Taqsimlangan tizimlar: 8 fallacies, consistency modellari va quorum
Qisqacha: Tarmoq orqali gaplashadigan ikki va undan ko'p jarayon — allaqachon taqsimlangan tizim.
vazifalar-apiham shunday: brauzer, nginx, API nusxalari, Postgres, Redis, ishchi va tashqi provayderlar. 1990-yillarda Sun Microsystems muhandislari yozgan "8 yolg'on ishonch" (fallacies) — tarmoq ishonchli, kechikish nol va boshqalar — kurs tajribasining har birida dalil bilan buzildi. Ma'lumot nusxalari bo'lgan tizimda izchillik bir xil emas: kuchli, read-your-writes, monotonic va oxir-oqibat izchillik (eventual consistency) modellari bor. Quorum qoidasiR + W > No'qish va yozish to'plamlari albatta kesishishini kafolatlaydi.
Bu darsda
- 8 fallacies'ni
vazifalar-apiva kurs tajribasidagi haqiqiy hodisalar bilan tanib olasiz. - Izchillik modellarini farqlaysiz va loyihadagi har o'qish qaysi modelda ekanini aytasiz.
- Monotonic reads buzilishini diagramma va kod bilan ko'rasiz.
- Quorum
N,W,Rqoidasini to'liq sanab tekshirasiz. - Loyihangiz uchun "izchillik xaritasi"ni yozasiz.
Oldin bilishingiz kerak: ACID, BASE, CAP va PACELC, Servislararo aloqa: sinxron va asinxron, Replikatsiya va read replica'lar, Ma'lumotlar bazasini masshtablash yo'l xaritasi.
1. Nega bu kerak?
"Bizda mikroservis yo'q, monolit — taqsimlangan tizimlar bizga tegishli emas." Bu gapni ko'p eshitasiz. Lekin vazifalar-api ga qarang. Brauzer so'rovni nginx'ga yuboradi, nginx — API nusxasiga, API — Postgres va Redis'ga. Fon ishlari alohida ishchi jarayonda, fayllar S3-mos omborda, AI javoblari esa boshqa kompaniyaning serverida. Har strelka — tarmoq.
Ya'ni monolit ham taqsimlangan tizimning bir qismi. Farqi — u ichida bitta tranzaksiya bilan ishlay oladi. Tashqi chegaralarda esa tarmoqning hamma muammosi bor. ACID, BASE, CAP va PACELC darsida CAP va PACELC'ni ko'rgansiz. Bu dars ulardan oldingi, sodda savolga qaytadi: tarmoq haqida biz qanday noto'g'ri narsalarga ishonamiz va bu qanday xatolarga olib keladi?
2. Sakkiz yolg'on ishonch
2.1 Ro'yxat
A. Rotem-Gal-Oz maqolasiga ko'ra, 1994-yilda Sun Microsystems muhandisi L. Peter Deutsch taqsimlangan tizimlar haqidagi yetti noto'g'ri farazni ro'yxat qildi. 1997-yilda Java muallifi James Gosling sakkizinchisini — "tarmoq bir xil" — qo'shdi. Ular 8 fallacies of distributed computing deb ataladi. Har biri yangi dasturchi ongsiz ravishda qiladigan faraz:
- Tarmoq ishonchli.
- Kechikish nol.
- O'tkazuvchanlik cheksiz.
- Tarmoq xavfsiz.
- Topologiya o'zgarmaydi.
- Administrator bitta.
- Ma'lumot uzatish narxi nol.
- Tarmoq bir xil.
Bular eskirmagan. Har biri bugungi bulut va konteyner dunyosida ham har kuni kimningdir tizimini buzadi. Kurs davomida ularning hammasiga duch keldik — ko'pincha bilmasdan.
2.2 Kurs tajribasidagi dalillar: birinchi to'rttasi
| Yolg'on | Kurs tajribasida nima bo'ldi | vazifalar-api himoyasi |
|---|---|---|
| tarmoq ishonchli | nusxa yuk ostida yiqildi — 32 ta 502 | nginx keyingi nusxaga o'tadi, Idempotency-Key |
| kechikish nol | replika 200 tadan 199 ta yozuvni darhol ko'rsatmadi | yozgandan keyin primary'dan o'qish |
| o'tkazuvchanlik cheksiz | ro'yxat javobi 2 391 bayt, 304 da — 0 | ETag, sahifalash (limit) |
| tarmoq xavfsiz | 35-qism hujum tajribalari | TLS, imzo, nonce, tahdid modeli |
Birinchi qator Load balancing darsidan. Ikkinchisi — Ma'lumotlar bazasini masshtablash yo'l xaritasi dan. Uchinchisi — Kesh qatlamlari dan. To'rtinchisi butun xavfsizlik qismining mavzusi, Threat modeling va xavfsiz dizayn darsidan boshlab.
