Xulq patternlari: Strategy, Observer, Command, State va Chain backend'da
Qisqacha: Xulq naqshlari obyektlar o'rtasida mas'uliyat va aloqani taqsimlaydi. Strategy — bir vazifaning almashtiriladigan algoritmlari: beshta cheklagich, login qoidalaridagi kalit funksiyalari. Observer — "nima bo'ldi" deb e'lon qilish, kim tinglashini bilmasdan. Lekin xotiradagi hodisa jarayon qulasa yo'qoladi, shuning uchun webhook'lar outbox orqali ketadi. Command — ish ma'lumot sifatida: BullMQ navbatidagi ish. State — holat mashinasi, kanonda klasslarsiz: circuit breaker'ning uch holati. Chain — so'rov zanjiri, unda tartib bog'liqlikka aylanadi. Kanon tarixida zanjir bir marta xato bergan: middleware bitta so'rovda ikki marta ishlab, hisoblagichni ikki barobar oshirgan.
Bu darsda
- Strategy'ni klass bilan va oddiy funksiya bilan yozishni solishtirasiz.
- Xotiradagi Observer qachon yetarli va qachon outbox kerakligini ajratasiz.
- Navbat ishini Command sifatida o'qiysiz va undagi idempotent kalitni topasiz.
- Holat mashinasini State klasslarisiz yozasiz va qachon klasslar kerakligini bilasiz.
- So'rov zanjirida tartib nimani buzishini jonli modelda ko'rasiz.
Oldin bilishingiz kerak: Tuzilmaviy patternlar: Adapter, Facade, Decorator, Proxy, JS'da dizayn naqshlari, Hodisalar: @nestjs/event-emitter, Global enhancer'lar va bajarilish tartibi.
1. Nega bu kerak?
Tuzilmaviy patternlar darsida obyektlarning qanday ulanishini ko'rdik: o'rash, moslash, yashirish. Xulq naqshlari boshqa savolga javob beradi: kim nimani hal qiladi va kim kimga xabar beradi. Backend'da bu savollar har kuni chiqadi:
- tezlik chegarasini qayerda saqlash kerak — Redis, Postgres yoki xotira? Javob sozlamaga bog'liq bo'lsa, algoritm almashtiriladigan bo'lishi kerak;
- vazifa bajarildi — webhook, SSE oqimi va statistika bundan xabar topishi kerak. Lekin xizmat ularning hammasini bilishi shartmi?
- eslatma 30 daqiqadan keyin yuborilishi kerak — "ish"ni qanday saqlab, keyin bajarish mumkin?
- so'rov kirishdan handler'gacha 20 ga yaqin bosqichdan o'tadi — ular qaysi tartibda va nega aynan shunday?
JS'da dizayn naqshlari darsida Kuzatuvchi va Strategiyani sodda misollarda yozgansiz: yetkazib berish strategiyasi, once bilan kuzatuvchi. Bu dars ularni vazifalar-api ichida ko'rsatadi va uchta yangi naqsh qo'shadi: Command, State va Chain of Responsibility. Har biri uchun — yordam bergan joy, chegarasi va narxi.
Hayotiy o'xshatish: shifoxona. Har kasallikka o'z davolash usuli — strategiya. Bemor yotqizilsa, hamshira bo'limga e'lon qiladi — kuzatuvchi. Shifokor yozgan retsept — buyruq obyekti: uni dorixonachi keyin, boshqa joyda bajaradi. Bemor kartasidagi "qabulda → davolanmoqda → chiqarildi" — holat mashinasi. Qabulxona → hamshira → shifokor ketma-ketligi esa zanjir: har bo'g'in bemorni keyingisiga o'tkazadi yoki o'zi hal qiladi.
2. Strategy: almashtiriladigan algoritm
2.1 Klass strategiyalari
Strategy (strategiya) — bitta vazifa uchun bir nechta algoritm, umumiy interfeys ortida. Iste'molchi qaysi biri ishlayotganini bilmaydi. Kanon inventarida uchta katta oila bor:
| Interfeys | Strategiyalar | Kim tanlaydi |
|---|---|---|
Cheklagich |
Pg, Redis, Xotira, Zaxirali, Cheklovsiz — 5 ta | authYarat (config: REDIS_URL) |
LlmProvayder |
Gemini, OpenAI-mos, Anthropic, Soxta + Chidamli, Zaxirali o'ramlari | provayderYarat (AI_PROVAYDER) |
Pochtachi |
Smtp, Log, Xotira — 3 ta | authYarat (SMTP berilganmi) |
SOLID 1 darsida cheklagichlar tarixini o'lchagan edik: 31 va 35-qismlarda ikki yangi strategiya qo'shildi, guard esa o'zgarmadi. Bu Strategy'ning asosiy va'dasi va u bajarilgan.
Cheklovsiz va LogPochtachi alohida e'tiborga loyiq. Ular Null Object — "hech narsa qilmaydigan" strategiya. Cheklovsiz.ol() doim "ruxsat" qaytaradi, LogPochtachi esa xatni yubormaydi, faqat logga yozadi. Shunda iste'molchida if (cheklagich === null) tekshiruvi kerak bo'lmaydi. Lekin narxi ham bor. Null Object xatoni yashiradi, chunki u xato bermaydi, jim ishlaydi. Yaratuvchi patternlar darsida LogSms ning production'da OTP kodini logga yozishi aynan shu xavf edi. Null Object qayerda ishlashi mumkinligi config darajasida qat'iy cheklanishi kerak.
