kirgandan keyin TOTP kodini so'raydi va/2fa/tekshirga yuboradi. Kanonda faqat backend yo'naltirishi bor, sahifa — sizning qadamingiz.
Yechim namunasi: `yarat()` va `taklif()`
Jamoa ochish — uch yozuv bitta tranzaksiyada: jamoa, egasi a'zoligi va 14 kunlik sinov obunasi. Biri yiqilsa — hech biri qolmaydi (jamoalar/jamoalar.ts, qatorga bo'lindi):
async yarat(f: Foydalanuvchi, xom: unknown) {
const b = tekshir(JamoaSxemasi, xom, "body");
return tx(this.pool, async (c) => {
const { rows: [j] } = await c.query<
{ id: string; ommaviy_id: string }>(
"INSERT INTO jamoalar (nom) VALUES ($1)"
+ " RETURNING id, ommaviy_id", [b.nom]);
const id = Number(j?.id);
await c.query("INSERT INTO azoliklar"
+ " (jamoa_id, foydalanuvchi_id, rol)"
+ " VALUES ($1, $2, 'egasi')", [id, f.id]);
await this.billing.boshla(c, id);
return { id, ommaviyId: j?.ommaviy_id ?? "", nom: b.nom };
});
}Taklif — admin+, obuna huquqi, 24 baytlik token; bazaga xesh va 7 kunlik muddat:
async taklif(jamoa: number, f: Foydalanuvchi, xom: unknown) {
const b = tekshir(TaklifSxemasi, xom, "body");
return tx(this.pool, async (c) => {
await this.rol(jamoa, f.id, "admin", c);
await this.billing.huquq(c, jamoa, "azo");
const token = randomBytes(24).toString("base64url");
await c.query("INSERT INTO takliflar"
+ " (jamoa_id, email, rol, token_hash, muddat)"
+ " VALUES ($1, $2, $3, $4,"
+ " now() + make_interval(secs => $5))",
[jamoa, b.email, b.rol, xesh(token), TAKLIF_MS / 1000]);
return { token, email: b.email };
});
}Ikkala bo'lakda qaytariladigan tip annotatsiyasi tushirib qoldirildi, qolgani kanon bilan aynan. billing.boshla va billing.huquq — keyingi darslar mavzusi: hozircha "har doim ruxsat" qaytaradigan stub yozing.
11. Real ishda
- SaaS kompaniyalarda tenant ajratish — har code review'ning birinchi savoli: "Bu so'rovda
tenant_idbormi?" RLS kabi baza qatlami bunday xatoni production'dan oldin ushlaydi. - Auditda mijoz (bank, maktab) so'raydi: "Boshqa mijoz ma'lumotimizni ko'rmasligi qanday kafolatlanadi?" Javob — ikki qatlam va ularning testlari.
- Intervyuda "multi-tenant tizimni qanday quradingiz?" savoliga uch variant (umumiy sxema, schema-per-tenant, DB-per-tenant) va o'z tanlovingizni raqam bilan ayting.
- Bu qism. Keyingi darsda shu poydevorga vazifalar, fayllar va fon ishlar qo'yiladi.
Xulosa
- Multi-tenant'ning asosiy xavfi — tenant sizishi; himoya ikki qatlam: kodda
rol()(404/403), bazada RLS (jamoa_id = joriy_jamoa() AND azomi(jamoa_id)). - Kontekst
set_config(…, true)bilan faqat tranzaksiya ichida; API superuser'siz, o'z roli bilan. - Sessiya: cookie'da token, bazada SHA-256 xeshi; o'zgartiruvchi so'rovda Origin tekshiruvi.
- Taklif: xatda token, bazada xesh, 7 kun, bir marta, email mos, limit — qabulda va qulf ostida.
- MFA — har birinchi omildan keyin; ADR va kod farqini (
__Host-) solishtirib o'qish bilan topasiz.
Keyingi dars: SaaS capstone 2: yadro funksiyalar, fon ishlar, fayllar — jamoa vazifalari (If-Match, tayinlash, limit qulfi), S3'ga to'g'ridan yuklash va BullMQ fon ishi.
Manbalar
- PostgreSQL 18 — Row Security Policies: https://www.postgresql.org/docs/18/ddl-rowsecurity.html (tekshirildi, 2026-11-10:
FORCE— jadval egasiga ham) - PostgreSQL 18 —
set_config(System Administration Functions): https://www.postgresql.org/docs/18/functions-admin.html (tekshirildi, 2026-11:is_local = true— qiymat faqat joriy tranzaksiyada) - MDN — Set-Cookie, cookie prefiksi
__Host-: https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTTP/Reference/Headers/Set-Cookie (tekshirildi, 2026-11-10:Secure,Domainyo'q,Path=/) - NIST SP 800-63B — Authentication and Authenticator Management: https://pages.nist.gov/800-63-4/sp800-63b.html (tekshirildi, 2026-11: AAL2 — "ikki alohida autentifikatsiya omilini" isbotlash talab qilinadi; bir omilli SMS/OOB faqat parol yoki biometriya bilan juftlikda)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11):
jamoaapi —npm run check11/11 (Windows 11, Node 24.21.0, PostgreSQL 18, Redis).vazifalar-api4.5.0 MFA regressiyasi — 36-qism kodida yiqildi. Telefon formatidagi bo'laklar kanon bilan esbuild orqali solishtirildi. Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (2026-11-10).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.