Birinchi yolg'onning eng toza misoli Servislararo aloqa: sinxron va asinxron darsida. U yerda B servisi o'chirilganda HTTP orqali yuborilgan 200 so'rovning birortasi ham o'tmadi — hammasi ECONNREFUSED. Redis Streams orqali yuborilganlar esa navbatda kutib turdi.
2.3 Kechikish nol emas — qanchalik emas
Ikkinchi yolg'onni raqam bilan his qilish foydali. Kurs tajribasidagi latency o'lchovidan (shu mashina, median):
| Amal | Vaqt |
|---|---|
JSON.parse, ~1 KB |
1.1 µs |
| localhost HTTP GET, Node → Node | 1.09 ms |
| Redis GET (Docker porti orqali) | 1.42 ms |
| Postgres, PK bo'yicha bitta qator | 1.54 ms |
Jarayon ichidagi amal mikrosekundlarda, eng yaqin tarmoq chaqiruvi esa millisekundlarda — ming barobar farq. Bu hali bitta mashina ichida. Boshqa ma'lumot markaziga borsangiz, yana bir necha barobar qo'shiladi. Shuning uchun funksiya chaqiruvini tarmoq chaqiruviga almashtirish (mikroservisga ajratish) hech qachon "tekin" emas. Batafsil — Taxminiy hisob-kitob va latency raqamlari darsida.
2.4 Qolgan to'rttasi
| Yolg'on | Kurs tajribasida nima bo'ldi | Saboq |
|---|---|---|
| topologiya o'zgarmaydi | bitta nom ikki manzilga yechildi, uch server oltita bo'ldi | nomlarni topish — dinamik |
| administrator bitta | Docker, nginx, Postgres, AI provayderi — har biri boshqa egada | tashqi chegarada timeout va ehtiyot yo'l (fallback) |
| uzatish narxi nol | Redis'dan bitta kalit olish ~1.4 ms, bulutda chiquvchi trafik pullik | kamroq va kattaroq so'rov |
| tarmoq bir xil | IPv6 va IPv4; Windows taymeri setTimeout(5) = 15.67 ms |
har muhitda qayta o'lchash |
Beshinchi qator Load balancing darsidagi kutilmagan kuzatuv: host.docker.internal nomi IPv6 va IPv4 ga yechildi va nginx har server qatorini ikkita nusxa deb oldi. Hech kim topologiyani o'zgartirmadi — u o'zi boshqacha chiqdi.
Sakkizinchi qator uchun misol ham shu kursdan. Windows'da setTimeout(5) aslida o'rtacha 15.67 ms kutdi (Servislararo aloqa darsidagi o'lchov). "5 ms ish" deb yozilgan model Linux serverda boshqa natija beradi. Bir muhitdagi o'lchov boshqa muhitda takrorlanmasligi — ham tarmoq, ham platforma haqida.
Tekshirib ko'ring:
vazifalar-apiAI qadamlari uchun tashqi AI provayderining API'sini chaqiradi. 8 yolg'ondan qaysilari bu bitta chaqiruvga tegishli?
Javob
Deyarli hammasi. Tarmoq ishonchli emas — provayder javob bermasligi mumkin (31-qismda bitta so'rov javobsiz osilib qolgan edi). Kechikish nol emas — javob 1–2 soniya. Administrator bitta emas — provayder o'z limitlarini va modellarini o'zi o'zgartiradi. Uzatish narxi nol emas — har token pullik. Tarmoq xavfsiz emas — kalit va so'rov mazmuni himoya qilinishi kerak. Shuning uchun kanonda bu chaqiruv atrofida timeout, retry, circuit breaker, umumiy deadline va kunlik kvota bor (Resilience naqshlari). Har biri bitta yolg'onga javob.
2.5 Yolg'onlar nega bunchalik yashovchan
Bu farazlar bema'ni emas — ular lokal muhitda deyarli to'g'ri. Noutbukda tarmoq deyarli doim ishlaydi, kechikish mikrosekundlarda, topologiya o'zgarmaydi va administrator — siz. Testlar ham shu muhitda yuradi. Shuning uchun kod "ishlaydi" va muammo faqat production'da, yuk ostida yoki nosozlik paytida chiqadi.
Kurs tajribalarining ko'pchiligi aynan shu bo'shliqni yopishga urinadi: nusxani ataylab o'ldirish, replikani yuk ostida o'lchash, tarmoqni uzish. Bu yondashuvning katta shakli chaos engineering deb ataladi — production'ga o'xshash muhitda nosozlikni rejali kiritib, tizim qanday javob berishini kuzatish. Kichik loyihada uning oddiy shakli yetarli: har yangi tashqi bog'liqlik uchun bitta savol — "u o'chsa, foydalanuvchi nimani ko'radi?" — va shu savolga test.