2.2 Funksiya strategiyalari
JS'da strategiya klass bo'lishi shart emas — funksiya ham yetarli. auth.controller.ts dagi login qoidalarini qarang (qatorlar bo'lindi):
const KIRISH = [
{ nom: "kirish-ip", limit: 30, oynaMs: D15, kalit: ip, … },
{ nom: "kirish-hisob", limit: 5, oynaMs: D15,
kalit: (req: Request) => { … `${e}|${ip(req)}` … }, … },
{ nom: "kirish-email", limit: 50, oynaMs: KUN,
kalit: emailOl, oshsa: "captcha" as const, … },
];Har qoidaning kalit maydoni — strategiya: "hisob kalitini qanday tuzish". IP bo'yicha — parol terib ko'rish (credential stuffing) hujumiga qarshi, email va IP juftligi bo'yicha — bitta hisobni buzishga qarshi, faqat email bo'yicha — ko'p IP'dan tarqatilgan hujumga qarshi. Guard bitta siklda hammasini qo'llaydi va qaysi kalit qanday tuzilishini bilmaydi. Kalit undefined qaytarsa, qoida o'tkaziladi. 2-mashqda shu qoidalarni ishga tushirasiz.
E'tibor bering, oshsa: "captcha" esa strategiya emas, bayroq. Guard ichida if (q.oshsa === "captcha") sharti bor. Nega bu yerda funksiya emas? Variant bitta va u guard'ning boshqa qismlari (CAPTCHA tekshiruvchisi, 400 javobi) bilan chambarchas bog'liq. Ikkinchi "oshsa" xulqi paydo bo'lsa, uni strategiyaga aylantirish vaqti keladi. Asosiy tamoyillar darsidagi uchlik qoidasi bu yerda ham ishlaydi.
Klass yoki funksiya? Strategiyada holat (ulanish, hisoblagich) va bir nechta metod bo'lsa — klass: PgCheklagich pool'ni saqlaydi va ol, tozala metodlarini beradi. Bitta sof hisob bo'lsa — funksiya: kalit hech narsani saqlamaydi.
2.3 Strategiya qayerda tanlanadi
Strategy naqshining kam aytiladigan qismi — tanlov qachon bo'ladi. Kanonda cheklagich ham, LLM provayderi ham, pochtachi ham bir marta, ilova ishga tushganda tanlanadi: authYarat va provayderYarat fabrikalarida (Yaratuvchi patternlar). Guard yoki xizmat har so'rovda "Redis bormi?" deb so'ramaydi — ularga allaqachon tanlangan obyekt beriladi.
Muqobil — har chaqiruvda switch: if (config.REDIS_URL) … else …. Bu ikki sababga ko'ra yomon. Birinchidan, tanlov mantig'i har iste'molchiga tarqaladi (SOLID 1 darsidagi 9 joyga tarqalgan ombor turlari aynan shu holat). Ikkinchidan, ish vaqtida strategiyani almashtirish kerak bo'lsa, uni bitta joyda qilish mumkin bo'lmaydi.
Ish vaqtida almashish kerak bo'lgan joy ham bor va kanon uni alohida yechgan. ZaxiraliCheklagich asosiy ombor xato bersa, 5 soniyaga xotira hisoblagichiga o'tadi. Bu ham strategiya almashinuvi, lekin u iste'molchidan yashirilgan: guard bitta Cheklagich ni ko'radi, almashinuv esa uning ichida. Ya'ni bu obyekt bir vaqtda ham strategiya, ham dekorator. Naqshlar real kodda shunday qo'shilib ketadi va bu xato emas.
3. Observer: e'lon qilish va tinglash
3.1 Xizmat kim tinglashini bilmaydi
VazifalarService har yozuvdan keyin hodisa chiqaradi:
this.hodisalar.emit(HODISA.yaratildi, v, this.egasi);HODISA — beshta nom: vazifa.yaratildi, vazifa.yangilandi, vazifa.bajarildi, vazifa.ochirildi va ro'yxat almashtirildi. Tinglovchilar @OnEvent(HODISA.bajarildi) dekoratori bilan ro'yxatdan o'tadi (Hodisalar: @nestjs/event-emitter). Kanonda ikkita tinglovchi bor: vazifalar.tinglovchi.ts dagi WebhookTinglovchi va integratsiya.module.ts dagi XabarchiTinglovchi. Ikkinchisi hodisani jonli SSE oqimiga uzatadi.
Xizmat izohida asosiy g'oya yozilgan: "xizmat KIM tinglashini bilmaydi". 25-qismda xizmat webhook'ni to'g'ridan chaqirardi. 30-qismdan beri faqat hodisa chiqaradi. Yangi iste'molchi (masalan, statistika) qo'shilsa, xizmat o'zgarmaydi — bu yana OCP.
3.2 Observer ichkariga sizib kirgan joy
Bitta joyda xizmat tinglovchilar haqida biladi. yangila metodida:
const kuzatiladi = ozgarish.bajarildi === true
&& this.hodisalar.hasListeners(HODISA.bajarildi);
const avval = kuzatiladi ? await this.ombor.ol(id) : undefined;Qator bo'lindi. "Bajarildi" hodisasi faqat false → true o'tishida chiqishi kerak. Buni bilish uchun avvalgi holatni o'qish kerak — bazaga qo'shimcha so'rov. Kanon bu so'rovni faqat kimdir tinglayotganda qiladi. Bu tezlik uchun ongli murosa: Observer'ning "xizmat tinglovchilarni bilmaydi" va'dasi qisman buzildi, lekin har yangilashdagi ortiqcha SELECT yo'qoldi. Murosaning narxi kichik va izoh bilan yozilgan.
