Frilans dasturchi: mijoz topish, narxni hisoblash, texnik topshiriq va shartnoma
Qisqacha: Frilans — kompaniyada ishlamasdan, mijozlar uchun loyihalarni mustaqil bajarish. Mijoz platformalarda (Upwork, Fiverr, Kwork), Telegram'da va tanishlar orqali topiladi. Platformalar komissiya oladi: masalan, Fiverr yordam sahifasiga ko'ra sotuvchiga buyurtma summasining 80% qoladi (ya'ni 20% — platformaniki), Upwork esa 0–15% o'zgaruvchan stavka oladi — joriy shartni rasmiy saytdan tekshiring. Narxni "his bilan" emas, formula bilan hisoblang. Har loyiha — yozma texnik topshiriq, avans va bosqichli to'lov bilan.
Bu darsda
- Mijoz topish kanallarini va har birining narxini bilasiz.
- Soatbay narxni oylik maqsad, ish soati, komissiya va soliqdan hisoblaysiz.
- Loyiha narxini vazifalarga bo'lib, ehtiyot vaqt va avans bilan chiqarasiz.
- Texnik topshiriq va shartnomaga nimalar yozilishini bilasiz.
- Scope creep'ni (hajmning sezdirmay o'sishini) taniysiz va o'zgarish so'rovini yozasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Offer va maosh muzokarasi, Portfolio: loyihalarni tanlash, Estimatsiya va vazifani kichik qismlarga bo'lish.
1. Nega bu kerak?
Aziz'ga qo'shnisi murojaat qildi: "Do'konim uchun sayt kerak. Telefondan buyurtma qilsa bo'lsin. Qancha turadi?" Aziz o'ylanib "bir million" dedi. Raqam qayerdan kelgani — o'ziga ham noma'lum.
Ish boshlandi. Avval katalog so'raldi. Keyin "ikkita til ham bo'lsin". Keyin "admin panel kerak, Excel'ga yuklasin". Keyin "Telegram botga ham ulang". Ikki oy o'tdi. Sayt deyarli tayyor, lekin pul hali to'lanmagan: "Tugatsangiz to'layman". Hech qanday yozma kelishuv yo'q edi.
Aziz'ning muammosi dasturlashda emas. Uning uchta tizimi yo'q edi: narxni hisoblash, ish hajmini yozib qo'yish va to'lov tartibi.
Hayotiy o'xshatish: uy ta'mirlovchi usta. Yaxshi usta avval o'lchaydi, smeta yozadi va avans oladi. "Plitka ham qo'yib bering" desangiz, u "bu smetada yo'q, narxi mana shuncha" deydi. Bu ochko'zlik emas — bu kasb tartibi.
2. Frilans nima va kim uchun
Frilans (freelance) — doimiy ish beruvchisiz, loyiha bo'yicha mijozlar uchun ishlash. Frilanser — shunday ishlaydigan odam.
Frilansning uchta tomoni bor:
| Afzalligi | Narxi |
|---|---|
| vaqt va loyihani o'zingiz tanlaysiz | daromad har oy har xil |
| bir nechta mijoz — bitta mijozga bog'liq emas | mijoz qidirish ham ish vaqti |
| turli loyihalarda tez tajriba | mentor va kod review kamroq |
Junior uchun oxirgi qator muhim. Bozor xaritasi darsida aytilganidek, birinchi ish ko'pincha "o'sish maktabi" — mentor, review, jarayon. Frilansda bular yo'q yoki kam. Shuning uchun ko'pchilik frilansni asosiy ish bilan parallel boshlaydi yoki ma'lum tajribadan keyin o'tadi. Bu — tanlov, qoida emas.
Frilansda pul qanday kelishi va O'zbekistonda ish qanday rasmiylashtirilishi mavzusiga keyingi darsda alohida to'xtalamiz — Huquqiy shakl va soliq. Xalqaro mijozdan pul olish yo'llari — Remote va xalqaro ish darsida.
3. Mijoz qayerda
3.1 Platformalar
Xalqaro va MDH platformalari — mijoz va frilanserni bog'laydigan bozorlar. Ular xavfsiz to'lov va nizo tartibi beradi, buning uchun komissiya oladi. Nomlar — misol, reklama emas; joriy shartlarni har birining rasmiy saytidan tekshiring (holat: 2026-11).