3. Izchillik modellari
3.1 Nusxalar bo'lsa — savol paydo bo'ladi
Ma'lumotning bitta nusxasi bo'lsa, izchillik muammosi deyarli yo'q: hamma bitta joydan o'qiydi. Nusxalar paydo bo'lishi bilan savol chiqadi — o'quvchi qaysi versiyani ko'radi? Nusxa bu yerda keng ma'noda: replika, kesh, CDN, har API nusxasidagi bayroqlar jadvali.
Izchillik modeli (consistency model) — tizim o'quvchiga beradigan va'da: "siz qaysi yozuvlarni ko'rasiz". Va'da qancha kuchli bo'lsa, tizim shuncha ko'p kutishi va kelishishi kerak — ya'ni sekinroq. Bu PACELC'ning "L va C" qismi: uzilish bo'lmaganda ham kechikish va izchillik o'rtasida tanlov bor.
3.2 Beshta model
Kuchlidan kuchsizga:
| Model | Va'da | vazifalar-api da qayerda |
|---|---|---|
| kuchli (linearizable) | COMMIT'dan keyin hamma yangi qiymatni ko'radi | Postgres primary |
| read-your-writes | o'zingiz yozganni darhol ko'rasiz | replika qo'shilsa — buziladi |
| monotonic reads | bir marta ko'rgan versiyadan eskisini ko'rmaysiz | ikki replika bo'lsa — buziladi |
| causal (sabab) | sabab natijadan oldin ko'rinadi | izohga javob — izohdan keyin |
| oxir-oqibat (eventual) | yozuvlar to'xtasa, hamma nusxa yaqinlashadi | bayroqlar, kesh, statistika |
Kuchli model — eng qulay, chunki dasturchi nusxalar haqida o'ylamaydi. vazifalar-api asosiy ma'lumoti uchun aynan shuni ishlatadi: bitta primary, hamma o'qish va yozish undan. Shuning uchun kanon kodida izchillik haqida deyarli hech narsa yo'q — u yashirin bepul.
Oxir-oqibat izchillik esa kanonda bir nechta ongli joyda bor. Feature flag'lar har API nusxasida 30 soniya keshlanadi — bayroq yoqilgandan keyin yarim daqiqa ichida nusxalar har xil javob berishi mumkin. Statistika materialized view'dan keladi — fon ishi yangilaguncha eski. Har biri "biroz eskirsa bo'ladi" degan qaror bilan.
3.3 Read-your-writes va monotonic reads
Ikkala model ham foydalanuvchi nuqtai nazaridan — "men" nimani ko'raman. Read-your-writes buzilishini Replikatsiya va read replica'lar darsida ko'rgansiz: vazifa yaratdingiz, ro'yxat replikadan keldi va unda yangi vazifa yo'q.
Monotonic reads nozikroq. Ikkita replika bor va ularning lagi har xil. Yuk taqsimlagich ketma-ket so'rovlarni turli replikaga yuboradi:
sequenceDiagram
participant A as Aziz
participant R1 as replika 1 (lag 10 ms)
participant R2 as replika 2 (lag 40 s)
A->>R1: ro'yxat
R1-->>A: 5 ta vazifa (yangi)
A->>R2: sahifani yangilash
R2-->>A: 4 ta vazifa (eski)Diagrammani yuqoridan o'qing. Aziz avval besh vazifani ko'rdi, keyin to'rttasini. Vazifa "g'oyib bo'ldi" — keyin yana paydo bo'ladi. Ma'lumot buzilmagan, lekin foydalanuvchi uchun bu xato. Kurs tajribasida bitta replika katta yozuv paytida 39 soniyagacha orqada qolgani uchun bunday holat real.
Yechim — foydalanuvchini bitta replikaga bog'lash yoki "oxirgi ko'rgan versiya"ni eslab, undan eskisini bermaslik. Ikkalasi ham holat talab qiladi — cookie yoki sessiyada saqlanadigan LSN.
3.4 Brauzerda: monotonic buzilishini sanash
Aziz besh marta sahifani yangiladi. So'rovlar navbat bilan ikki replikaga ketdi. Har replika qaysi versiyani berishini vaqt va lag bo'yicha hisoblaymiz. versiya(t) — t paytgacha yozilgan eng oxirgi versiya; replika lag soniya orqada bo'lgani uchun u t − lag paytdagi dunyoni ko'radi. Chiqishda ← eskisi! belgisiga qarang — Aziz avval ko'rganidan eski versiya olgan joy:
// yozuvlar versiyasi vaqt bo'yicha: t (s) da v-versiya yaratilgan
const yozuvlar = [[0, 1], [10, 2], [20, 3], [30, 4], [40, 5]];
const versiya = (t) =>
yozuvlar.filter(([vaqt]) => vaqt <= t).at(-1)?.[1] ?? 0;
const replikalar = [{ nom: "R1", lag: 0.01 }, { nom: "R2", lag: 39 }];
let korgan = 0;
for (const [i, t] of [41, 42, 43, 44, 45].entries()) {
const r = replikalar[i % 2]; // round-robin
const v = versiya(t - r.lag);
const belgi = v < korgan ? " ← eskisi!" : "";
console.log(`t=${t}s ${r.nom}: v${v}${belgi}`);
korgan = Math.max(korgan, v);
}Konsolda:
t=41s R1: v5
t=42s R2: v1 ← eskisi!
