To'lov xavfsizligi: PCI DSS va karta ma'lumotini saqlamaslik
Qisqacha: To'lov xavfsizligining birinchi qoidasi — karta ma'lumotiga umuman tegmaslik. Karta raqami va CVV sizning serveringizga, logingizga va bazangizga kelmasa, ularni o'g'irlab ham bo'lmaydi va PCI DSS talablari eng kichik ro'yxatga tushadi. Ikkinchi qoida — to'lov holatini faqat imzosi tekshirilgan webhook o'zgartiradi, brauzer emas. Bu darsda
vazifalaruchun to'lov arxitekturasi hujjatini yozamiz. Keyin lokal soxta provayder bilan yettita holatni sinaymiz: imzosiz soxta "to'landi" so'rovi zaif qabul qiluvchida buyurtmani "to'langan" qildi, kanon qabul qiluvchida esa 401 oldi.
Bu darsda
- PCI DSS nima, kim uchun majburiy va nega u sizning dasturingizga ham tegishli ekanini bilib olasiz.
- Integratsiya usuliga qarab qamrov qanday o'zgarishini (SAQ A, A-EP, D) tushuntirasiz.
- Karta raqamini loglarda topib niqoblaydigan funksiya yozasiz.
- To'lov webhook'ini tekshirishning beshta qatlamini haqiqiy hujumlar bilan ko'rasiz.
- Loyihaga
docs/TOLOV-ARXITEKTURA.mdni qo'shasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Payme Merchant API, Click integratsiyasi, Kiruvchi webhook'larni qabul qilish, Biznes mantiq zaifliklari.
1. Nega bu kerak?
29-qismda to'lov tizimlari bilan ishlagansiz: Payme — Basic auth va JSON-RPC, Click — MD5 imzo, Stripe va webhook'lar (Kiruvchi webhook'lar). U yerda savol "qanday ulanadi?" edi. Bu darsda savol boshqacha: "qayerda buzilishi mumkin?".
Tahdid modelida T16 qatori ("to'lov: soxta webhook 'to'landi', karta ma'lumotini saqlash") nazorat ustunida bo'sh edi (Threat modeling). vazifalar da hozir to'lov yo'q. Lekin pullik tarif — loyiha uchun tabiiy keyingi qadam. Arxitektura qarori kod yozilmasdan oldin qabul qilinsa, eng arzon bo'ladi.
To'lovdagi xato qimmat. Boshqa xatolar ma'lumot yoki vaqt yo'qotadi, bu yerda esa to'g'ridan-to'g'ri pul ketadi. Ikki xil yo'qotish bor:
- Karta ma'lumoti o'g'irlanishi. Serveringizdan minglab karta raqami ketsa — jarima, auditlar va karta qabul qilish huquqidan mahrum bo'lish xavfi.
- Soxta to'lov. Hujumchi to'lamay "to'landi" holatini oladi. Xizmat bepul ketadi, buni esa oy oxiridagi hisob-kitobda (reconciliation) payqaysiz.
Hayotiy o'xshatish: do'konda kassa apparati bankniki. Sotuvchi karta raqamini qog'ozga yozib olmaydi, faqat chekni ko'radi. Chek esa bankdan kelgani tekshiriladi, xaridor qo'lida "to'ladim" deb ko'rsatgani emas.
2. PCI DSS
2.1 Bu nima
PCI DSS (Payment Card Industry Data Security Standard — to'lov kartalari sohasining ma'lumot xavfsizligi standarti) — karta ma'lumotini saqlaydigan, qayta ishlaydigan yoki uzatadigan har qanday tashkilot uchun xavfsizlik talablari. Uni PCI SSC (PCI Security Standards Council — kengash) chiqaradi. Kengashni yirik karta brendlari tuzgan.
Muhim farq: kengash standartni yozadi, lekin unga rioya qilishni majburlamaydi. Majburiyat karta brendlari va sizning bankingiz (acquirer — savdogar uchun karta to'lovini qabul qiluvchi bank) bilan shartnomadan keladi.
Hozirgi holat (rasmiy sahifalar bo'yicha, 2026-11-09 da o'qildi):
- Joriy versiya — PCI DSS v4.0.1. Kengash blogi uni 2024-06-11 da e'lon qilgan: "cheklangan tahrir", formatlash va matn tuzatishlari, "yangi yoki o'chirilgan talablar yo'q".
- v4.0 2024-12-31 da iste'moldan chiqarilgan. Shundan keyin v4.0.1 yagona faol versiya.
- v4.0 da "kelajak sanali" deb belgilangan talablar 2025-03-31 dan majburiy bo'ldi.
Narx haqida: kengash sahifalarida savdogar uchun standartga rioya qilish narxi berilmagan. Audit, skaner va maslahat xizmatlari narxi xizmat ko'rsatuvchiga bog'liq — rasmiy manbada topilmadi.
