2.1-dars: Pythonni o'rnatish — Windows

2-QISM — MUHIT VA VOSITALAR · 1-dars

1. Kirish va motivatsiya

1-qismda biz nazariyani o'rgandik: kompyuter qanday ishlaydi, dastur nima, Python kodi qanday bajariladi. Endi amaliyot boshlanadi.

Bu dars ko'p kursda bir xatboshi bilan o'tib ketiladi: "Python.org dan yuklab oling va o'rnating." Keyin o'quvchi 'python' is not recognized xatosiga duch keladi va kursni tashlab yuboradi.

Biz bunday qilmaymiz. O'rnatish — birinchi to'siq va u yerda ko'pchilik qoqiladi. Shuning uchun:

• har bir tanlovni tushuntiramiz (nega bu katakni belgilash kerak)
• uch xil o'rnatish usulini ko'rib chiqamiz va qaysi birini tanlashni aytamiz
• Microsoft Store dagi Python bilan bog'liq tuzoqni ko'rsatamiz
• py ishga tushirgichini o'rgatamiz — Windows'ning eng foydali, lekin eng kam ma'lum vositasi

Dars oxirida sizda ishlaydigan Python bo'ladi va uni tekshirib ko'rasiz.

Eslatma: macOS yoki Linux ishlatasizmi? Bu darsni o'tkazib yuborib, 2.2-darsga o'ting.

2. Nazariya — chuqur tushuntirish

2.1. Windows'da Pythonni o'rnatishning uch yo'li

Biz python.org usulini o'rganamiz. Bu — barcha jiddiy hujjatlarda tavsiya etiladigan yo'l.

2.2. Qaysi versiyani o'rnatish kerak

1.7-darsda ko'rganimizdek, Python versiyalari 3.X ko'rinishida chiqadi va har biri 5 yil qo'llab-quvvatlanadi.

Qoida sodda:

Eng so'nggi versiyadan bittasi oldingisini oling.

Nega eng so'nggisini emas? Chunki yangi versiya chiqqanda ba'zi kutubxonalar hali moslashmagan bo'ladi. Bir versiya oldingisi — barqaror va hamma kutubxona qo'llab-quvvatlaydi.

Amalda: agar eng yangisi 3.13 bo'lsa, 3.12 ni oling. Ikkalasi ham bu kurs uchun to'liq yaroqli.

Muhim: Python 2 ni o'rnatmang. U 2020-yilda to'xtatilgan. Agar biror joyda python2 ko'rsangiz — bu eskirgan qo'llanma.

2.3. 32-bit yoki 64-bit

Deyarli barcha zamonaviy Windows kompyuteri 64-bit. Sayt buni o'zi aniqlaydi va to'g'ri variantni taklif qiladi.

Tekshirish: Sozlamalar → Tizim → Haqida → "Tizim turi". Agar "64-bit operatsion tizim" yozilgan bo'lsa — 64-bit oling.

Farqi nima? 64-bit Python 4 GB dan ko'p xotira ishlata oladi. Ma'lumot tahlili yoki mashinali o'qitishda bu muhim.

2.4. O'rnatish oynasidagi har bir tanlov

O'rnatgichni ishga tushirganingizda birinchi oyna chiqadi. Bu — eng muhim ekran, chunki bu yerdagi bitta katak keyingi soatlaringizni belgilaydi.

┌──────────────────────────────────────────────────────┐
│  Install Python 3.12.x (64-bit)                      │
│                                                      │
│   →  Install Now                                     │
│      C:\Users\Siz\AppData\Local\Programs\Python\...  │
│      · Includes IDLE, pip and documentation          │
│      · Creates shortcuts and file associations       │
│                                                      │
│   →  Customize installation                          │
│      Choose location and features                    │
│                                                      │
│  [x] Use admin privileges when installing py.exe     │
│  [ ] Add python.exe to PATH        ← BUNI BELGILANG  │
└──────────────────────────────────────────────────────┘

"Add python.exe to PATH" — MAJBURIY belgilang.

Nega? 1.8-darsda o'rgandik: terminalda python deb yozganingizda operatsion tizim uni PATH dagi papkalardan qidiradi. Bu katak belgilanmasa, Python o'rnatiladi, lekin OT uni topa olmaydi va siz 'python' is not recognized xatosini olasiz.

Bu — Windows'da Python bilan bog'liq eng ko'p uchraydigan muammo. Va u shu bitta katak bilan hal bo'ladi.

"Use admin privileges when installing py.exe" — belgilangan holda qoldiring. Bu py ishga tushirgichini barcha foydalanuvchi uchun o'rnatadi (2.7-bo'limga qarang).

"Install Now" yoki "Customize"?