3.3 Xotiradagi hodisa qulashda yo'qoladi
EventEmitter2 — jarayon ichidagi Observer. emit sinxron: tinglovchilar o'sha so'rov ichida, o'sha jarayonda ishlaydi. Bu ikki natija beradi:
- Yaxshi: tinglovchi so'rov kontekstini ko'radi (
sorovIdlogda bor) va hodisa ko'p kechikmaydi. - Xavfli: jarayon
emitdan keyin qulasa yoki tinglovchi xato bersa, hodisa yo'qoladi. Bazaga yozilgan vazifa bor, uning webhook'i esa hech qachon ketmaydi.
Shuning uchun kanonda haqiqiy webhook'lar xotiradagi Observer orqali ketmaydi. Ombor (pg-ombor.ts) hodisani vazifa yozuvi bilan bitta tranzaksiyada outbox jadvaliga yozadi (hodisaYoz), ishchi esa uni keyin tarqatadi (Transactional outbox naqshi). bogliqliklar.module.ts dagi izohda shunday deyilgan: XABARCHI tokeni "endi faqat testlar bergan xabarchi uchun". Ya'ni xotiradagi Observer jonli SSE oqimi va testlar uchun qoladi, kafolatli yetkazish esa outbox orqali.
Qoida: hodisa yo'qolsa nima bo'ladi? "Ekrandagi ro'yxat bir soniyaga eskiradi" — xotiradagi Observer yetarli. "Mijozning tizimi bilmay qoladi" — outbox kerak. Bu tanlov Event-driven arxitektura darsida batafsil.
Tekshirib ko'ring:
@OnEventtinglovchisi ichida xato chiqsa,POST /v1/vazifalarso'rovi nima bilan tugaydi? Vazifa bazaga yozilganmi?
Javob
Sukut bo'yicha so'rov 201 bilan tugaydi, vazifa ham yozilgan. @OnEvent ning suppressErrors sozlamasi sukut bo'yicha true: tinglovchi xatosi logga yoziladi, yuqoriga uzatilmaydi (NestJS hujjati, 2026-11). Kanonda bu sozlama o'zgartirilmagan.
Bu yaxshi va yomon xabar. Yaxshisi — mijoz xato olmaydi va qayta urinib dublikat yaratmaydi. Yomoni — hodisa jimgina yo'qoldi: SSE oqimi yoki webhook xabar topmadi, faqat logda bitta qator qoldi. suppressErrors: false qo'yilsa, teskarisi bo'ladi: xato xizmatga, keyin controller'ga ko'tariladi. Vazifa esa allaqachon yozilgan (yarat avval omborni chaqiradi, keyin hodisa chiqaradi). Mijoz 500 oladi, qayta urinadi va ikkinchi vazifa paydo bo'ladi. Ikki yo'lning hech biri kafolat bermaydi. Shuning uchun kanondagi XabarchiTinglovchi "yubor va unut" (fire-and-forget) uslubida ishlaydi, kafolat kerak bo'lgan ish esa outbox'ga yoziladi.
4. Command: ish — ma'lumot sifatida
Command (buyruq obyekti) — "nima qilish kerak"ni ma'lumotga aylantirish: bajarish keyinroq, boshqa joyda, qayta urinish bilan bo'lishi mumkin. Backend'da uning eng ko'p uchraydigan shakli — navbat ishi.
navbat/navbat.ts dagi eslatma shunday navbatga qo'yiladi (qatorlar bo'lindi):
await this.eslatma.add("muddat", x, {
jobId: `eslatma-${String(x.vazifaId)}-${…muddat…}`,
delay: kechikish,
});Ish — uchta qism: nom (muddat), ma'lumot (vazifaId, foydalanuvchiId, muddat) va sozlama. Uni API jarayoni yaratadi, ishchi esa 30 daqiqadan keyin, boshqa jarayonda bajaradi (BullMQ asoslari). Ish Redis'da saqlanadi, demak jarayon qulasa ham yo'qolmaydi.
Command'ning backend'dagi ikki muhim xususiyati:
- Idempotent kalit.
jobIdvazifa va muddatdan tuziladi. Bir xil eslatma ikki marta qo'shilsa, BullMQ ikkinchisini e'tiborsiz qoldiradi. Buyruq obyekti ma'lumot bo'lgani uchun uni solishtirish va takrorini aniqlash mumkin. Funksiya chaqiruvini esa bunday solishtirib bo'lmaydi. - Qayta urinish siyosati. Sukut sozlamalarida
attempts: 5va eksponensial kutish bor. Doimiy xatoda esa ishlovchiUnrecoverableErrortashlaydi va ish qayta urinilmaydi.
Idempotent kalitning bitta chegarasi bor. BullMQ hujjatiga ko'ra, takror faqat ish navbatda turgan paytda ushlanadi. Ish o'chirilgandan keyin xuddi shu jobId bilan yana qo'shsa bo'ladi. Kanonda bajarilgan ishlar 24 soat saqlanadi (removeOnComplete: { age: 24 * 3600 }). Demak bir kundan keyin kelgan takror eslatma yana yuboriladi. Eslatma uchun bu xavfsiz: muddat o'tib bo'lgan. To'lov kabi ishda esa takrorni bazadagi yozuv bilan ham tekshirish kerak (Idempotentlik va timeout budjeti).