| Platforma | Qanday ishlaydi | Komissiya (frilansdan) |
|---|---|---|
| Upwork | mijoz loyiha e'lon qiladi, siz taklif yuborasiz | 0–15%, o'zgaruvchan (rasmiy yordam sahifasi) |
| Fiverr | siz xizmat "paket"ini e'lon qilasiz, mijoz sotib oladi | 20% (sizga 80% qoladi; rasmiy yordam sahifasi) |
| Kwork | Fiverr'ga o'xshash, rus tilidagi bozor | 20% (ikkilamchi manba) |
Raqamlarni halol o'qing. Upwork'ning "Freelancer Service Fee" yordam sahifasi 0–15% oraliqni beradi va stavka taklif yoki shartnoma yuborilganda qotishini aytadi. Lekin bu sahifa bizning tekshiruvimizda to'liq ochilmadi — biz uni qidiruv natijasidagi parchadan o'qidik. Uchinchi tomon manbalariga ko'ra, bu tizim 2025-05-01 dan eski pog'onali stavkalar o'rniga kelgan. Fiverr'ning "Your earnings page" sahifasi ham shunday: 80% har yakunlangan buyurtmadan, qo'shimcha xizmat va choychaqa ham shunga kiradi. Kwork raqami esa bitta ikkilamchi manbadan. Shuning uchun jadvaldagi raqamni narx hisobiga qo'yishdan oldin rasmiy sahifani o'zingiz o'qing (holat: 2026-11).
Yana bir narsa: komissiya — yagona xarajat emas. Pulni platformadan kartangizga chiqarishda ham haq olinishi mumkin. Xalqaro mijozdan pul olish yo'llari va ularning shartlari — Remote va xalqaro ish darsida.
3.2 Telegram va mahalliy mijozlar
O'zbekistonda ko'p kichik buyurtma platformasiz keladi: tanishlar, do'konlar, o'quv markazlari, Telegram guruhlari. Bozor xaritasi va Ish qidirish darslarida aytilganidek, Telegram kanallarining ishonchli reytingi topilmadi — kanalni o'zingiz mezon bilan baholaysiz.
Mahalliy mijozning afzalligi — komissiya yo'q va mijoz yoningizda. Kamchiligi — himoya ham yo'q: platformadagi xavfsiz to'lov va nizo tartibi bo'lmaydi. Bu himoyani siz o'zingiz qurasiz: yozma topshiriq, avans va bosqichli to'lov bilan. Shu darsning asosiy qismi aynan shu haqda.
3.3 Birinchi mijoz
Birinchi mijozni topish eng qiyini — chunki sharhlar va tajriba yo'q. Uchta halol yo'l:
- Portfolio va case study. Launch va case study darsidagi case study — sizning reklamangiz. Mijoz "shunga o'xshash ish qilganmisiz?" deb so'raydi.
- Kichik, aniq xizmat. "Har qanday sayt" emas, "do'kon uchun Telegram buyurtma boti" yoki "landing sahifa — 5 kunda". Aniq xizmatni tushunish va sotib olish oson.
- Atrofingiz. Tanish biznes egasiga kichik muammosini hal qilishni taklif qiling. System design metodi darsidagi choyxona boti — aynan shunday buyurtma.
3.4 Taklif xati (proposal)
Platformada mijozga yuboriladigan taklif xati (proposal) — bu cover letter'ning frilans shakli (Rezyume va cover letter). Qoida o'sha: umumiy emas, aynan shu loyiha haqida.
Salom! E'loningizni o'qidim: sizga mahsulotlar katalogi va
Telegram'ga buyurtma xabari kerak.
Men shunga o'xshash ishni qilganman — onlayn do'kon (Express,
PostgreSQL, grammY bot, Mini App): havola. U yerda buyurtma
botga keladi va admin holatini o'zgartiradi.
Savol: katalogda nechta mahsulot bo'ladi va ularni kim
qo'shadi? Javobga qarab aniq narx va muddat aytaman.Uch qism: mijoz muammosini o'z so'zingiz bilan qaytarish, bitta mos dalil (havola bilan) va bitta aniq savol. Savol mijozni javob yozishga undaydi. Xatdagi do'kon — kursdagi bozor capstone'ingiz: o'z loyihangiz eng yaxshi dalil.
3.5 Xavfli "mijoz" belgilari
Frilansda ham, ish qidirishdagidek, firibgarlik uchraydi. Ish qidirish darsidagi belgilar shu yerda ham ishlaydi. Frilansga xos uchta holat:
- Katta "sinov ishi" bepul. "Avval butun sahifani bepul qilib bering, yoqsa — ishlaymiz." Kichik namuna normal, lekin real loyihaning bir qismi — bepul ish.
- Notanish fayl yoki repo. "Loyihamizni yuklab, ishga tushiring" — GitHub profil va LinkedIn darsidagi qoida: avval
package.jsonskriptlarini o'qing. - Ortiqcha to'lov va "qaytarib yuboring". Mijoz kelishilgandan ko'p pul o'tkazgandek qilib, farqni boshqa kartaga qaytarishni so'raydi. Pul tushganini bankingizda o'zingiz tekshirmaguncha hech narsa qaytarmang.
Umumiy qoida o'zgarmaydi: shoshiltirish, maxfiy ma'lumot so'rash va kelishuvdan tashqari to'lov yo'llari — to'xtash belgisi.
Tekshirib ko'ring: Aziz platformada 30 ta e'longa bir xil xat yubordi: "Hello! I am a professional developer with great skills. I can do your project." Nega javob kam?