Boshlovchi uchun Install Now yetarli. U quyidagilarni o'rnatadi:

Customize faqat o'rnatish joyini o'zgartirish kerak bo'lsa foydali.

2.5. "Disable path length limit" — oxiridagi tugma

O'rnatish tugagach, ba'zan quyidagi tugma chiqadi:

Setup was successful

  →  Disable path length limit
     Changes your machine configuration to allow programs,
     including Python, to bypass the 260 character MAX_PATH limitation.

Uni bosing.

Windows tarixan fayl yo'lini 260 belgi bilan cheklagan. Zamonaviy Python loyihalarida chuqur ichma-ich papkalar bo'ladi (venv/Lib/site-packages/...) va bu chegara oshib ketadi. Natijada tushunarsiz xatolar chiqadi.

Bu tugma chegarani olib tashlaydi. Zararsiz va foydali.

2.6. Microsoft Store'dagi Python — tuzoq

Windows 10/11 da terminalda python deb yozsangiz va Python o'rnatilmagan bo'lsa, Microsoft Store ochiladi.

Bu — Windows'ning "yordami", lekin u chalkashtiradi.

Store versiyasining muammolari:

1. Cheklangan huquqlar — u qum qutisida (sandbox) ishlaydi va ba'zi papkalarga yoza olmaydi
2. G'alati yo'llar — C:\Users\Siz\AppData\Local\Microsoft\WindowsApps\... — hujjatlardagi yo'llarga o'xshamaydi
3. Ba'zi kutubxonalar ishlamaydi — ayniqsa C kodiga tayanadiganlari

Yechim: python.org dan o'rnating. Store'ning "app execution alias" ini o'chiring:

Sozlamalar → Ilovalar → Ilovalarning kengaytirilgan sozlamalari
          → Ilovalarni bajarish taxalluslari
          → python.exe va python3.exe ni O'CHIRING

2.7. py — Windows'ning yashirin qurollari

python.org o'rnatgichi py.exe degan dasturni ham o'rnatadi. Bu — Python Launcher for Windows.

U nima qiladi? Kompyuterdagi barcha Python versiyalarini biladi va keraklisini ishga tushiradi.

py                  →  eng so'nggi o'rnatilgan Python
py -3.12            →  aynan 3.12
py -3.11            →  aynan 3.11
py --list           →  barcha o'rnatilgan versiyalar

Nega bu foydali?

Birinchidan, py doim ishlaydi — PATH sozlanmagan bo'lsa ham. U C:\Windows\ ga o'rnatiladi, u yer esa PATH da doim bor.

Ikkinchidan, bir nechta versiya bo'lganda chalkashlik bo'lmaydi.

Amaliy maslahat: Windows'da python o'rniga py ishlatishni odat qiling. Muammo kamayadi.

2.8. O'rnatishni tekshirish

O'rnatgach terminalni yangidan oching (muhim: eski terminal eski PATH ni ko'radi) va yozing:

py --version

Kutilgan javob:

Python 3.12.7

Keyin:

py -m pip --version

Kutilgan javob:

pip 24.2 from C:\Users\Siz\...\site-packages\pip (python 3.12)

Ikkalasi ham ishladimi? Python tayyor.

py -m pip nima? -m — "modulni ishga tushir" degani. py -m pip aynan py ishlatayotgan Pythonning pip'ini chaqiradi. Shunchaki pip yozganda boshqa versiyaning pip'i ishlab ketishi mumkin. Bu — tavsiya etiladigan usul.

3. Tez ma'lumotnoma

O'rnatish

1. python.org/downloads ga kiring
2. "Download Python 3.12.x" (eng so'nggidan bittasi oldin)
3. [x] Add python.exe to PATH        ← MAJBURIY
4. Install Now
5. "Disable path length limit" — bosing
6. Terminalni YANGIDAN oching

Tekshirish

py --version           → Python 3.12.x
py -m pip --version    → pip 24.x
py --list              → barcha versiyalar

Ishga tushirish

py main.py             → dasturni ishga tushirish
py                     → interaktiv rejim (REPL)
py -3.11 main.py       → aniq versiya bilan

4. Batafsil misollar

Misol 1 — O'rnatishdan keyingi to'liq tekshiruv

Terminalni oching (Win + R → cmd → Enter) va ketma-ket yozing:

py --version

Python 3.12.7

py --list

 -V:3.12 *        Python 3.12 (64-bit)
 -V:3.11          Python 3.11 (64-bit)

Yulduzcha (*) — sukut bo'yicha ishlatiladigan versiya.

py -c "print('Python ishlayapti')"

Python ishlayapti

-c — "quyidagi kodni bajar" degani. Bu — fayl yaratmasdan tez sinash usuli.

Nima ko'rsatdi: 2.7 va 2.8-bo'limlar. Uchala buyruq ham ishlasa, o'rnatish muvaffaqiyatli.