Outbox jadvali ham aslida buyruqlar jurnali. Har qator — "shu hodisani obunachilarga yetkaz" degan ma'lumot: hodisa turi, egasi va tanasi. Uni tranzaksiya ichida API yozadi, ishchi esa rejali ish (har 10 soniyada) sifatida o'qib bajaradi. GoF (1994-yilgi "Design Patterns" kitobining to'rt muallifi) atamalarida API — buyruqni yaratuvchi, ishchi — bajaruvchi. Ular orasidagi bog'lanish faqat jadval sxemasi. Shuning uchun ishchi qayta ishga tushsa ham, API yangilansa ham, bajarilmagan buyruqlar navbatda kutib turadi. Command'ning backend'dagi asosiy kuchi aynan shu: ish va uning bajarilishi vaqt va jarayon bo'yicha ajraladi.
Ikkinchi, sodda Command — buyruq.ts dagi CLI: npm run buyruq -- teglar yoki eksport csv. Bu yerda buyruq — terminal argumenti. Lekin u xuddi shu xizmatlarni HTTP'siz chaqiradi (Monorepo, standalone ilova va CLI buyruqlar).
GoF kitobidagi Command'ning yana bir mashhur xususiyati — bekor qilish (undo). Kanonda undo yo'q va bu backend uchun tabiiy. Backend'da "bekor qilish" odatda teskari amal (kompensatsiya) bilan qilinadi, buyruq tarixini orqaga aylantirish bilan emas. Kompensatsiya Saga darsida keladi. Undo ko'proq muharrir va UI ilovalarida uchraydi.
5. State: holat mashinasi
5.1 Klasssiz holat mashinasi
State (holat) naqshi GoF'da har holatni alohida klass qiladi: YopiqHolat, OchiqHolat, har biri o'z xulqi bilan. Kanon inventarida "State klasslari — yo'q" deb yozilgan. Lekin holat mashinasining o'zi bor — ai/chidamli.ts dagi circuit breaker (avtomat o'chirgich: tashqi xizmat ketma-ket xato bersa, unga so'rov yuborishni vaqtincha to'xtatadi — xuddi uydagi elektr avtomati kabi).
Holat mashinasi (state machine) — obyekt bir vaqtda faqat bitta holatda bo'ladi va boshqa holatga faqat ruxsat etilgan "o'tish" orqali o'tadi. Diagrammada har to'rtburchak — holat, har strelka — o'tish, strelka ustidagi yozuv — o'tishga sabab bo'lgan voqea. Avval yopiq dan boshlang va strelkalar bo'ylab yuring:
stateDiagram-v2
[*] --> yopiq
yopiq --> ochiq: ketma-ket xatolar soni chegaraga yetdi
ochiq --> yarim: ochiq turish vaqti o'tdi
yarim --> yopiq: sinov so'rovi muvaffaqiyatli
yarim --> ochiq: sinov so'rovi xato
yopiq --> yopiq: muvaffaqiyat, hisoblagich 0Kanonda bu mashina 30 qatorli Breaker klassi: holat uch qiymatli birlashma tur ("yopiq" | "ochiq" | "yarim"). O'tishlar uch joyda: xato(), muvaffaqiyat() va holat getter'i (vaqt o'tsa, ochiq → yarim). Faqat vaqtinchalik xatolar hisoblanadi. Foydalanuvchi bekor qilgan so'rov yoki sxema xatosi provayder sog'lig'iga aloqador emas. Sukut sozlamalar: 5 ta xato va 30 soniya ochiq turish. 3-mashqda shu mashinani paketsiz yozasiz.
5.2 Qachon State klasslari kerak
Uch holat va uch o'tish uchun alohida klasslar kodni uzaytiradi va o'tish mantig'ini fayllar bo'ylab sochadi. Vazifaning o'zida esa holat yanada sodda: bajarildi: boolean va ochirilgan_vaqt. Klasslar u yerda umuman kerak emas.
State klasslari yoki tayyor kutubxona (masalan, XState) qachon o'zini oqlaydi?
- holatlar ko'p (5+) va har holatda ko'p xulq farq qiladi — bitta
switchemas, o'nlab; - o'tishlarni tashqaridan ko'rish va hujjatlashtirish kerak (diagramma koddan chiqadi);
- "imkonsiz holat" xatolari qimmat: to'lov
to'landidankutilmoqdaga qaytmasligi kerak.
Frontend'da bu holat tez-tez uchraydi (Holat mashinalari: XState va murakkab oqimlar). Backend'da esa ko'pincha bazadagi holat ustuni va CHECK cheklovi bilan yechiladi. Kanonda bunday misol bor: eksport ishining kutilmoqda → bajarilmoqda → tayyor | xato holatlari va keyinroq saga jurnali (Saga).
6. Chain of Responsibility: so'rov zanjiri
6.1 Zanjir loyihada
Chain of Responsibility (mas'uliyat zanjiri) — so'rov bo'g'inlar ketma-ketligidan o'tadi. Har bo'g'in uni qayta ishlaydi va keyingisiga uzatadi yoki to'xtatadi. Express middleware'lari (Middleware Nest'da) va Nest'ning guard, pipe, interceptor va filter'lari — shu naqsh.
ilova.ts da app.use( 19 marta uchraydi: metrikalar, so'rov identifikatori, log, CLS konteksti, helmet, CSP hisobotlari, CORS, statik fayllar, JSON tana, CSRF, kimlik va boshqalar. Ulardan keyin Nest'ning global bo'g'inlari keladi:
flowchart LR
E[Express middleware'lari, 19 ta app.use] --> G[guard'lar: Kirish, Cheklov, Captcha, JsonTana]
G --> P[SxemaPipe]
P --> I[AuditInterceptor]
I --> H[handler]
H -.->|xato| F[ProblemDetailsFilter]Strelka — so'rov yo'li, uzuq strelka — xato yo'li. Guard'lar app.module.ts da APP_GUARD sifatida aynan shu tartibda ro'yxatdan o'tgan (Global enhancer'lar va bajarilish tartibi).