Javob
Xat har qanday loyihaga mos — demak, birortasiga ham mos emas. Mijoz muammosi qaytarilmagan, dalil (havola) yo'q, savol yo'q. "Professional", "great skills" — tekshirib bo'lmaydigan so'zlar. Kam, lekin har biri aynan loyihaga yozilgan xat ko'proq javob oladi.
4. Narxni hisoblash
4.1 Soatbay va loyiha bo'yicha
Narxlashning ikki asosiy usuli bor:
- Soatbay (hourly) — ishlagan har soat uchun to'lov. Hajm noaniq bo'lganda qulay: qo'llab-quvvatlash, tuzatishlar, uzoq hamkorlik.
- Loyiha bo'yicha (fixed price) — butun ish uchun bitta narx. Hajm aniq bo'lganda qulay: landing, kichik bot, aniq funksiya.
Mahalliy mijozlar ko'pincha loyiha narxini so'raydi: "Hammasi qancha bo'ladi?" Lekin uni hisoblash uchun ham soatlik narxingizni bilishingiz kerak. Shuning uchun avval soatlik narxdan boshlaymiz.
4.2 Soatlik narx formulasi
Aziz'ning "bir million"i qayerdan kelmadi — u formulasiz edi. Formula oddiy savoldan boshlanadi: oyiga qo'lga qancha kerak?
Uch narsani hisobga oling:
- Hammasi hisob soati emas. Mijoz qidirish, yozishmalar, hisob-kitob — ish vaqti, lekin to'lanmaydi. Shuning uchun oydagi soatning faqat bir qismi mijozga yoziladi. Bu ulushni o'zingiz baholang.
- Komissiya. Platforma orqali bo'lsa — uning ulushi.
- Soliq. Tanlagan huquqiy shaklingizga qarab (Huquqiy shakl va soliq).
Quyidagi kod faqat formulani ko'rsatadi. Barcha kirishlar — misol va taxmin:
// kirishlar — taxmin; stavkalarni joriy manbadan oling
function soatlikNarx({ oylikMaqsad, soat, ulush, komissiya, soliq }) {
const hisobSoati = soat * ulush; // mijozga yoziladigan soatlar
const kerakliTushum = oylikMaqsad / ((1 - komissiya) * (1 - soliq));
return Math.round(kerakliTushum / hisobSoati);
}
const taxmin = {
oylikMaqsad: 10_000_000, // qo'lga, so'm
soat: 160, // oyiga ish soati
ulush: 0.6, // shundan mijozga yoziladigani
komissiya: 0.1, // platforma (misol)
soliq: 0.01, // soliq rejimi (misol)
};
console.log("soatiga:", soatlikNarx(taxmin), "so'm");
const togri = soatlikNarx({ ...taxmin, komissiya: 0 });
console.log("platformasiz:", togri, "so'm");Konsolda:
soatiga: 116910 so'm
platformasiz: 105219 so'mKodni qisqa o'qiymiz. 160 soatning 60% i — 96 soat mijozga yoziladi. Qo'lga 10 mln qolishi uchun tushum komissiya va soliqdan oldin kattaroq bo'lishi kerak — shuning uchun bo'linadi. { ...taxmin, komissiya: 0 } — obyekt nusxasi, faqat bitta maydon almashtirilgan (Spread va rest operatori).
4.3 Natijani halol o'qish
Bu raqam — boshlanish nuqtasi, bozor narxi emas:
- Kirishlar — taxmin. 60% ulush, 10% komissiya va 1% soliq — misol. Siz o'z holatingizni qo'ying. 1% — 2026-yilda yakka tartibdagi tadbirkor va o'zini o'zi band qilganlar uchun aylanma solig'i stavkasi (Prezidentning 2025-yil 12-avgustdagi PQ-247-son qarori; Soliq qo'mitasi xabari), lekin sizning rejimingiz boshqa bo'lishi mumkin.
- Bozor narxi topilmadi. O'zbekiston uchun soatbay frilans narxi bo'yicha mustaqil, metodologiyali ma'lumot topilmadi.
- Taqqoslash uchun. Rasmiy statistikaga ko'ra "Kompyuter dasturlash" sohasining 2025-yildagi o'rtacha oyligi ~19,67 mln so'm — butun soha va soliqdan oldingi raqam, daraja bo'yicha emas (Bozor xaritasi).
Formula sizga eng muhim narsani beradi: pastki chegara. Undan past narxga ishlasangiz, oylik maqsadingizga yetmaysiz. Muzokara shu chegaradan yuqorida bo'ladi.
4.4 Loyiha narxi
Loyiha narxi soatlik narxdan chiqadi: ishni vazifalarga bo'ling, har biriga soat baholang (Estimatsiya darsi), yig'indini soatlik narxga ko'paytiring.