2.2 Qaysi ma'lumot
Standart karta ma'lumotini ikki guruhga ajratadi:
| Guruh | Nimalar | Saqlash mumkinmi |
|---|---|---|
| Karta egasi ma'lumoti | karta raqami (PAN), egasining ismi, amal qilish muddati, xizmat kodi | mumkin, lekin qattiq himoya bilan |
| Nozik autentifikatsiya ma'lumoti (SAD) | CVV/CVC kodi, PIN, magnit tasma yoki chip ma'lumoti | avtorizatsiyadan keyin yo'q |
PAN (primary account number) — kartadagi 16 xonali (ba'zan 13–19) raqam. CVV — orqa tomondagi 3 yoki 4 xonali kod.
Ikkinchi qator eng qat'iy qoida. PCI DSS v4.0.1 ning 3.3.1-talabi (rasmiy SAQ hujjatidagi matn bo'yicha): nozik autentifikatsiya ma'lumoti avtorizatsiyadan keyin saqlanmaydi, hatto shifrlangan bo'lsa ham. Qabul qilingan hammasi avtorizatsiya tugashi bilan tiklab bo'lmaydigan holatga keltiriladi. 3.3.1.2 — alohida CVV haqida.
"Shifrlangan bo'lsa ham" ga e'tibor bering. Bu "yaxshi shifrlasak, saqlasa bo'ladi" degan fikrga javob. CVV'ning yagona vazifasi — "karta hozir qo'lingizdami?" ni tekshirish. Uni saqlagan tizim bu tekshiruvni ma'nosiz qiladi.
2.3 Qamrov va SAQ
Standartning hamma talabi hamma uchun emas. Qanchasi sizga tegishli — karta ma'lumoti tizimingizning qayeridan o'tishiga bog'liq. Kichik savdogarlar rioyani o'zi baholaydi — SAQ (Self-Assessment Questionnaire — o'z-o'zini baholash so'rovnomasi) bilan. Uning bir necha turi bor. Internet do'kon uchun asosiylari:
| Integratsiya | Karta ma'lumoti qayerdan o'tadi | SAQ turi (taxminiy) |
|---|---|---|
| yo'naltirish: foydalanuvchi provayder sahifasiga o'tadi | faqat provayder | A |
| provayder iframe'i sizning sahifangizda | faqat provayder, lekin sahifa sizniki | A + skript sharti |
| sizning sahifangizdagi JS karta maydonlarini yasaydi | brauzerda sizning kodingiz | A-EP |
| karta raqami sizning serveringizga keladi | sizning server | D — eng katta |
Qaysi SAQ sizga tegishli ekanini oxirida bank yoki karta brendi aytadi — jadval faqat yo'nalish beradi.
SAQ A ning 2025-yildagi o'zgarishi alohida. Kengash 2025-01-30 da e'lon qildi: SAQ A dan 6.4.3, 11.6.1 va 12.3.1-talablar (to'lov sahifasidagi skriptlar nazorati) olib tashlandi. O'rniga yangi muvofiqlik sharti qo'shildi: savdogar o'z sayti "elektron savdo tizimiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan skript hujumlariga moyil emas"ligini tasdiqlaydi. Yangi SAQ A 2025-03-31 dan amalda.
Kengashning 1588-sonli savol-javobi (2025-02) bu shartni aniqlashtiradi. U faqat provayderning to'lov formasi sizning sahifangizga joylashtirilgan (iframe) holatga tegishli. Foydalanuvchini provayderga yo'naltiradigan sahifaga (HTTP 30x, meta teg yoki JS yo'naltirish) va to'lovni to'liq provayderga topshirgan savdogarga tegishli emas. Shartni bajarishning ikki yo'li bor: o'z sahifangizda skript hujumlaridan himoya qilish (standartning 6.4.3 va 11.6.1-talablaridagi usullar) yoki provayderdan yozma tasdiq olish.
Bizning tanlov — yo'naltirish. Sabab oddiy: eng kichik qamrov va eng kam ish.
Tekshirib ko'ring: Jasur do'koniga "kartani shu yerda kiriting" formasini o'zi yozdi. Forma ma'lumotni provayder API'siga to'g'ridan-to'g'ri, brauzerdan yuboradi — serverga tegmaydi. Bu SAQ A bo'ladimi?
Javob
Yo'q. Karta maydonlarini Jasurning sahifasidagi o'z JS kodi yasaydi. Bu kod buzilsa (masalan, begona skript qo'shilsa), karta raqami hujumchiga ketadi. Shuning uchun jadval bo'yicha bu A-EP — server karta ko'rmasa ham. SAQ A uchun forma butunlay provayderniki bo'lishi kerak: yo'naltirish yoki provayder iframe'i.
2.4 Mahalliy kartalar
Uzcard va Humo — milliy to'lov tizimlari. PCI DSS karta brendlari va ularning qoidalari orqali ishlaydi. Milliy tizimlar uchun PCI DSS majburiymi va ularning o'z talablari qanday — rasmiy manba topilmadi (2026-11). Amaliy javob baribir bir xil: karta ma'lumoti provayder sahifasida kiritiladi, sizga faqat natija keladi. Bu qaysi standart bo'lsa ham eng xavfsiz arxitektura.