6.2 Tartib — yashirin bog'liqlik
Zanjirdagi har bo'g'in mustaqil ko'rinadi, lekin ko'pi oldingilarning natijasiga tayanadi. ilova.ts izohlarida bu bog'liqliklar yozilgan:
- CSP hisobotlari CORS, CSRF va auth'dan oldin: brauzer hisobotni cookie'siz yuboradi;
- kimlik (cookie yoki API kalit) guard'lardan oldin, Express middleware'ida: idempotentlik middleware'i ham egasini bilishi kerak;
- ma'lumot yo'llaridagi tezlik cheklovi (
API_CHEKLOVI) kalitnireq.egasidan oladi. Egasi esa kimlik middleware'i qo'yadi.
Oxirgi bog'liqlikni modelda ko'ramiz. Ikki bo'g'in: kimlik va egasi bo'yicha cheklov (daqiqasiga 3 so'rov). Ularni ikki tartibda ulaymiz va bir xil tokenli 5 so'rov yuboramiz:
// zanjir: har bo'g'in so'rovni o'zgartiradi yoki to'xtatadi
function zanjir(bogInlar) {
return (req) => {
for (const b of bogInlar) {
const natija = b(req);
if (natija !== undefined) return natija;
}
return 200;
};
}
// kimlik: tokendan egasini aniqlaydi (Express middleware'i kabi)
const kimlik = (req) => {
if (req.token === "t-7") req.egasi = 7;
};
// cheklov: egasi bo'yicha daqiqasiga 3 so'rov
function cheklov() {
const son = new Map();
return (req) => {
if (req.egasi === undefined) return undefined; // kalit yo'q
son.set(req.egasi, (son.get(req.egasi) ?? 0) + 1);
return son.get(req.egasi) > 3 ? 429 : undefined;
};
}
for (const [nom, tartib] of [
["kimlik -> cheklov", () => [kimlik, cheklov()]],
["cheklov -> kimlik", () => [cheklov(), kimlik]],
]) {
const ishlov = zanjir(tartib());
const javoblar = [];
for (let i = 0; i < 5; i++) javoblar.push(ishlov({ token: "t-7" }));
console.log(`${nom}: ${javoblar.join(" ")}`);
}Konsolda:
kimlik -> cheklov: 200 200 200 429 429
cheklov -> kimlik: 200 200 200 200 200Ikkinchi tartibda cheklov hech qachon ishlamadi va hech qanday xato ham bermadi. Kalit undefined bo'lgani uchun qoida jim o'tkazildi. Kanondagi qoida ham xuddi shunday: kalit undefined bo'lsa — o'tkaziladi. Bu dev rejimi uchun to'g'ri, chunki u yerda auth yo'q. Lekin tartib buzilsa, himoya sezilmasdan o'chadi. Bunday xatoni faqat test ushlaydi. Kanonda test/cheklov.test.ts bor, u haqiqiy zanjir orqali 429 kutadi.
6.3 Biz shunday xato qildik: ikki marta ishlagan bo'g'in
Kanon tarixida zanjir bilan bog'liq haqiqiy xato bor. auth/cheklov.guard.ts izohidan: 30-qismda tezlik cheklovi avval Nest middleware'i sifatida ulangan — MiddlewareConsumer.forRoutes(Controller). Tajriba ko'rsatdiki, bunday ulashda middleware bitta so'rovda bir necha marta chaqiriladi va hisoblagich ikki marta oshadi. Ya'ni "15 daqiqada 5 urinish" amalda 2–3 urinishga aylangan. Yechim — bo'g'inni guard'ga ko'chirish: guard har handler uchun aniq bir marta ishlaydi.
Saboq: zanjirda bo'g'in qayerga ulanishi uning necha marta ishlashini ham belgilaydi. Hisob yuritadigan bo'g'inlar (cheklov, metrika, audit) uchun bu hal qiluvchi. Shuning uchun ular uchun "bir so'rov — bir marta" testi kerak. vazifalar.module.ts dagi idempotentlik middleware'i ham shu sabab bilan WeakSet da ishlangan so'rovlarni eslab qoladi (idempotentlik.middleware.ts).
Tekshirib ko'ring:
ProblemDetailsFilterzanjirning oxirida turadi va xatoni RFC 9457 javobiga aylantiradi. Agar xato Express middleware'ida (masalan, JSON tanani o'qishda) chiqsa, u filtrga yetib boradimi?
Javob
Yo'q, odatda yetib bormaydi: Nest filtrlari Nest zanjiri ichidagi xatolarni ushlaydi, Express middleware'lari esa undan oldin ishlaydi. Shuning uchun kanonda express.json dan keyin alohida tanaXatosi middleware'i bor — u buzuq JSON xatosini o'zi Problem Details javobiga aylantiradi. Bitta zanjirda ikki xil "xato ushlovchi" — narx. Zanjir ikki freymvork chegarasidan o'tadi va har tomon o'z xatolarini o'zi ushlaydi.