Yana ikki narsa qo'shiladi:
- Ehtiyot vaqt (buffer) — baho odatda optimistik bo'ladi. Kutilmagan muammo uchun ulush qo'shing. Uning hajmi — o'z tajribangizdan: o'tgan loyihalarda baholaringiz qanchalik xato bo'lganiga qarang. Bu atamani Estimatsiya darsida ko'rgansiz.
- Avans — ishdan oldin to'lanadigan qism. U sizni "ish tugadi, pul yo'q" holatidan himoya qiladi va mijozning jiddiyligini ko'rsatadi.
Buni 2-mashqda hisoblaysiz.
4.5 "Qimmat ekan" desa
Narxni aytdingiz, mijoz: "Qimmat ekan, yarmiga qilib bering." Ikki yomon javob bor. Birinchisi — darhol rozi bo'lish: soatlik narxingiz pastki chegaradan tushadi. Ikkinchisi — "yo'q" deb suhbatni yopish.
Yaxshi javob — narxni emas, hajmni kamaytirish. Vazifalar ro'yxatingiz bor, demak, har bandning narxi ma'lum:
Tushunaman. Narx ro'yxatdagi vazifalardan chiqqan. Byudjetga
sig'ishi uchun birinchi bosqichda faqat katalog va Telegram'ga
buyurtma qilaylik — savat va admin panel keyingi bosqichda.
Shunda boshlanish narxi taxminan 40% ga kamayadi.Bu xatda siz soatlik narxingizni himoya qildingiz va mijozga tanlov berdingiz. Foiz — misol: uni o'z vazifalar ro'yxatingizdan hisoblang. Muzokaradagi langar va muqobil haqida — Offer va maosh muzokarasi darsida.
Chegirma berish ham mumkin — lekin ongli ravishda: masalan, birinchi mijozdan case study yozishga ruxsat evaziga. Shunda chegirma "bepul ish" emas, portfolio uchun almashuv bo'ladi.
5. Ish oqimi: brifdan qo'llab-quvvatlashgacha
5.1 Bosqichlar
Frilans loyiha — bir necha bosqich. Diagrammaga qarang: pul har bosqichga bog'langan:
flowchart TD
A["Mijoz bilan suhbat"] --> B["Texnik topshiriq"]
B --> C["Narx va shartnoma"]
C --> D["Avans"]
D --> E["1-bosqich va ko'rsatish"]
E --> F["Bosqich to'lovi"]
F --> G["Keyingi bosqichlar"]
G --> H["Qabul va yakuniy to'lov"]
H --> I["Qo'llab-quvvatlash"]Aziz'ning oqimida faqat birinchi va oxirgi tugunlar bor edi: suhbat va "tugatsangiz to'layman". O'rtadagi barcha himoya qatlamlari tushib qolgan edi.
5.2 Birinchi suhbat: brif savollari
Brif (brief) — mijoz bilan birinchi suhbatda yig'iladigan qisqa ma'lumot: nima kerak, kim uchun, qachongacha. Texnik topshiriq shu javoblardan yoziladi. Suhbatga savollar ro'yxati bilan boring:
1. Sayt (bot) qanday muammoni hal qiladi? Hozir qanday
ishlayapsiz — Telegram, daftar, Excel?
2. Kim foydalanadi: mijozlar, xodimlar, siz o'zingiz?
3. Eng muhim 3 ta funksiya qaysi? Qaysilari keyin ham bo'ladi?
4. Mahsulot va matnlarni kim tayyorlaydi?
5. Qachongacha kerak va nega aynan shu sana?
6. Byudjet bormi — taxminan qancha?
7. Ishga tushgandan keyin kim yangilab boradi?Uchinchi savol eng foydali: u "hamma narsa bo'lsin"ni ustuvorliklar ro'yxatiga aylantiradi. To'rtinchisi ko'p kechikishning oldini oladi: kod tayyor, lekin mahsulot rasmlari yo'q — bu sizning aybingiz emas, lekin muddat baribir cho'ziladi. Uni topshiriqqa yozing: "mahsulot ma'lumotlari — mijozdan, 1-haftagacha".
Oltinchi savoldan qo'rqmang. Mijoz byudjetni aytmasa ham, uning javobi foydali: "bilmayman" — demak, ikki variant taklif qilasiz (kichik va to'liq).
Bosqich (milestone) — ishning ko'rsatiladigan va to'lanadigan bir qismi. Masalan: "1-bosqich: dizayn sahifalari", "2-bosqich: katalog va savat". Har bosqich oxirida mijoz natijani ko'radi va to'laydi. Bu ikki tomonni ham himoya qiladi: mijoz katta pulni ko'rmagan ish uchun bermaydi, siz esa katta ishni to'lovsiz qilmaysiz.