3. Karta ma'lumotini saqlamaslik
3.1 Qayerdan sizib qoladi
"Biz karta saqlamaymiz" deyish oson. Amalda karta raqami kutilmagan joylarga tushadi:
- So'rov logi. Kimdir test uchun o'z sahifangizda karta formasi yasadi. Logger esa butun tanani yozadi.
- Xato kuzatuvi. Sentry xato bilan birga so'rov tanasini ham yuboradi (Sentry chuqur).
- Analitika. Forma maydonlarini yozib boradigan skript.
- Qo'llab-quvvatlash. Foydalanuvchi chatga "kartam 4111…, nega pul yechilmadi?" deb yozadi.
Birinchi uchtasini arxitektura yopadi: karta maydoni sizning sahifangizda umuman yo'q. To'rtinchisi uchun loglardagi PAN'ni topib niqoblash kerak.
3.2 Logda PAN'ni topish
Karta raqamini oddiy "16 ta raqam" deb qidirish ko'p soxta ijobiy beradi: buyurtma ID'lari, telefon raqamlari, vaqt tamg'alari. Yordamga Luhn algoritmi keladi — karta raqamining oxirgi xonasi nazorat yig'indisi. Tasodifiy 16 xonali sonning faqat taxminan o'ndan biri Luhn'dan o'tadi.
Algoritm: o'ngdan har ikkinchi raqam ikkilanadi, natija 9 dan katta bo'lsa 9 ayriladi. Hammasi qo'shiladi, yig'indi 10 ga bo'linsa — raqam to'g'ri. Buni 2-mashqda o'zingiz yozasiz va loglar uchun niqoblovchi funksiya yasaysiz.
Niqoblash formati — birinchi 6 va oxirgi 4 raqam: 411111******1111. Birinchi 6 raqam — bank identifikatori (BIN), oxirgi 4 tasi — foydalanuvchi "qaysi karta?" degan savolga javob beradigan qism.
Lekin niqoblovchi ham himoya emas, oxirgi chora. U CVV'ni tanimaydi: uch xonali son har qanday kontekstda uchraydi. To'g'ri qoida — to'lov bilan bog'liq so'rov tanasini umuman log qilmaslik. Kanonda pino redact ro'yxati bor (Xavfsizlik loglari). Lekin u maydon nomlarini biladi, matn ichidagi raqamni emas.
3.3 Bizda nima saqlanadi
Arxitektura hujjatidagi ro'yxat qisqa: buyurtma id'si, summa, valyuta, provayder tranzaksiya id'si va holat. Kartaning oxirgi 4 raqami va brendi kerak bo'lsa ("Visa •••• 1111 bilan to'langan"), ular provayder javobidan olinadi. Bu PAN emas va saqlash mumkin.
4. Webhook — yagona haqiqat manbai
4.1 Nega brauzerga ishonilmaydi
To'lovdan keyin provayder foydalanuvchini sizning "rahmat" sahifangizga qaytaradi, masalan ?status=success&buyurtma=B-1 bilan. Bu URL'ni hujumchi o'zi yozib ochishi mumkin. Brauzer — foydalanuvchi qo'lidagi narsa. U nima desa ham, ma'lumot emas, taxmin.
Haqiqat manbai — provayderdan serverga to'g'ridan-to'g'ri keladigan webhook. Lekin unga ham faqat tekshiruvdan keyin ishoniladi:
sequenceDiagram
participant B as Brauzer
participant S as Bizning server
participant P as Provayder
B->>S: buyurtma B-1 yaratish
S->>B: provayder sahifasiga yo'naltirish
B->>P: karta ma'lumoti (faqat provayderda)
P->>S: webhook (imzo bilan) paid
S->>S: imzo, vaqt, takror, summa tekshiruvi
S->>P: 200 tez javob
P->>B: qaytish URL'i
B->>S: holat so'rovi (bazadan)Karta ma'lumoti faqat brauzer va provayder orasida yuradi. Bizning serverga ikki narsa keladi: buyurtma yaratish so'rovi va imzolangan webhook. "Rahmat" sahifasi holatni bazadan o'qiydi, URL'dan emas. Webhook hali kelmagan bo'lsa, sahifa "to'lov tekshirilmoqda" deydi.
4.2 Besh qatlam
| # | Tekshiruv | Nimadan himoya |
|---|---|---|
| 1 | imzo — provayder siri bilan HMAC, xom tana ustida, vaqtga chidamli solishtirish | soxta webhook |
| 2 | vaqt oynasi (kanonda ±5 daqiqa) | eski hodisani qayta yuborish (replay) |
| 3 | idempotentlik — hodisa id'si bo'yicha | provayderning qayta yuborishi, ikki marta hisoblash |
| 4 | biznes tekshiruvi — summa, valyuta, buyurtma bazadagi bilan bir xilmi | imzo to'g'ri, lekin ma'no noto'g'ri |
| 5 | tez javob (200), og'ir ish navbatga | provayder timeout'i va keraksiz qayta yuborishlar |
Birinchi uchtasi Kiruvchi webhook'lar darsidan tanish. To'rtinchisi to'lovga xos va eng ko'p unutiladigani.