7. Template Method va Iterator — qisqa
Template Method — algoritm skeleti tayyor, ba'zi qadamlarni siz to'ldirasiz. Nest'ning hayot sikli hook'lari aynan shu (Lifecycle hook'lar). Freymvork ishga tushish va to'xtash tartibini o'zi boshqaradi, siz faqat onApplicationShutdown() ni yozasiz. ombor.module.ts dagi SaqlashYopuvchi pool va Redis ulanishlarini shu hook'da yopadi. Izohda tartib ham yozilgan: HTTP server yopilgandan keyin, boshlangan so'rovlar bazani ishlatib bo'lgach. Tartibni siz emas, shablon belgilaydi.
Shablonda bir nechta qadam bo'lsa, qaysi ish qaysi qadamga tushishi ham qaror. Misol uchun auth modulini olaylik. Undagi AuthYopuvchi klassi ikki hook'ni bajaradi. beforeApplicationShutdown da u fon ishlarining tugashini kutadi — masalan, yarim yuborilgan tasdiqlash xati. onApplicationShutdown da esa pochta ulanishini yopadi. Tartib teskari bo'lsa, fon ishi xatni allaqachon yopilgan ulanish orqali yubormoqchi bo'lardi va xat jim yo'qolardi. Template Method'ning foydasi shu yerda ko'rinadi. Qadamlar tartibini freymvork kafolatlaydi. Sizdan esa faqat har ishni to'g'ri qadamga qo'yish talab qilinadi. Yangi resurs (masalan, ikkinchi Redis ulanishi) qo'shilganda ham savol bir xil: u fon ishlaridan oldin yopilishi mumkinmi yoki keyin?
Iterator — kolleksiyani ichini bilmasdan aylanish. JS'da u tilning o'zida: for…of, generatorlar va asinxron iteratorlar (Asinxron iteratsiya). Kanonda uchta joyda ishlaydi:
ai/llm.tsdagisseMalumot—async function*: provayderning SSE oqimini qatorlarga bo'lib,data:qiymatlarini bittalab beradi;LlmProvayder.oqim()—AsyncIterable<LlmBolak>.ZaxiraliProvayderuniyield*bilan boshqa oqimga uzatadi. Lekin buni faqat birinchi bo'lak berilmagan bo'lsa qiladi;buyruq.tsdagi eksport — kursor bilan 100 tadan sahifalab o'qish. Katta ro'yxat xotiraga birdan yuklanmaydi.
7.1 Beshta asosiy naqsh — bitta jadvalda
Naqshlar ko'p bo'lgani uchun ularni bir joyga yig'amiz. Har qatorda bitta savol: naqsh nimani hal qiladi va uni kim boshqaradi.
| Naqsh | Bir gapda | Kim tanlaydi yoki boshqaradi | Loyihada |
|---|---|---|---|
| Strategy | bir vazifaning almashtiriladigan usullari | chaqiruvchi (fabrika) | 5 cheklagich |
| Observer | "nima bo'ldi" e'loni | tinglovchilar o'zi yoziladi | @OnEvent |
| Command | ish — saqlanadigan ma'lumot | bajaruvchi keyinroq oladi | navbat ishi |
| State | holatga qarab xulq | obyektning o'zi | circuit breaker |
| Chain | so'rov bo'g'inlardan o'tadi | ulash tartibi | 19 app.use |
Ikki juft ko'pincha chalkashadi. Strategy va State tashqaridan bir xil ko'rinadi: ikkalasida ham xulq almashadi. Farqi — almashtirishni kim qiladi. Strategy'ni chetdagi kod bir marta tanlaydi, State esa o'zini o'zi almashtiradi (breaker xatolarni sanab, o'zi ochiq ga o'tadi). Observer va Command ham yaqin: ikkalasi ham "keyinroq, boshqa joyda" ishlaydi. Lekin Observer "bo'ldi" deydi va kim tinglashini bilmaydi, Command esa "qil" deydi va aniq bitta bajaruvchiga yetadi.
8. Loyihangizda tekshiring
Kod bu darsda o'zgarmaydi. O'z nusxangizda:
- Zanjir xaritasi.
ilova.tsdagiapp.uselar vaAPP_*provider'lardan bitta ro'yxat tuzing. Har bo'g'in uchun yozing: oldingi qaysi bo'g'inning natijasiga tayanadi. Natijanidocs/ARXITEKTURA.mdga diagramma sifatida qo'shing. - "Bir marta" testi. Hisob yurituvchi bo'g'inlar (cheklov, metrika, audit) uchun bitta so'rovda hisoblagich aynan 1 ga oshishini tekshiradigan test bormi?
- Hodisalar. Har
emituchun savol bering: hodisa yo'qolsa nima bo'ladi? Javob "mijoz bilmay qoladi" bo'lsa — outbox kerak.
9. Ko'p uchraydigan xatolar
9.1 Har if ni strategiyaga aylantirish
Bitta variantli tanlov — bayroq yoki oddiy shart. Strategiya ikkinchi va uchinchi variant paydo bo'lganda.
9.2 Muhim hodisani xotiradagi Observer'ga ishonish
Webhook, to'lov xabari, email — jarayon qulasa yo'qolmasligi kerak. Outbox yoki navbat.
9.3 Tinglovchi xatosini unutish
Sukut bo'yicha (suppressErrors: true) tinglovchi xatosi faqat logga tushadi va hodisa jim yo'qoladi. Sozlamani false qilsangiz, xato yozuv allaqachon bo'lgandan keyin so'rovni yiqitadi: mijoz qayta urinadi va dublikat yaratadi. Ikkalasida ham yechim bitta — muhim ish tinglovchida emas, outbox'da.