5.3 Texnik topshiriq
Texnik topshiriq (TZ, scope of work) — nima qilinishi va nima qilinmasligi yozilgan hujjat. U shunday bo'lsin:
| Bo'lim | Misol |
|---|---|
| Natija | mahsulot katalogi, savat, Telegram'ga buyurtma |
| Kirmaydi | onlayn to'lov, ikkinchi til, mobil ilova |
| Qabul mezoni | telefonda buyurtma berib, botda ko'rish |
| Muddat va bosqichlar | 3 bosqich, 4 hafta |
Ikkinchi qatorga alohida e'tibor bering. "Kirmaydi" ro'yxati — eng kuchli himoya. Mijoz keyin "ikkinchi til ham bo'ladi deb o'ylagan edim" desa, siz hujjatga ko'rsatasiz. Bu bahs emas — bu kelishuv.
Qabul mezoni ham muhim. "Sayt yaxshi ishlasin" — o'lchanmaydi. "Telefonda buyurtma berib, uning botga kelganini ko'rish" — tekshiriladi. Mahsulot tafakkuri darsidagi talablarni tushunish ko'nikmasi shu yerda ishlaydi.
5.4 Hosting — mijozniki
Bitta texnik detal ko'p frilanserni chalg'itadi. Vercel'ning bepul Hobby rejasi faqat shaxsiy, notijorat foydalanish uchun (Vercel hujjatlari, 2026-09-14 yangilangan). Portfolio uchun u yetadi, lekin mijozning tijoriy loyihasini Hobby'ga joylash — qoidaga zid.
Mijoz loyihasi uchun tijoriy hosting kerak: pullik reja yoki boshqa xizmat. Hosting va domen narxini topshiriqqa alohida qator qilib yozing va akkauntni iloji bo'lsa mijoz nomiga oching. Shunda loyiha sizga bog'lanib qolmaydi va to'lov mijozning o'zidan bo'ladi.
6. Shartnoma
6.1 O'zbekiston qonunchiligida
O'zbekiston Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismida (1996-yil 29-avgust, lex.uz) bu ikki tur alohida boblarda: 37-bob — "Pudrat" (aniq natija yaratish, masalan sayt), 38-bob — "Haq evaziga xizmat ko'rsatish" (xizmat, masalan qo'llab-quvvatlash). Sizning dasturiy ishingiz qaysi turga kirishi va qanday rasmiylashtirilishi — huquqiy savol, uni bob nomidan hal qilib bo'lmaydi.
Bu dars — ma'lumot, huquqiy maslahat emas. Katta loyiha yoki muhim shartnoma bo'lsa, yuristga murojaat qiling. Huquqiy shakllar va soliq tomoni — keyingi darsda.
6.2 Shartnomaga nima yoziladi
Kichik loyihada ham yozma kelishuv bo'lsin — hatto bir sahifali. Asosiy elementlar:
| Element | Nima uchun |
|---|---|
| Ish hajmi va qabul mezoni | scope creep'dan himoya |
| Muddat va bosqichlar | to'lov bosqichga bog'lanadi |
| Narx, avans, to'lov usuli | "tugatsangiz to'layman" xavfi |
| Tuzatishlar soni | cheksiz "yana bir o'zgarish" emas |
| Kod va huquqlar | kod qachon mijozga o'tadi |
| Qo'llab-quvvatlash | muddati va alohida narxi |
"Kod va huquqlar" qatori bo'yicha ishonchli manba topilmadi. Keng tarqalgan amaliyot — kod to'liq to'lovdan keyin mijozga o'tishi — lekin bu umumiy tavsiya, huquqiy qoida emas. Shartnomada aniq yozing.
6.3 Yozishma ham hujjat
Rasmiy shartnoma tuzilmasa ham, kelishuvni yozma qayd eting. Suhbatdan keyin qisqa xabar yuboring:
Bugungi kelishuvni yozib qo'yay:
- Ish: katalog, savat, Telegram'ga buyurtma xabari.
- Kirmaydi: onlayn to'lov, ikkinchi til.
- Narx: N so'm; avans 30%, qolgani 2 bosqichda.
- Muddat: 4 hafta, har juma ko'rsatish.
Rozi bo'lsangiz, "ha" deb yozing — avansdan keyin boshlayman.Xabardagi foiz va muddat — misol. Muhimi — mijozning "ha" javobi yozishmada qoladi.
7. Scope creep
7.1 Hajmning sezdirmay o'sishi
Scope creep (hajmning sezdirmay o'sishi) — loyihaga kichik-kichik qo'shimchalar kelaverishi va ularning birortasi narx va muddatga qo'shilmasligi. Aziz'ning hikoyasi aynan shu: katalog, keyin til, keyin admin, keyin bot.
Har qo'shimcha alohida qaraganda kichik: "Bu bir soatlik ish-ku". Lekin ular yig'ilib, loyihani ikki barobar qiladi. Va har biriga "ha" deyish keyingisiga eshik ochadi.