4.3 Imzoni brauzerda sinab ko'ring
Kanon src/webhook/imzo.ts Standard Webhooks formatini ishlatadi: imzolanadigan matn id.vaqt.tana, HMAC-SHA256, base64, oldida v1,. Spetsifikatsiya vaqt oynasining aniq uzunligini bermaydi — 5 daqiqa kanon tanlovi. Quyida xuddi shu sxema Web Crypto bilan (kanon kodi Node'ning node:crypto sini ishlatadi; sir — mashq uchun oddiy satr):
const kod = new TextEncoder();
const b64 = (buf) =>
btoa(String.fromCharCode(...new Uint8Array(buf)));
const kalit = await crypto.subtle.importKey(
"raw", kod.encode("namuna-sir-faqat-mashq-uchun-32b"),
{ name: "HMAC", hash: "SHA-256" }, false, ["sign", "verify"],
);
async function imzola(id, vaqt, tana) {
const imzo = await crypto.subtle.sign(
"HMAC", kalit, kod.encode(`${id}.${vaqt}.${tana}`));
return "v1," + b64(imzo);
}
async function tekshir(h, xomTana, hozir) {
if (Math.abs(hozir - Number(h.vaqt)) > 300) return "eski";
const imzo = Uint8Array.from(atob(h.imzo.slice(3)),
(c) => c.charCodeAt(0));
const ok = await crypto.subtle.verify("HMAC", kalit, imzo,
kod.encode(`${h.id}.${h.vaqt}.${xomTana}`));
return ok ? "ok" : "imzo";
}
const hozir = 1762600000;
const tana = '{"buyurtma":"B-1","summa":120000,"status":"paid"}';
const imzo = await imzola("evt_1", hozir, tana);
const h = { id: "evt_1", vaqt: hozir, imzo };
const qayta = JSON.stringify(JSON.parse(tana), null, 1);
const soxta = tana.replace("120000", "1");
console.log("asl tana: ", await tekshir(h, tana, hozir));
console.log("qayta yozilgan:", await tekshir(h, qayta, hozir));
console.log("summa 1: ", await tekshir(h, soxta, hozir));
console.log("10 daqiqa: ", await tekshir(h, tana, hozir + 600));Konsolda:
asl tana: ok
qayta yozilgan: imzo
summa 1: imzo
10 daqiqa: eskiTo'rtta natija:
- Asl tana — imzo mos.
- Qayta yozilgan — mazmuni aynan, faqat bo'shliqlar boshqa. Imzo baytlar ustida, shuning uchun mos emas. Bu Express'dagi klassik xato:
express.json()tanani obyektga aylantiradi, keyin kodJSON.stringify(req.body)ni tekshiradi va hamma haqiqiy webhook rad etiladi. Yoki aksincha, tekshiruvni "vaqtincha" o'chirib qo'yishadi. Imzo tekshiruvi uchun xom tana kerak. - Summa 1 — hujumchi tanani o'zgartirdi, imzo mos emas.
- 10 daqiqa — imzo to'g'ri, lekin vaqt oynasidan tashqarida.
crypto.subtle.verify imzoni o'zi solishtiradi va vaqtga chidamli. Kanon kodida esa timingSafeEqual bor (crypto 2). === bilan solishtirish javob vaqti orqali imzoni bayt-bayt taxmin qilish eshigini ochadi.
5. Kanon tajribasi: lokal soxta provayder
5.1 Sozlama
To'lov akkaunti, karta va provayder kaliti ishlatilmadi — hamma narsa lokal. Ikki qabul qiluvchi yozildi, ikkalasi 127.0.0.1 da:
- ZAIF — imzoni tekshirmaydi, tanadagi
status: "paid"ga ishonadi. Taqqoslash uchun, loyihaga kirmaydi. - KANON — kanon
imzo.jsdagitekshir(Standard Webhooks), hodisa id'si bo'yicha idempotentlik va buyurtma bilan solishtirish.
Bazada bitta buyurtma: B-1, 120 000 so'm, holati "kutilmoqda". Provayder tomonni skript o'ynaydi: u ham "provayder", ham "hujumchi".
Diqqat: Bunday sinovni faqat o'z lokal qabul qiluvchingizga qiling. Haqiqiy do'konning webhook manziliga soxta "paid" yuborish — firibgarlikka urinish, "sinov" emas.