9.4 Idempotent kalitsiz navbat ishi
Bir xil ish ikki marta qo'shiladi va ikki eslatma ketadi. jobId — ma'lumotdan tuzilgan kalit.
9.5 Zanjir tartibini izohsiz o'zgartirish
app.use qatorlarini "chiroyliroq" tartibga keltirish kimlik va cheklov orasidagi bog'liqlikni jim buzishi mumkin.
9.6 Holat mashinasida vaqtni qotirib qo'yish
Breaker yoki eslatma ichida to'g'ridan Date.now() chaqirilsa, "30 soniyadan keyin yarim ochiq" degan o'tishni testlash uchun haqiqatan 30 soniya kutish kerak bo'ladi. Vaqtni parametr qiling: kanondagi soat va kut sozlamalari shunday. Shunda test bir necha millisekundda butun ssenariyni o'tadi.
10. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/09-xulq/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- "Hech narsa qilmaydigan" strategiya (
Cheklovsiz) — Null - Kafolatli webhook xotiradagi hodisa orqali emas, orqali ketadi
- Navbat ishini takrordan himoya qiladigan BullMQ sozlamasi —
job - Circuit breaker'ning uch holati: yopiq, ochiq va
- Tezlik cheklovi middleware'dan ga ko'chdi — u har handler uchun bir marta ishlaydi
Yechim
- Object — Null Object:
Cheklovsiz,LogPochtachi. - outbox — hodisa vazifa bilan bitta tranzaksiyada yoziladi.
- Id —
eslatma-<vazifa>-<muddat>. - yarim — yarim ochiq: bitta sinov so'rovi.
- guard —
MiddlewareConsumer.forRoutesbilan hisoblagich ikki marta oshgan edi.
2-mashq (o'rta): kalit strategiyalari
Login'ning uchta tezlik qoidasini model qiling. Har qoida o'z kalit funksiyasi bilan: IP bo'yicha, "email|IP" bo'yicha va email bo'yicha. Email kichik harfga keltiriladi va bo'shliqlardan tozalanadi. Email bo'lmasa, kalit undefined bo'ladi va qoida o'tkaziladi. kalitlar(req) har qoida uchun nom:kalit qatorini qaytarsin (kalit yo'q bo'lsa — -). Ikki so'rov bilan sinab ko'ring. Model kanondan soddalashtirilgan: email uzunligi kesilmaydi.
Ishora: ?. va ?? (??, ?. va mantiqiy tayinlash); typeof x === "string" — satr ekanini tekshirish.
Yechim
// auth.controller.ts dagi login qoidalari: kalit — strategiya
// (almashtiriladigan funksiya); undefined — qoida o'tkaziladi
const ip = (req) => req.ip ?? "noma'lum";
const email = (req) =>
typeof req.body.email === "string"
? req.body.email.trim().toLowerCase() : undefined;
const KIRISH = [
{ nom: "kirish-ip", kalit: ip },
{ nom: "kirish-hisob", kalit: (req) => {
const e = email(req);
return e === undefined ? undefined : `${e}|${ip(req)}`;
} },
{ nom: "kirish-email", kalit: email },
];
function kalitlar(req) {
return KIRISH.map((q) => `${q.nom}:${q.kalit(req) ?? "-"}`);
}
console.log(kalitlar({ ip: "10.0.0.5",
body: { email: " Ali@Example.uz " } }).join("\n"));
console.log(kalitlar({ ip: "10.0.0.6", body: {} }).join("\n"));Konsolda:
kirish-ip:10.0.0.5
kirish-hisob:ali@example.uz|10.0.0.5
kirish-email:ali@example.uz
kirish-ip:10.0.0.6
kirish-hisob:-
kirish-email:-Ikkinchi so'rovda email yo'q, shuning uchun faqat IP qoidasi ishlaydi. Bu ataylab qilingan: tanasiz so'rov baribir 400 bilan rad etiladi, lekin IP bo'yicha hisob yuritiladi. Bitta sikl uchta har xil algoritmni qo'llaydi va ularning ichini bilmaydi. To'rtinchi qoida (masalan, qurilma barmoq izi bo'yicha) — bitta yangi obyekt, sikl esa o'zgarmaydi. Kichik harfga keltirish ham muhim: Ali@ va ali@ bitta hisob. Aks holda hujumchi harflarni almashtirib limitni chetlab o'tadi.
3-mashq (qiyin): circuit breaker holat mashinasi
breaker({ chegara, ochiqMs }, soat) funksiyasini yozing. Uch holat: yopiq, ochiq, yarim. xato() ketma-ket xatolarni sanaydi: chegaraga yetsa yoki holat yarim bo'lsa — ochiq. muvaffaqiyat() — hisoblagich 0 va yopiq. holat getter'i ochiq holatda vaqt o'tgan bo'lsa yarim ga o'tkazadi. Vaqt — tashqaridan berilgan soat() funksiyasi, shunda testda haqiqiy kutish kerak emas. Voqealar ketma-ketligida har qadamdan keyin holatni chiqaring.
Ishora: getter (Getter va setter) — xususiyat kabi o'qiladi, lekin har safar kod bajaradi. padStart, padEnd — ustunlarni tekislash.