t=43s R1: v5
t=44s R2: v1 ← eskisi!
t=45s R1: v5Nima bo'ldi? Aziz beshinchi versiyani ko'rdi, keyin birinchisini, keyin yana beshinchisini. R2 39 soniya orqada — u Aziz uchun 40 soniya oldingi dunyoni ko'rsatadi. Lag qiymati kurs tajribasidagi eng yomon holatdan olindi. Oddiy paytda lag millisekundlarda va bunday "sakrash" bir necha millisekundlik oynada bo'ladi — lekin bo'ladi.
Kodning korgan o'zgaruvchisi — monotonic reads'ni ta'minlash usulining o'zi. Mijoz (yoki sessiya) ko'rgan eng katta versiyani eslaydi. Server undan eski versiyani bermasligi kerak: yo replika yetib olguncha kutadi, yo so'rovni primary'ga yuboradi.
3.5 Causal va oxir-oqibat izchillik
Causal (sabab) izchillik — sabab bilan bog'langan yozuvlar to'g'ri tartibda ko'rinadi. Dilnoza izoh yozdi, Aziz unga javob berdi. Uchinchi odam javobni ko'rsa, izohni ham ko'rishi kerak. Aks holda u "nimaga javob?" degan holatga tushadi. Buning uchun tizim yozuvlar orasidagi "oldin bo'lgan" munosabatini kuzatadi — keyingi darsdagi mantiqiy soatlar aynan shu uchun.
Oxir-oqibat izchillik (eventual consistency) eng kuchsiz va eng arzon: "yozuvlar to'xtasa, oxir-oqibat hamma nusxa bir xil bo'ladi". Qachon — aytilmaydi. Bu va'da kichik ko'rinadi, lekin juda ko'p tizim aynan shunday ishlaydi: DNS, CDN, ijtimoiy tarmoqdagi layklar soni. Muhimi — biznes uchun "qachon" qabul qilinadigan bo'lsin va u o'lchanadigan bo'lsin. Kanonda: bayroqlar — 30 s, Redis kesh — TTL, replika — lag metrikasi.
Tekshirib ko'ring:
jamoaloyihasida obuna to'langanda to'lov provayderidan webhook keladi va obuna holati "faol" bo'ladi. Foydalanuvchi to'lov sahifasidan qaytib, "Pro funksiyalar" sahifasini ochadi. Bu o'qish uchun qaysi model kerak?
Javob
Kamida read-your-writes — aniqrog'i, "to'lov natijasini darhol ko'rish". Foydalanuvchi pul to'ladi va "Pro" ni darhol kutadi. Agar holat oxir-oqibat izchil bo'lsa (webhook kechiksa yoki o'qish replikadan bo'lsa), u "to'lov o'tmadi" deb o'ylab qayta to'lashi mumkin. Shuning uchun bunday o'qish primary'dan qilinadi va webhook kelmagan bo'lsa, sahifa "to'lov tekshirilmoqda" holatini ko'rsatadi — eski "bepul" holatni emas. Bu yerda izchillik modeli UX qarori ham.
3.6 CAP bilan bog'lash
ACID, BASE, CAP va PACELC darsini eslang: tarmoq bo'linganda tizim yo izchillikni, yo javob berishni tanlaydi. Izchillik modellari shu tanlovning "qancha" qismi. Kuchli model bo'linish paytida javob bermaslikni tanlaydi — vazifalar-api primary'ga yeta olmasa, xato qaytaradi. Oxir-oqibat izchil model esa javob beradi, lekin eski bo'lishi mumkin — Redis kesh baza o'chiq paytda ham eski ro'yxatni bera olardi.
Kanon bu yerda ham ongli: asosiy ma'lumot uchun "javob bermaslik" afzal (eski balans yoki eski sessiya xavfli), keshlar uchun esa "eski javob" qabul qilinadi. Bitta tizim ichida turli ma'lumotlar turli tanlovga ega bo'lishi normal. Muhimi — bu tanlov tasodifan emas, qaror bilan qilingan bo'lsin.
4. Quorum
4.1 G'oya
Ma'lumot N ta nusxada saqlanadi. Yozish kamida W ta nusxa tasdiqlaganda muvaffaqiyatli hisoblanadi. O'qish R ta nusxadan javob oladi va eng yangi versiyani tanlaydi. Agar R + W > N bo'lsa, o'qilgan to'plam yozilgan to'plam bilan albatta kesishadi — kamida bitta nusxa yangi qiymatni biladi. Bu quorum qoidasi.