5.2 Natijalar
1) hujumchi: imzosiz soxta 'paid'
zaif → 200 buyurtma B-1 → tolandi(ZAIF) | buyurtma: tolandi(ZAIF)
kanon → 401 imzo: sarlavha
2) provayder (to'g'ri imzo)
kanon → 200 buyurtma B-1 → tolandi
3) o'sha hodisa qayta (provayder retry / replay) → 200 takror — e'tiborsiz (idempotent)
4) imzo to'g'ri, tana o'zgartirildi (summa 1 so'm) → 401 imzo: imzo
5) 10 daqiqa oldingi imzoli hodisa (replay) → 401 imzo: eski
6) tana qayta serializatsiya qilingan (bo'shliqlar) → 401 imzo: imzo (imzo XOM baytlar ustida)
7) imzo to'g'ri, lekin summa buyurtmanikiga mos emas (provayder tomonda soxtalashtirilgan checkout) → 422 summa mos emas (1 ≠ 120000)Birinchi qator butun darsning isboti. Zaif qabul qiluvchiga bitta oddiy POST yetdi: hujumchi webhook manzilini topdi (u ko'pincha /webhook/payme kabi oddiy) va {"status":"paid"} yubordi. Buyurtma to'langan bo'ldi. Kanon esa imzo: sarlavha deb rad etdi — imzo sarlavhalari umuman yo'q.
Qolganlari:
- 2 va 3 — to'g'ri hodisa bir marta ishlandi. Provayder uni qayta yuborganda (tarmoq uzilishi, timeout) javob 200: "qabul qildim". Lekin buyurtmaga ikkinchi marta tegilmadi. 200 qaytarish muhim: xato qaytarsangiz, provayder yuborishda davom etadi.
- 4, 5, 6 — imzo va vaqt qatlamlari, yuqoridagi brauzer misoli bilan bir xil.
- 7 — eng qiziq holat. Imzo to'g'ri: hodisani haqiqatan provayder yuborgan. Lekin summa 1 so'm. Bu qanday bo'ladi? Masalan, buyurtma summasi checkout so'rovida brauzerdan provayderga ketgan, hujumchi esa uni 1 ga o'zgartirgan. Provayder 1 so'mni halol qabul qilib, halol imzoladi. Imzo "kim yubordi?" degan savolga javob beradi, "to'g'ri summami?" degan savolga emas. Kanon summani bazadagi buyurtma bilan solishtirdi — 422.
Click integratsiyasi darsida summani tiyinga aylantirib aniq solishtirgandik — aynan shu sababdan.
5.3 Natijani halol o'qish: idempotentlik tartibi
Sinov skriptidagi qabul qiluvchida nozik joy bor. Hodisa id'si "ko'rildi" ro'yxatiga summa tekshiruvidan oldin qo'shiladi:
if (korilgan.has(n.id))
return javob(200, "takror — e'tiborsiz (idempotent)");
korilgan.add(n.id);
const bu = buyurtmalar.get(t.buyurtma);
if (!bu) return javob(422, "buyurtma yo'q");Kanon sinov skriptidan bo'lak (birinchi qator telefon uchun ikkiga bo'lindi). Sinov uchun bu yetarli edi. Lekin haqiqiy tizimda bu xato bo'lardi. Tasavvur qiling: hodisa keldi, id yozildi, keyin baza vaqtincha javob bermadi va 500 qaytdi. Provayder qayta yuboradi, server esa "takror — e'tiborsiz" deydi. To'lov hech qachon hisobga olinmaydi.
To'g'ri tartib — hodisa id'sini holat o'zgarishi bilan bitta tranzaksiyada yozish. Masalan, webhook_hodisalari jadvaliga UNIQUE (provayder, hodisa_id) bilan INSERT va buyurtmani UPDATE qilish bitta BEGIN … COMMIT ichida. Tranzaksiya yiqilsa, id ham yozilmaydi va qayta yuborish ishlanadi. Idempotency-Key darsidagi qoida bilan bir xil: 5xx bo'lsa kalit saqlanmaydi.
Tekshirib ko'ring: 7-holatda (summa 1 so'm) server 422 qaytardi. Provayder webhook'ni qayta yuboradimi va bu yaxshimi?
Javob
Ko'p provayderlar 2xx dan boshqa har qanday javobda qayta yuboradi. Natija har safar bir xil 422 bo'ladi — summa o'zgarmaydi. Shuning uchun ba'zi jamoalar bunday hodisani 200 bilan qabul qiladi, lekin buyurtmani "shubhali" holatiga o'tkazadi va alert yuboradi. Muhimi — buyurtma "to'landi" bo'lmaydi va voqea jurnalda qoladi. Qaysi javobni tanlash provayder hujjatiga bog'liq: Payme va Click'da xato javobining o'z formati bor (Payme Merchant API).