Yechim
// circuit breaker holat mashinasi (ai/chidamli.ts dagi Breaker)
function breaker({ chegara, ochiqMs }, soat) {
let holat = "yopiq";
let xatolar = 0;
let ochilgan = 0;
return {
get holat() {
if (holat === "ochiq" && soat() - ochilgan >= ochiqMs) {
holat = "yarim";
}
return holat;
},
muvaffaqiyat() {
xatolar = 0;
holat = "yopiq";
},
xato() {
xatolar++;
if (holat === "yarim" || xatolar >= chegara) {
holat = "ochiq";
ochilgan = soat();
}
},
};
}
let t = 0;
const b = breaker({ chegara: 3, ochiqMs: 30_000 }, () => t);
const voqealar = [
[0, "xato"], [1, "xato"], [2, "xato"], [10_000, "-"],
[30_002, "-"], [30_003, "xato"], [60_003, "-"], [60_004, "ok"],
];
for (const [vaqt, v] of voqealar) {
t = vaqt;
if (v === "xato") b.xato();
if (v === "ok") b.muvaffaqiyat();
const s = String(vaqt).padStart(6);
console.log(`${s} ms ${v.padEnd(4)} -> ${b.holat}`);
}Konsolda:
0 ms xato -> yopiq
1 ms xato -> yopiq
2 ms xato -> ochiq
10000 ms - -> ochiq
30002 ms - -> yarim
30003 ms xato -> ochiq
60003 ms - -> yarim
60004 ms ok -> yopiqHolat mashinasi klasslarsiz: uch satr qiymat va uchta o'tish joyi. yarim holatda bitta xato yetarli — breaker darhol yana ochiladi, chunki provayder hali sog'aymagan. Muhim nozik joy: ochiq → yarim o'tishi faqat holat o'qilganda bo'ladi. Kanonda ham shunday — ChidamliProvayder har chaqiruvdan oldin holatni so'raydi. Vaqtni parametr qilib berish (soat) holat mashinalarini testlashning asosiy usuli: kanondagi ChidamlilikSozlamasi da ham soat va kut bor.
11. Real ishda
- To'lov provayderlari — Strategy'ning klassik joyi: Click, Payme, Uzum — bitta
TolovProvayderiinterfeysi, har biri o'z adapteri bilan (Tuzilmaviy patternlar bilan birga). - Domen hodisalari va integratsiya hodisalari. Katta loyihalarda ikki tur ajratiladi. Domen hodisasi jarayon ichida, sinxron ishlaydi. Integratsiya hodisasi esa boshqa tizimlarga outbox va navbat orqali ketadi. Kanon aynan shu bo'linishga kelgan.
- Ish navbatlari (BullMQ, SQS, Cloud Tasks) — Command naqshining infratuzilmasi. Har ishning idempotent kaliti va qayta urinish siyosati bo'lishi kerak.
- Holat mashinalari buyurtma, to'lov va hujjat oqimlarida bazada saqlanadi. Ruxsat etilgan o'tishlar esa jadval yoki
CHECKbilan cheklanadi. - Intervyu savollari: "Strategy va State farqi?", "Observer'ning kamchiligi?", "Middleware qaysi naqsh?". Kuchli javob: Strategy'ni chaqiruvchi tanlaydi, State'ni obyekt o'zi almashtiradi. Observer qulashda hodisani yo'qotadi. Middleware'da esa tartib bog'liqlikka aylanadi.
Xulosa
- Strategy — beshta cheklagich, oltita LLM provayderi va o'ramlari, uchta pochtachi. JS'da strategiya funksiya ham bo'la oladi: login qoidalaridagi
kalit. Bitta variant esa bayroq bo'lib qoladi (oshsa: "captcha"). - Null Object xatoni yashiradi: u qayerda ishlashi mumkinligini config cheklashi kerak.
- Observer xizmatni tinglovchilardan ajratadi.
hasListeners— ongli murosa. Xotiradagi hodisa qulashda yo'qoladi, shuning uchun kafolatli webhook outbox orqali. - Command — navbat ishi: ma'lumot, idempotent
jobId, qayta urinish siyosati. Backend'da "undo" o'rnini kompensatsiya egallaydi. - State — circuit breaker'ning uch holatli mashinasi, klasslarsiz. Klasslar holat va xulq ko'p bo'lganda kerak.
- Chain — 19 ta
app.useva Nest bo'g'inlari. Tartib yashirin bog'liqlik: kimliksiz cheklov jim o'chadi. Noto'g'ri ulangan middleware hisoblagichni ikki marta oshirgan.
Keyingi dars: Ma'lumotga kirish patternlari: Repository, Service layer, Unit of Work, DTO — VazifaOmbori ni Repository sifatida, egasiSifatida ning 35 chaqiruvini Unit of Work sifatida va ikki xil DTO tekshiruv uslubini ko'ramiz.
Manbalar
- Gamma, Helm, Johnson, Vlissides — Design Patterns (1994) — Strategy, Observer, Command, State, Chain of Responsibility, Template Method, Iterator
- Bobby Woolf — Null Object (Pattern Languages of Program Design 3, 1997)
- Martin Fowler — CircuitBreaker (2014): https://martinfowler.com/bliki/CircuitBreaker.html (tekshirildi, 2026-11)
- NestJS — Events (
suppressErrors, sukuttrue): https://docs.nestjs.com/techniques/events (tekshirildi, 2026-11) - BullMQ — Job ids (o'chirilgan ish takror hisoblanmaydi): https://docs.bullmq.io/guide/jobs/job-ids (tekshirildi, 2026-11)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11):
vazifalar-api4.4.0 —umumiy/cheklov.ts,auth/cheklov.guard.ts(middleware → guard tarixi),vazifalar.service.ts,vazifalar.tinglovchi.ts,navbat/navbat.ts,ai/chidamli.ts,ilova.ts(app.usesanog'i). Mashq yechimlari — biz ishga tushirdik (Node 24.21.0, 2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.