Bu g'oya Amazon Dynamo maqolasidan (2007) keng tarqalgan va Cassandra, Riak kabi bazalarda sozlama sifatida bor. Postgres'da ham uning shakli bor: sinxron replikatsiyada synchronous_standby_names = 'ANY 1 (r1, r2)' — "ikki replikadan istalgan bittasi tasdiqlasin". Raft kabi kelishuv algoritmlari esa ko'pchilik (majority) quorumiga tayanadi.
4.2 Brauzerda: hamma kombinatsiyani sanaymiz
Gapga ishonmaymiz — N = 3 uchun hamma mumkin bo'lgan yozish va o'qish to'plamlarini sanaymiz. toplamlar(3, 2) — uch nusxadan ikkitasini tanlashning hamma usuli: [0,1], [0,2], [1,2]. tekshir har yozish to'plamini har o'qish to'plami bilan solishtiradi. Chiqishdagi kesishdi/jami ga qarang: ikkalasi teng bo'lsa — kafolat bor:
// n tadan k ta indeksli hamma to'plamlar
function toplamlar(n, k, bosh = 0) {
if (k === 0) return [[]];
const natija = [];
for (let i = bosh; i < n; i++) {
for (const qolgan of toplamlar(n, k - 1, i + 1)) {
natija.push([i, ...qolgan]);
}
}
return natija;
}
function tekshir(N, W, R) {
let kesishdi = 0;
let jami = 0;
for (const w of toplamlar(N, W)) {
for (const r of toplamlar(N, R)) {
jami++;
if (r.some((i) => w.includes(i))) kesishdi++;
}
}
const qoida = R + W > N ? "R+W>N" : "R+W<=N";
console.log(`N=${N} W=${W} R=${R} (${qoida}): ${kesishdi}/${jami}`);
}
for (const [W, R] of [[1, 1], [2, 1], [2, 2], [3, 1], [1, 3]]) {
tekshir(3, W, R);
}Konsolda:
N=3 W=1 R=1 (R+W<=N): 3/9
N=3 W=2 R=1 (R+W<=N): 6/9
N=3 W=2 R=2 (R+W>N): 9/9
N=3 W=3 R=1 (R+W>N): 3/3
N=3 W=1 R=3 (R+W>N): 3/3Nima bo'ldi? R + W > N bo'lgan har qatorda hamma kombinatsiya kesishdi. Qolganlarida — yo'q: W=1, R=1 da o'qish faqat uchdan bir holatda yangi qiymatni ko'radi. Bu ehtimol emas, kafolat: qoida bajarilsa, yomon holat umuman mavjud emas.
Tekshirib ko'ring:
N = 5nusxa. Yozish uchunW = 3tanlandi. O'qishda yangi qiymat kafolatlansin desak, eng kichikRqancha? Shunda nechta nusxa yiqilsa ham o'qish va yozish ishlaydi?
Javob
R + W > N → R + 3 > 5 → R ≥ 3. Eng kichigi R = 3. Yozish uchun 3 ta tirik nusxa kerak, o'qish uchun ham 3 ta. Demak 2 ta nusxa yiqilsa ham ikkalasi ishlaydi, uchinchisi yiqilsa — to'xtaydi. Bu ko'pchilik quorumi: 5 dan 3. Ko'pchilik quorumi toq N bilan eng tejamkor — N = 4 da ham faqat bitta nusxa yo'qolishiga chidaysiz, chunki ko'pchilik 3 ta.
4.3 Uch sozlama — uch xarakter
| Sozlama (N=3) | Yozish | O'qish | Nosozlikka chidamlilik |
|---|---|---|---|
| W=3, R=1 | sekin, bitta nusxa o'lsa — to'xtaydi | tez | o'qish uchun yaxshi |
| W=1, R=3 | tez | sekin, bitta o'lsa — to'xtaydi | yozish uchun yaxshi |
| W=2, R=2 | o'rtacha | o'rtacha | bitta nusxa o'lsa ham ikkalasi ishlaydi |
W=2, R=2 — ko'pchilik quorumi va eng muvozanatli tanlov. U har ikki amalda bitta nusxa yo'qolishiga chidaydi. Shuning uchun ko'p tizimlarda sukut N=3 va ko'pchilik quorumi.
Quorum barcha muammoni hal qilmaydi. Ikki yozuvchi bir vaqtda yozsa, qaysi biri "yangi"? Versiya raqami yoki vaqt kerak — va vaqt taqsimlangan tizimda ishonchsiz. Bu keyingi darslarning mavzusi. Bundan tashqari, nosozlik paytida ba'zi tizimlar "yumshoq quorum" (sloppy quorum) ishlatadi — vaqtincha boshqa tugunlarga yozadi. Bunda kafolat zaiflashadi.