7.2 O'zgarish so'rovi
Yechim — "yo'q" deyish emas, o'zgarish so'rovi (change request). Qoida: topshiriqda yo'q har yangi talab — alohida baholanadi, narxlanadi va yozma kelishiladi.
Admin uchun Excel eksporti — yaxshi g'oya. U topshiriqda
yo'q edi, shuning uchun alohida baholadim: taxminan 6 soat,
N so'm, muddat 2 kunga uzayadi. Hozir qo'shamizmi yoki
asosiy qismdan keyin, alohida bosqich qilib?Xatda mijoz uchun tanlov bor: hozir, keyin yoki umuman yo'q. Siz rad etmadingiz — narxni ko'rsatdingiz. Ko'p mijoz narxni ko'rgach "keyin qilamiz" deydi. Ba'zilari to'laydi. Ikkalasi ham yaxshi natija.
Xatolarni tuzatish esa boshqa narsa. Agar topshiriqdagi funksiya ishlamasa — bu sizning ishingiz, bepul tuzatiladi. Bu chegarani halol tuting: 3-mashqda ikkalasini ajratasiz.
Tekshirib ko'ring: Mijoz yozdi: "Savatda mahsulot soni noto'g'ri hisoblanyapti, va yana bitta narsa — chegirma kodlari ham qo'shsak?" Bu ikki so'rovni qanday ajratasiz?
Javob
Birinchisi — xato: savat topshiriqda bor va u noto'g'ri ishlayapti. Bepul tuzatiladi. Ikkinchisi — yangi funksiya: chegirma kodlari topshiriqda yo'q. U uchun o'zgarish so'rovi yoziladi: soat, narx, muddatga ta'siri. Ikkalasini bitta "ha" bilan qabul qilsangiz, yangi funksiya bepul ishga aylanadi.
8. Qo'llab-quvvatlash va munosabat
8.1 Loyihadan keyin
Sayt topshirildi — lekin ish shu bilan tugamaydi. Server yangilanishi, kutubxona zaifligi, yangi brauzer, kichik o'zgarishlar. Mijoz kimga murojaat qiladi? Sizga.
Buni oldindan kelishing. Ikki variant:
- Kafolat muddati — topshiriqdagi funksiyalardagi xatolarni ma'lum muddat bepul tuzatish. Muddat shartnomada yozilsin.
- Qo'llab-quvvatlash shartnomasi — oylik to'lov evaziga kichik o'zgarishlar va kuzatuv, soatlar chegarasi bilan.
Qo'llab-quvvatlash — barqaror daromad manbai ham. Bir nechta mijozning oylik shartnomasi frilans daromadining "pastki qavati" bo'ladi.
8.2 Topshirish
Loyihani topshirganda mijozga qoldiring: kirish ma'lumotlari (mijoz nomidagi akkauntlar), kod (repo), qisqa qo'llanma — README darsidagi kabi: qanday ishga tushiriladi, qanday yangilanadi. Sizsiz ham boshqa dasturchi davom ettira olishi kerak.
Bu odob emas, xavfsizlik ham. Parollar va kalitlar sizning shaxsiy akkauntingizda qolsa, mijoz uchun ham, siz uchun ham xavf.
8.3 Sharh va tavsiya
Frilansda keyingi mijoz ko'pincha oldingisidan keladi: platformadagi sharh yoki og'zaki tavsiya. Loyiha yaxshi tugagach, muloyim so'rang: sharh qoldirish yoki tanishlariga aytish. Case study yozish uchun ruxsat ham so'rang — mijoz ma'lumotini oshkor qilmasdan.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
| Xato | Nega yomon | To'g'ri yo'l |
|---|---|---|
| Narxni "his bilan" aytish | pastki chegaradan past bo'lishi mumkin | soatlik formula, keyin loyiha bahosi |
| Yozma topshiriqsiz boshlash | hajm cheksiz o'sadi | natija, "kirmaydi", qabul mezoni |
| Avanssiz ishlash | "tugatsangiz to'layman" | avans va bosqichli to'lov |
| Har qo'shimchaga "ha" | scope creep | o'zgarish so'rovi: soat, narx, muddat |
| Xatoni ham pullik qilish | ishonch yo'qoladi | topshiriqdagi xato — bepul |
| Mijoz loyihasini Hobby rejada | qoidaga zid | tijoriy hosting, mijoz nomida |
| Kalitlar o'z akkauntingizda | ikki tomon uchun xavf | mijoz nomidagi akkauntlar va qo'llanma |
| Bir xil taklif xati | javob kam | muammo, dalil, savol |
| "Qimmat" deyilganda narxni tushirish | pastki chegaradan past ishlaysiz | hajmni kamaytirish, bosqichlarga bo'lish |
Aziz'ning hikoyasida jadvalning dastlabki to'rt qatori bor edi. To'rttasi ham bir sababdan: yozma kelishuv yo'qligi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/39/15-frilans/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik). Raqamlar — mashq uchun o'ylab topilgan, haqiqiy bozor emas.