6. O'zbekiston provayderlari
29-qismdagi ikki provayderning himoya sxemalari Standard Webhooks'dan farq qiladi:
| Provayder | Kimligini isbotlash | Qo'shimcha |
|---|---|---|
| Payme | Authorization: Basic — kassa kaliti |
so'rovlar hujjatda ko'rsatilgan IP manzillardan |
| Click | sign_string — maydonlar va maxfiy kalitdan MD5 |
summa so'mda, kasr bilan |
Ikkalasida ham vaqt oynasi yo'q. Basic auth'da esa tana umuman imzolanmaydi — kalit tanani emas, yuboruvchini tasdiqlaydi. Bu bizga qo'shimcha mas'uliyat yuklaydi:
- Payme uchun IP ruxsat ro'yxati — reverse proxy'da. Kanon 29-qismda buni ixtiyoriy sozlama qilib qo'ygan.
- Idempotentlik — provayderning tranzaksiya id'si bo'yicha. Ikkala protokolda u bor.
- Summa tekshiruvi — har doim, bazadagi buyurtma bilan.
- Kalitni solishtirish —
timingSafeEqualbilan.
MD5 bugun kriptografik jihatdan eskirgan hisoblanadi. Lekin protokolni siz tanlamaysiz, provayder tanlaydi. Siz qila oladigan narsa — qolgan qatlamlarni mustahkam qilish.
7. Loyiha qadami: docs/TOLOV-ARXITEKTURA.md
Loyihaga kod emas, hujjat qo'shildi. To'lov kanonda yo'q, bu — dizayn qarori. Hujjatning uch bo'limi:
- Qamrovni minimal qilish. PAN, muddat va CVV hech qachon serverga, logga, Sentry'ga va bazaga tushmaydi. To'lov sahifasi — provayderniki (yo'naltirish yoki provayder iframe'i). Bizda — faqat buyurtma id'si, summa, valyuta, provayder tranzaksiya id'si va holat. CSP'da
form-actionvaframe-srcfaqat provayder domeniga (Content Security Policy chuqur). - Webhook — yagona haqiqat manbai. Yuqoridagi besh qatlam va o'lchov natijasi.
- O'zbekiston provayderlari. O'z sxemalari bor; integratsiya — provayder hujjati, sana va test (sandbox) akkaunti bilan, egasining qarori bo'yicha.
Hujjat o'zi haqida halol yozadi: "PCI DSS qamrovi xulosasi rasmiy matn bilan qayta tekshirilmagan — darsda manba va sana bilan beriladi". Darsning PCI DSS haqidagi qismi aynan shu tekshiruv: v4.0.1, SAQ A ning 2025-yildagi o'zgarishi va 1588-savol-javob — rasmiy sahifalardan.
Tahdid modelidagi T16 qatori endi "HUJJAT" holatida: kod yo'q, lekin arxitektura qarori va sinalgan qabul qiluvchi naqshi bor.
Diqqat: Hali commit qilmang. Arxitektura hujjati 35-qismning yakuniy holatida commit qilinadi — keyingi darsda.
8. Hujumchi nigohi
- Webhook manzili sir emas. U ko'pincha taxmin qilinadigan nomda:
/webhook/payme,/api/stripe. Himoya manzilni yashirishda emas, imzoda. - Narx brauzerda. Checkout so'rovida
summamaydoni bo'lsa, hujumchi uni o'zgartiradi. Summa server tomonda, bazadagi buyurtmadan olinsin. - Qaytish URL'i.
?status=successni o'zgartirish — eng arzon hujum. Holat faqat bazadan. - Poyga holati. Bitta buyurtma uchun ikki webhook bir vaqtda kelsa-chi? Idempotentlik va qulf — Biznes mantiq zaifliklari darsidagi webhook limiti voqeasining to'lovdagi ko'rinishi.
- Qaytarish (refund) yo'li. Hujumchi to'lov yo'lini emas, pul qaytarish yo'lini sinaydi: bir buyurtmani ikki marta qaytarish. U ham idempotent va summa bilan cheklangan bo'lsin.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 Brauzerga ishonish
?status=success — taxmin, fakt emas. Holat faqat webhook'dan.
9.2 Tanani qayta serializatsiya qilish
JSON.stringify(req.body) ustida imzo tekshiruvi hamma haqiqiy webhook'ni rad etadi. Xom baytlarni saqlang.
9.3 Imzo bor — summa tekshirilmaydi
Imzo yuboruvchini tasdiqlaydi, summani emas. Har doim buyurtma bilan solishtiring.
9.4 Idempotentlik kaliti tranzaksiyadan tashqarida
Id yozildi, ish yiqildi — qayta yuborish yo'qoladi. Id va holat bitta tranzaksiyada.
9.5 "Test uchun" karta formasi
O'z sahifangizdagi karta maydoni qamrovni SAQ A dan A-EP yoki D ga ko'taradi. Hatto test muhitida ham — loglar va xato kuzatuvi u yerda ham ishlaydi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/35/15-tolov/ da. 2-mashq Node 24.21.0 da, 3-mashq Git Bash'da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Kartadagi asosiy raqamning qisqa nomi —
- Avtorizatsiyadan keyin hatto shifrlangan holda ham saqlanmaydigan kod —
- Foydalanuvchi provayder sahifasiga yo'naltirilsa, internet do'kon uchun SAQ turi —
- Karta raqamining nazorat yig'indisi algoritmi —
- Imzo to'g'ri, summa mos emas bo'lganda kanon javobi — HTTP
Yechim
- PAN — primary account number.