4.4 vazifalar-api ga bu kerakmi
Yo'q — va bu muhim xulosa. Kanonda ma'lumot bitta Postgres primary'da, kuchli izchillik tekin. Quorum ko'p nusxali, ko'p yozuvchili tizimlar uchun: global miqyosdagi xizmatlar, tugunlar tez-tez yiqiladigan klasterlar. Uni kichik loyihaga qo'shish — muammosiz joyga murakkablik qo'shish. Lekin uni tushunish shart: siz ishlatadigan managed baza, Redis Sentinel yoki Kubernetes'ning etcd'si ichida aynan shu qoida ishlaydi.
4.5 Ikki yozuvchi: kim yutadi
Quorum "yangi qiymat o'qishda albatta bor" deydi. Lekin ikki mijoz bir vaqtda turli qiymat yozsa, qaysi biri yangi? Eng oddiy javob — oxirgi yozuv yutadi (last write wins, LWW): har yozuvga vaqt belgisi qo'yiladi, kattasi qoladi. Oddiy, lekin xavfli: kichik vaqt belgili yozuv jim yo'qoladi. Soati orqada qolgan tugunning yozuvi esa doim "eski" bo'lib yutqazadi — garchi aslida keyin yozilgan bo'lsa ham.
Postgres'da bu muammo yo'q, chunki yozuvchi bitta — primary. Ikki tranzaksiya bitta qatorni o'zgartirsa, Postgres ularni qulf bilan navbatga qo'yadi. "Kim keyin" savoliga javob aniq. vazifalar-api da yana bir himoya bor: If-Match va versiya ustuni (HTTP caching va shartli so'rovlar). Ikkinchi yozuvchi eski versiyaga asoslansa, 412 oladi va o'zgarish jim yo'qolmaydi. Bu optimistik parallellik — bitta yozuvchili tizimning ko'p yozuvchili muammoga javobi.
Ko'p yozuvchili tizimlarda (ko'p mintaqali bazalar, oflayn ishlaydigan mobil ilovalar) bu savol ancha qiyin. U yerda vektor soatlar, CRDT (o'zi birlashadigan ma'lumot turlari) va qo'lda birlashtirish ishlatiladi. Bu kursda ularni faqat nomi bilan eslaymiz — kerak bo'lganda qidirish uchun.
5. Loyiha qadami
Bu darsda vazifalar-api kodi o'zgarmaydi. Lekin bitta hujjat yoziladi — izchillik xaritasi. Har ma'lumot turi uchun: qayerda saqlanadi, qaysi model, eskirish qancha va kim bekor qiladi.
| Ma'lumot | Model | Eskirish | Qanday o'lchanadi |
|---|---|---|---|
| vazifalar, sessiya, to'lov | kuchli (primary) | 0 | — |
| feature flag'lar | oxir-oqibat | ≤ 30 s | sozlama |
| Redis kesh | oxir-oqibat | TTL, yozuvda avlod | hit/miss, TTL |
| statistika | oxir-oqibat | fon ishi oralig'i | yangilangan ustuni |
| SSE hodisalari | at-least-once, oxir-oqibat | soniyalar | qayta ulanish |
O'z loyihangizda shu jadvalni docs/ARXITEKTURA.md ga qo'shing. Yangi kesh yoki replika qo'shilganda jadvalga qator qo'shilsin. Kim yangi nusxa yaratsa, uning izchillik modelini ham yozadi — shunda "nega bu sahifa eski ma'lumot ko'rsatyapti?" savoliga javob oldindan tayyor.
5.1 Izchillik — mahsulot qarori
Jadvaldagi "eskirish" ustunini dasturchi yolg'iz to'ldirmasligi kerak. "Statistika 10 daqiqa eski bo'lsa bo'ladimi?" — bu mahsulot savoli. Foydalanuvchi bunga qanday munosabatda bo'lishini mahsulot egasi yaxshiroq biladi. Dasturchining vazifasi — narxni ko'rsatish: "yangi bo'lishi shart bo'lsa, har sahifa ochilishida og'ir so'rov; 10 daqiqa eskirsa — fon ishi va yengil o'qish". Qaror birga qabul qilinadi va ADR'ga yoziladi.
Yaxshi amaliyot — eskirganlikni foydalanuvchiga ko'rsatish. Kanondagi statistika ko'rinishida yangilangan ustuni bor: interfeys "5 daqiqa oldin yangilangan" deb yozishi mumkin. Shunda oxir-oqibat izchillik yashirin xato emas, ochiq xususiyat bo'ladi.
6. Ko'p uchraydigan xatolar
6.1 "Bizda monolit — taqsimlangan tizim yo'q"
Baza, kesh, navbat va tashqi API — hammasi tarmoq orqali. Monolitning ham chegaralari taqsimlangan.
6.2 Tarmoq chaqiruvini funksiya chaqiruvidek yozish
Timeout'siz, retry'siz, xatoni kutmasdan. Har tarmoq chaqiruvi yiqilishi, sekinlashishi va ikki marta bajarilishi mumkin.