1-mashq (oson): topshiriqni tuzating
Mijozdan kelgan topshiriq: "Do'konim uchun zamonaviy, chiroyli sayt kerak, tez ishlasin, hamma narsa bo'lsin." Undagi muammolarni toping va «Texnik topshiriq» bo'limidagi to'rt bo'lim bo'yicha qaysi savollarni berishingizni yozing.
Yechim
Muammolar: "zamonaviy, chiroyli, tez" — o'lchanmaydi; "hamma narsa" — hajm cheksiz; muddat va qabul mezoni yo'q.
Savollar:
- Natija: saytda qaysi sahifalar bo'ladi? Buyurtma qanday qabul qilinadi?
- Kirmaydi: onlayn to'lov, bir nechta til, mobil ilova kerakmi — yoki keyin?
- Qabul mezoni: qachon "tayyor" deymiz? Masalan, telefonda buyurtma berib, uni botda ko'rish.
- Muddat: qachongacha kerak? Bosqichlarda ko'rib borasizmi?
2-mashq (o'rta): loyiha narxi
loyihaNarxi(vazifalar, stavka, ehtiyot, avansUlush) funksiyasi vazifalar soatlarini yig'sin, ehtiyot vaqtni qo'shib, soatlik stavkaga ko'paytirsin va avans summasini hisoblasin. Natija: { soat, jami, avans }. Misolda stavka 100 000 so'm, ehtiyot vaqt 25%, avans 30%.
Ishora: soatlar yig'indisi — reduce (reduce); Math.round bilan butun so'm.
Yechim
const vazifalar = [
{ nom: "dizaynni sahifaga o'tkazish", soat: 12 },
{ nom: "katalog va savat", soat: 20 },
{ nom: "Telegram'ga buyurtma xabari", soat: 6 },
{ nom: "deploy va topshirish", soat: 4 },
];
function loyihaNarxi(royxat, stavka, ehtiyot, avansUlush) {
const soat = royxat.reduce((s, v) => s + v.soat, 0);
const jami = Math.round(soat * (1 + ehtiyot) * stavka);
return { soat, jami, avans: Math.round(jami * avansUlush) };
}
const n = loyihaNarxi(vazifalar, 100_000, 0.25, 0.3);
console.log(`soat: ${n.soat}, narx: ${n.jami}, avans: ${n.avans}`);Konsolda:
soat: 42, narx: 5250000, avans: 157500042 soat ehtiyot vaqt bilan 52,5 soatga aylandi. Aziz'ning "bir million"iga solishtiring: o'xshash loyiha formula bo'yicha besh barobardan ko'proq chiqdi. Raqamlar o'ylab topilgan, lekin xulosa umumiy: "his bilan" aytilgan narx ko'pincha juda past bo'ladi. Natijada jami va avans ning qo'shtirnoqsiz chiqishi — ular son.
3-mashq (qiyin): o'zgarish so'rovi
Mijoz so'rovlari ro'yxati: har birida nom, kelishilgan (topshiriqda bormi) va soat. ozgarishSorovi(royxat, stavka) funksiyasi faqat kelishuvdan tashqari so'rovlarni olib, ularning ro'yxatini (nom (N soat)) va umumiy qo'shimcha narxni qaytarsin. Kelishilgan bandlar (masalan, xato tuzatish) narxga kirmaydi.
Ishora: filter bilan ajrating, reduce bilan soatlarni yig'ing, map bilan satrlar.
Yechim
const sorovlar = [
{ nom: "katalog filtri", kelishilgan: true, soat: 5 },
{ nom: "admin uchun eksport", kelishilgan: false, soat: 6 },
{ nom: "savatdagi xato", kelishilgan: true, soat: 2 },
{ nom: "ikkinchi til", kelishilgan: false, soat: 10 },
];
function ozgarishSorovi(royxat, stavka) {
const yangi = royxat.filter((s) => !s.kelishilgan);
const soat = yangi.reduce((s, v) => s + v.soat, 0);
return {
bandlar: yangi.map((s) => `${s.nom} (${s.soat} soat)`),
narx: soat * stavka,
};
}
const n = ozgarishSorovi(sorovlar, 100_000);
console.log("kelishuvdan tashqari:", n.bandlar.join("; "));
console.log("qo'shimcha narx:", n.narx, "so'm");Konsolda:
kelishuvdan tashqari: admin uchun eksport (6 soat); ikkinchi til (10 soat)
qo'shimcha narx: 1600000 so'm"Savatdagi xato" kelishilgan funksiyadagi xato — bepul tuzatiladi va ro'yxatga tushmadi. Yangi ikki so'rov 16 soat va 1,6 mln so'm: bu summani mijozga o'zgarish so'rovi xatida ko'rsatasiz. Natija mijozga tanlov beradi — hozir, keyin yoki yo'q.