- CVV — 3.3.1-talab: nozik autentifikatsiya ma'lumoti.
- A — iframe bo'lsa, qo'shimcha skript sharti; o'z JS formasi — A-EP.
- Luhn — oxirgi raqam nazorat raqami.
- 422 — imzo yuboruvchini tasdiqlaydi, summani emas.
2-mashq (o'rta): logda karta raqamini niqoblash
maskala(matn) funksiyasini yozing. Matnda 13–19 xonali raqam ketma-ketligini toping (xonalar orasida bitta bo'shliq yoki - bo'lishi mumkin). Luhn tekshiruvidan o'tsa, uni birinchi 6 + * + oxirgi 4 ko'rinishiga keltiring, o'tmasa — o'zgartirmang. Luhn uchun alohida luhn(raqamlar) funksiyasini yozing.
Ishora: regex /\b\d(?:[ -]?\d){12,18}\b/g va replace ga funksiya bering. Luhn'da o'ngdan sanang: indeks toq bo'lsa, ikkilang.
Yechim
function luhn(raqamlar) {
let s = 0;
for (let i = 0; i < raqamlar.length; i++) {
let r = Number(raqamlar[raqamlar.length - 1 - i]);
if (i % 2 === 1) r = r * 2 > 9 ? r * 2 - 9 : r * 2;
s += r;
}
return s % 10 === 0;
}
function maskala(matn) {
return matn.replace(/\b\d(?:[ -]?\d){12,18}\b/g, (topildi) => {
const r = topildi.replace(/[ -]/g, "");
if (!luhn(r)) return topildi;
return r.slice(0, 6) + "*".repeat(r.length - 10) + r.slice(-4);
});
}
console.log(maskala("karta 4111 1111 1111 1111 rad etildi"));
console.log(maskala("buyurtma 1234567890123, summa 120000"));
console.log(maskala("pan=5555-5555-5555-4444&cvv=123"));
console.log(maskala("telefon 998901234567"));Konsolda:
karta 411111******1111 rad etildi
buyurtma 1234567890123, summa 120000
pan=555555******4444&cvv=123
telefon 9989012345674111 1111 1111 1111 va 5555 5555 5555 4444 — karta tarmoqlarining ommaviy test raqamlari, haqiqiy karta emas. Buyurtma raqami Luhn'dan o'tmadi va o'zgarmadi. Telefon — 12 xona, regex'ga kirmadi. Uchinchi qatorga qarang: cvv=123 niqoblanmadi. Uch xonali sonni CVV deb tanib bo'lmaydi. Shuning uchun asosiy qoida — karta ma'lumoti logga umuman kelmasin, niqoblovchi esa oxirgi to'siq. Kamchiligi ham bor: Luhn'dan tasodifan o'tadigan buyurtma raqami ham niqoblanadi. Logda ortiqcha yulduzcha — sizgan PAN'dan arzon.
3-mashq (qiyin): webhook jurnalini tekshirish
Bash skript yozing. U ikki fayl yaratsin: buyurtmalar.txt (ID summa) va webhook.log (hodisa_id buyurtma summa status). Keyin bitta awk ikkala faylni o'qib, har hodisa uchun chiqarsin: takror hodisa id'si — takror, e'tiborsiz; summa buyurtmanikiga mos emas — summa mos emas (X != Y); bir buyurtma ikkinchi marta paid — ikkinchi marta to'landi; aks holda — ok.
Ishora: NR == FNR — birinchi fayl o'qilayotganini bildiradi. massiv[kalit]++ shart sifatida birinchi marta 0 (yolg'on), keyingi safar 1+ (rost) qaytaradi. awk dasturi apostrof ichida, shuning uchun matndagi apostrofni \047 bilan yozing.
Yechim
cat > buyurtmalar.txt <<'TXT'
B-1 120000
B-2 45000
B-3 9900
TXT
cat > webhook.log <<'TXT'
evt_1 B-1 120000 paid
evt_2 B-2 45000 paid
evt_1 B-1 120000 paid
evt_3 B-3 1 paid
evt_4 B-2 45000 paid
TXT
awk '
NR == FNR { summa[$1] = $2; next }
korilgan[$1]++ { print $1 ": takror, e\047tiborsiz"; next }
$3 != summa[$2] {
print $1 ": " $2 " summa mos emas (" $3 " != " summa[$2] ")"
next
}
$4 == "paid" && tolandi[$2]++ {
print $1 ": " $2 " ikkinchi marta to\047landi"
next
}
{ print $1 ": " $2 " ok" }
' buyurtmalar.txt webhook.logBiz ishga tushirdik:
evt_1: B-1 ok
evt_2: B-2 ok
evt_1: takror, e'tiborsiz
evt_3: B-3 summa mos emas (1 != 9900)
evt_4: B-2 ikkinchi marta to'landiUchinchi qator — provayderning qayta yuborishi, zararsiz. To'rtinchi — kanon tajribasidagi 7-holat. Beshinchisi esa boshqa hodisa id'si bilan o'sha buyurtma uchun ikkinchi to'lov. Bu provayder tomondagi takroriy yechish yoki ikki marta bosilgan "To'lash" tugmasi bo'lishi mumkin. Idempotentlik hodisa id'si bo'yicha bunday holatni ushlamaydi: buyurtma holati ham tekshirilishi kerak, ikkinchi to'lov esa qaytarishga (refund) yuboriladi. Bunday skript oy oxiridagi hisob-kitobning (reconciliation) eng sodda ko'rinishi (Refund, reconciliation va moliyaviy hisob).