6.3 Izchillik modelini aytmaslik
Kesh yoki replika qo'shildi, lekin hech kim "bu ma'lumot qancha eskirishi mumkin" deb yozmadi. Bir yildan keyin bu "tushunarsiz xato" bo'lib qaytadi.
6.4 Oxir-oqibat izchillikni "tez orada" deb tushunish
Oxir-oqibat izchillik vaqt chegarasini va'da qilmaydi. Kurs tajribasida replika 39 soniya orqada qoldi. Chegarani o'zingiz o'lchab, kuzatib turishingiz kerak.
6.5 Quorum'ni "ehtimol yetadi" bilan sozlash
R + W <= N bo'lsa, eski qiymat o'qilishi ehtimol emas, mumkin bo'lgan holat. Kafolat kerak bo'lsa — qoida bajarilsin.
7. Mashqlar
Mashqlar kurs/mashqlar/36/28-taqsimlangan-tizimlar/ da. 2- va 3-mashq yechimlari Node 24.21.0 da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).
1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring
- Tarmoq haqidagi sakkizta noto'g'ri faraz — 8
- O'zingiz yozganni darhol ko'rish va'dasi — read-your-
- Bir marta ko'rgan versiyadan eskisini ko'rmaslik — reads
- Yozuvlar to'xtasa, nusxalar oxir-oqibat bir xil bo'ladi — consistency
- O'qish va yozish to'plamlari kesishishi sharti — R + W >
Yechim
- fallacies — L. Peter Deutsch (1994), sakkizinchisi — James Gosling.
- writes — replika qo'shilsa buziladi.
- monotonic — ikki replika turli lag bilan bo'lsa buziladi.
- eventual — oxir-oqibat izchillik: bayroqlar, kesh, statistika.
- N — nusxalar soni.
2-mashq (o'rta): monotonic buzilishlarini topish
buzilishlar(oqishlar) funksiyasini yozing. Kirish — bir foydalanuvchining o'qishlari tartib bilan: { replika, versiya }. Funksiya versiya oldin ko'rilgan eng kattasidan kichik bo'lgan har o'qishni qaytarsin: tartib raqami (1 dan), replika va qancha versiya orqada.
Ishora: ko'rilgan maksimumni o'zgaruvchida saqlang (Massiv bo'ylab yurish).
Yechim
function buzilishlar(oqishlar) {
let eng = 0;
const natija = [];
oqishlar.forEach(({ replika, versiya }, i) => {
if (versiya < eng) {
const farq = eng - versiya;
const nom = `${i + 1}-o'qish, ${replika}`;
natija.push(`${nom}: ${farq} versiya orqada`);
}
eng = Math.max(eng, versiya);
});
return natija;
}
const oqishlar = [
{ replika: "R1", versiya: 3 },
{ replika: "R2", versiya: 3 },
{ replika: "R1", versiya: 5 },
{ replika: "R2", versiya: 4 },
{ replika: "R1", versiya: 6 },
{ replika: "R2", versiya: 2 },
];
const b = buzilishlar(oqishlar);
for (const x of b) console.log(x);
console.log(`jami: ${b.length} / ${oqishlar.length}`);Konsolda:
4-o'qish, R2: 1 versiya orqada
6-o'qish, R2: 4 versiya orqada
jami: 2 / 6Ikkala buzilish ham R2 dan — u orqada qolgan replika. E'tibor bering: 2-o'qish ham R2 dan, lekin buzilish emas — u vaqtda Aziz hali 3-versiyadan yangisini ko'rmagan edi. Monotonic reads mutlaq yangilikni emas, "orqaga qaytmaslik"ni va'da qiladi.
3-mashq (qiyin): quorum o'qish va read repair
quorumOqi(javoblar) funksiyasini yozing. Kirish — R ta nusxadan kelgan javoblar: { nusxa, versiya, qiymat }. Funksiya eng katta versiyali qiymatni qaytarsin va read repair ro'yxatini tuzsin — eski versiyali nusxalarga qaysi versiyani yozish kerak. Versiyalar teng bo'lsa, birinchi kelgani olinadi.
Ishora: avval maksimumni reduce bilan toping (reduce), keyin filter bilan eskilarini.