4-mashq: Portfolio qadami
O'z frilans "xizmat kartochkangiz"ni yozing. Unda bo'lsin: bitta aniq xizmat (masalan, "Telegram buyurtma boti") va unga mos portfolio havolasi. Yana soatlik narxingiz — formula bilan, kirishlaringiz yozilgan holda. Oxirida bir sahifali topshiriq shabloni: natija, kirmaydi, qabul mezoni, bosqichlar va to'lov.
Yechim
Namuna (raqamlar va taxminlar — o'zingiznikini yozing):
Xizmat: kichik do'kon uchun Telegram buyurtma boti, 2 hafta
Dalil: bozor capstone — bot va admin (havola)
Soatlik narx: formula — maqsad X (qo'lga), 160 soat, ulush 0.6,
komissiya 0 (to'g'ridan-to'g'ri mijoz), soliq — rejimga qarab
Shablon:
- Natija: katalog, buyurtma, egasiga xabar
- Kirmaydi: onlayn to'lov, sayt
- Qabul: test buyurtma botdan egasiga keladi
- Bosqichlar: avans; 1-hafta ko'rsatish; yakuniy to'lov
- Qo'llab-quvvatlash: kafolat muddati, keyin oylik shartnomaMuhimi — kartochkadagi har raqamning manbasi yoki taxmin ekani ko'rinsin.
11. Real ishda
- Kompaniya ham "mijoz". Ishda mahsulot menejeri yoki boshqa jamoa sizga "mijoz" bo'ladi: talablarni aniqlash, hajmni kelishish va o'zgarishni baholash o'sha-o'sha. Agile va Scrum darsidagi backlog — aynan shu tartib.
- Autsorsing kompaniyalari. Bozor xaritasi darsidagi IT Park eksporti asosan boshqa mamlakatdagi mijozlar uchun ish. U yerda ham topshiriq, bosqich va o'zgarish so'rovi — kundalik ish.
- Rasmiylashtirish. Daromad doimiy bo'la boshlasa, uni qonuniy rasmiylashtirish kerak. Bu — keyingi dars.
- Narx muzokarasi. Mijoz bilan narx haqida gapirish — Offer va maosh muzokarasi darsidagi qoidalar: langar, muqobil, dalil.
Xulosa
- Mijoz manbalari: platformalar (komissiya — joriysini rasmiy saytdan tekshiring), Telegram va mahalliy mijozlar (komissiyasiz, lekin himoyasiz).
- Soatlik narx formulasi: oylik maqsad, hisob soatlari ulushi, komissiya va soliq — u pastki chegarani beradi.
- Loyiha narxi: vazifalar soati, ehtiyot vaqt, avans va bosqichli to'lov.
- Texnik topshiriqda "kirmaydi" ro'yxati va qabul mezoni bo'lsin; kelishuv — yozma.
- Scope creep'ga "yo'q" emas — o'zgarish so'rovi; topshiriqdagi xato — bepul.
- Mijoz loyihasi — tijoriy hostingda va mijoz nomidagi akkauntlarda (Vercel Hobby — notijorat).
Keyingi dars: Huquqiy shakl va soliq asoslari — daromadni O'zbekistonda qonuniy rasmiylashtirish yo'llari: o'zini o'zi band qilgan shaxs, YaTT, IT Park va xorijdan kelgan pul.
Manbalar
- Upwork — Learn about the Freelancer Service Fee (0–15%, shartnoma yuborilganda qotadi; rasmiy sahifa to'liq ochilmadi — qidiruv parchasi orqali, 2026-11): https://support.upwork.com/hc/en-us/articles/211062538-Learn-about-the-Freelancer-Service-Fee; 2025-05-01 sanasi — uchinchi tomon: https://golance.com/blogs/upwork-fees-explained-2026
- Fiverr — Your earnings page (sotuvchiga 80%; rasmiy yordam sahifasi, qidiruv orqali, 2026-11): https://help.fiverr.com/hc/en-us/articles/9234443621137-Your-earnings-page
- Kwork — 20% (ikkilamchi): https://beebom.com/kwork-online-store-freelance-services/
- Vercel Hobby Plan (tekshirildi, 2026-11; sahifa 2026-09-14 yangilangan): https://vercel.com/docs/plans/hobby
- O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism, 29.08.1996), 37-bob "Pudrat", 38-bob "Haq evaziga xizmat ko'rsatish" (tekshirildi, 2026-11): https://lex.uz/docs/180552
- Prezidentning PQ-247-son qarori (12.08.2025), aylanma solig'i 1% (tekshirildi, 2026-11): https://gov.uz/oz/soliq/news/view/78155 (2025-08-14)
- Milliy statistika qo'mitasi, 2025 o'rtacha ish haqi: https://kun.uz/news/2026/01/26/28-mln-somdan-223-mln-somgacha-ozbekistonda-sohalar-kesimida-oyliklar-qancha va https://www.spot.uz/oz/2026/01/26/salary/ (2026-01-26)
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.