11. Real ishda
- Ko'p startaplar SAQ A da qoladi: Stripe Checkout, Payme yoki Click sahifasiga yo'naltirish. Qamrovni kengaytirish — ongli va qimmat qaror.
- Tokenizatsiya. Takroriy to'lov uchun karta raqami emas, provayder bergan token saqlanadi. U faqat sizning savdogar hisobingizda ishlaydi va o'g'irlangan holda foydasiz.
- 3-D Secure — bank tomonidagi qo'shimcha tasdiqlash (SMS kod). U ham provayder sahifasida ishlaydi.
- Audit izi. Har webhook (xom tana, sarlavhalar, natija) alohida jadvalda saqlanadi — PAN bo'lmasa. Nizolar va hisob-kitob uchun kerak.
- Intervyu savollari: "Nega to'lov holatini frontend'dan olmaysiz?", "Webhook imzosini qanday tekshirasiz va nega xom tana?", "Idempotentlik kalitini qayerda saqlaysiz?", "SAQ A va SAQ D farqi?", "CVV'ni saqlash mumkinmi?"
Xulosa
- Eng yaxshi karta himoyasi — karta ma'lumotiga tegmaslik: to'lov sahifasi provayderniki, bizda faqat buyurtma, summa va holat.
- PCI DSS v4.0.1 — joriy versiya (2024-06); CVV va boshqa SAD avtorizatsiyadan keyin, shifrlangan bo'lsa ham, saqlanmaydi.
- Qamrov integratsiyaga bog'liq: yo'naltirish — SAQ A, iframe — A + skript sharti (2025-yildan), o'z JS formasi — A-EP, server orqali — D.
- Logda PAN — Luhn bilan topib niqoblash; lekin asosiy qoida — to'lov tanasini log qilmaslik.
- Webhook: imzo (xom tana), vaqt oynasi, idempotentlik (holat bilan bitta tranzaksiyada), summa tekshiruvi, tez 200.
- Kanon: imzosiz soxta "paid" — zaifda buyurtma to'landi, kanonda 401; imzo to'g'ri, summa 1 — 422.
Keyingi dars: Xavfsizlik audit checklisti — qismning yakuni: T01–T24 ni birma-bir yopamiz, qoldiq xavflarni yozamiz va 4.3.2 relizini commit qilamiz.
Manbalar
- PCI SSC blogi — Just Published: PCI DSS v4.0.1 (2024-06-11): https://blog.pcisecuritystandards.org/just-published-pci-dss-v4-0-1 (2026-11-09 da o'qildi)
- PCI SSC blogi — Important Updates Announced for Merchants Validating to SAQ A (2025-01-30): https://blog.pcisecuritystandards.org/important-updates-announced-for-merchants-validating-to-self-assessment-questionnaire-a (2026-11-09 da o'qildi)
- PCI SSC FAQ 1588 — How does an e-commerce merchant meet the SAQ A eligibility criteria for scripts? (2025-02): https://www.pcisecuritystandards.org/faq/articles/Frequently_Asked_Question/how-does-an-e-commerce-merchant-meet-the-saq-a-eligibility-criteria-for-scripts/ (2026-11-09 da o'qildi)
- PCI SSC hujjatlar kutubxonasi (PCI DSS v4.0.1, SAQ'lar): https://www.pcisecuritystandards.org/document_library/ (tekshirildi, 2026-11)
- PCI SSC — PCI Data Storage Do's and Don'ts (eski PDF varaqa): https://listings.pcisecuritystandards.org/pdfs/pci_fs_data_storage.pdf (fayl ochiladi, matni tekshirilmadi, 2026-11)
- Standard Webhooks spetsifikatsiyasi: https://github.com/standard-webhooks/standard-webhooks/blob/main/spec/standard-webhooks.md (tekshirildi, 2026-11)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): lokal soxta provayder — kanon
imzo.jsqabul qiluvchisi va taqqoslash uchun zaif qabul qiluvchi, 7 holat. To'lov akkaunti, karta va provayder kaliti ishlatilmadi; haqiqiy provayder bilan — sinalmagan. Web Crypto misoli va mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (Node 24.21.0, Git Bash, 2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.