Yechim
function quorumOqi(javoblar) {
const eng = javoblar.reduce((a, b) =>
(b.versiya > a.versiya ? b : a));
const tuzatish = javoblar
.filter((j) => j.versiya < eng.versiya)
.map((j) => `${j.nusxa}: v${j.versiya} → v${eng.versiya}`);
return { qiymat: eng.qiymat, versiya: eng.versiya, tuzatish };
}
// N=3, W=2, R=2: c nusxa yozuvni o'tkazib yuborgan
const holatlar = [
[{ nusxa: "a", versiya: 7, qiymat: "Non olish" },
{ nusxa: "c", versiya: 6, qiymat: "Non" }],
[{ nusxa: "b", versiya: 7, qiymat: "Non olish" },
{ nusxa: "a", versiya: 7, qiymat: "Non olish" }],
];
for (const javoblar of holatlar) {
const n = quorumOqi(javoblar);
const t = n.tuzatish.length ? n.tuzatish.join(", ") : "kerak emas";
console.log(`"${n.qiymat}" (v${n.versiya}); read repair: ${t}`);
}Konsolda:
"Non olish" (v7); read repair: c: v6 → v7
"Non olish" (v7); read repair: kerak emasIkkala o'qish ham yangi qiymatni oldi — quorum qoidasi ishladi, chunki R + W > N. Birinchisida c nusxa eski edi va o'qish uni "yo'l-yo'lakay" tuzatadi: bu read repair. Dynamo uslubidagi bazalar nusxalarni shu yo'l bilan va fonda solishtirish orqali asta-sekin tenglashtiradi. Versiya raqami bu yerda tayyor berilgan — uni kim va qanday beradi, keyingi darsning savoli.
8. Real ishda
- 8 fallacies — taqsimlangan tizimlar bo'yicha intervyularda tez-tez so'raladi. Ro'yxatni yodlash emas, har biriga o'z loyihangizdan misol keltirish kuchli taassurot qoldiradi.
- Managed bazalar va kesh xizmatlari o'z izchillik kafolatlarini hujjatda yozadi: masalan, "replikadan o'qish — oxir-oqibat izchil". Ularni o'qish — arxitektor ishining bir qismi.
- Cassandra, DynamoDB kabi bazalarda izchillik har so'rovda sozlanadi (
ONE,QUORUM,ALL). Bu quorum qoidasining amaliy ko'rinishi. - Jepsen — taqsimlangan bazalarni nosozlik kiritib sinaydigan mustaqil loyiha. Uning hisobotlarida mashhur bazalar o'z hujjatidagi izchillik va'dasini buzgani ko'p marta topilgan. Saboq: va'dani o'qish yetmaydi, uni sinash kerak — kursdagi tajribalar ham aynan shu ruhda. Biror bazani tanlashdan oldin uning Jepsen hisobotini qidirish foydali odat.
- Frontend ham taqsimlangan tizim qismi: brauzer keshi, service worker, optimistik UI — hammasi o'z nusxasini saqlaydi. Optimistik yangilash — read-your-writes'ni mijozda ta'minlash usuli.
Xulosa
- Tarmoq orqali gaplashadigan har tizim taqsimlangan;
vazifalar-apining chegaralari ham shunday. - 8 fallacies kurs tajribasida dalil bilan buzildi: 502 lar, replika lagi, ikki manzilli nom, Windows taymeri.
- Izchillik modellari: kuchli, read-your-writes, monotonic, causal, oxir-oqibat — kuchlisi sekinroq.
- Kanonda asosiy ma'lumot kuchli modelda (bitta primary), oxir-oqibat izchillik — faqat ongli joylarda: bayroqlar, kesh, statistika.
- Monotonic reads buzilishi ikki replika va turli lag bilan yuz beradi; davosi — ko'rilgan versiyani eslash yoki bitta replikaga bog'lash.
- Izchillik modeli — mahsulot qarori ham: eskirish chegarasini mahsulot egasi bilan kelishib, hujjatga yozing va interfeysda ko'rsating.
- Quorum:
R + W > Nbo'lsa, o'qish va yozish to'plamlari albatta kesishadi — hamma kombinatsiya sanab tekshirildi.
Keyingi dars: Idempotentlik va timeout budjeti taqsimlangan tizimda — tarmoq ishonchsiz ekan, so'rovlar qayta yuboriladi. Ikki marta bajarilmasligi va cheksiz kutmasligi uchun nima qilish kerak.
Manbalar
- A. Rotem-Gal-Oz — Fallacies of Distributed Computing Explained: https://arnon.me/wp-content/uploads/Files/fallacies.pdf (tekshirildi, 2026-11)
- G. DeCandia va boshq. — Dynamo: Amazon's Highly Available Key-value Store (SOSP 2007): https://www.allthingsdistributed.com/files/amazon-dynamo-sosp2007.pdf (tekshirildi, 2026-11)
- PostgreSQL 18 —
synchronous_standby_names: https://www.postgresql.org/docs/18/runtime-config-replication.html (tekshirildi, 2026-11) - Jepsen — Consistency Models: https://jepsen.io/consistency (tekshirildi, 2026-11)
- Kurs tajribasi (IlmHamroh, 2026-11): nusxa yiqilishi (nginx, 32 × 502), replika lagi (199/200, ~39 s),
host.docker.internalikki manzili, sinxron va asinxron aloqa (HTTPECONNREFUSED200 ta), latency jadvali; bitta mashina (2026-11-09).
Izohlar · 0
Izoh yozish uchun kiring.