Misol 2 — Python qayerga o'rnatilganini bilish

py -c "import sys; print(sys.executable)"

C:\Users\Siz\AppData\Local\Programs\Python\Python312\python.exe

Bu — 1.8-darsdagi sys.executable. Endi u haqiqiy javob beradi.

Agar javobda WindowsApps so'zi bo'lsa — siz Microsoft Store versiyasini ishlatayapsiz. 2.6-bo'limga qaytib, uni o'chiring.

py -c "import sys; print(sys.version)"

3.12.7 (tags/v3.12.7:0b05ead) [MSC v.1941 64 bit (AMD64)]

64 bit — 64-bitli versiya (2.3-bo'lim). MSC — Windows kompilyatori bilan qurilgan.

Nima ko'rsatdi: 2.3 va 2.6-bo'limlar.

Misol 3 — PATH da nima borligini ko'rish

py -c "import os; [print(p) for p in os.environ['PATH'].split(';') if 'ython' in p]"

C:\Users\Siz\AppData\Local\Programs\Python\Python312\Scripts\
C:\Users\Siz\AppData\Local\Programs\Python\Python312\

Bu ikki qator — o'rnatgich PATH ga qo'shgan yo'llar (siz katakni belgilagan bo'lsangiz).

• Birinchisi (Scripts\) — pip va boshqa vositalar
• Ikkinchisi — python.exe ning o'zi

Agar hech narsa chiqmasa — PATH sozlanmagan. 2.3-darsda buni qanday tuzatishni ko'ramiz.

Nima ko'rsatdi: 2.4-bo'lim va 1.8-darsdagi PATH tushunchasi.

Misol 4 — Birinchi haqiqiy dastur

Bloknot yoki istalgan muharrirda salom.py faylini yarating:

import sys

print("Salom, dunyo!")
print("Python versiyasi:", sys.version_info.major, ".", sys.version_info.minor)
print("Men shu yerdaman:", sys.executable)

Faylni saqlang (masalan, C:\Users\Siz\Desktop\salom.py) va terminalda:

cd Desktop
py salom.py

Natija:

Salom, dunyo!
Python versiyasi: 3 . 12
Men shu yerdaman: C:\Users\Siz\AppData\Local\Programs\Python\Python312\python.exe

Siz endi 1.8-darsdagi butun zanjirni o'z kompyuteringizda bajardingiz. Fayl → PATH → jarayon → bytecode → PVM → stdout → ekran.

print ikki nuqta orasiga bo'sh joy qo'ygani e'tiborni tortdi shekilli — bu print ning odatdagi xatti-harakati (har argument orasiga bo'sh joy). 3.13-darsda buni boshqarishni o'rganamiz.

5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar

6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari

1. 'python' is not recognized as an internal or external command

Sabab: PATH katagi belgilanmagan.

Yechimlar (osondan qiyinga):

• python o'rniga py ishlating — ko'p holda darhol ishlaydi
• Terminalni yangidan oching
• O'rnatgichni qayta ishga tushiring → Modify → Next → "Add Python to environment variables" ni belgilang
• Qo'lda PATH ga qo'shing — 2.3-darsda

2. python yozganda Microsoft Store ochiladi

Sabab: "app execution alias" yoqilgan, haqiqiy Python esa yo'q yoki PATH da emas.

Yechim: 2.6-bo'limdagi taxalluslarni o'chiring va python.org dan o'rnating.

3. py --version boshqa versiyani ko'rsatadi

Sabab: bir nechta Python o'rnatilgan.

Yechim: py --list bilan ro'yxatni ko'ring, kerakli versiyani aniq chaqiring: py -3.12 main.py.

4. pip topilmaydi, lekin python ishlaydi

Sabab: Scripts\ papkasi PATH da yo'q.

Yechim: py -m pip ishlating. Bu har doim ishlaydi va tavsiya etiladigan usul.

5. O'rnatish "Access is denied" bilan to'xtaydi

Sabab: huquqlar yetmaydi yoki antivirus to'sib qo'ygan.

Yechim: o'rnatgichni o'ng tugma → "Run as administrator". Yoki Customize → "Install for all users" ni olib tashlang (faqat o'zingiz uchun o'rnating — administrator huquqi kerak bo'lmaydi).

6. Fayl salom.py.txt bo'lib saqlanadi

Sabab: Bloknot avtomatik .txt qo'shadi va Windows kengaytmani yashiradi.

Yechim: saqlashda "Save as type" ni "All Files" qiling. Yoki Explorer'da kengaytmalarni ko'rsatishni yoqing: View → Show → File name extensions. Eng yaxshisi — 2.6-darsda VS Code o'rnating.

7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi

• 2.3-dars: PATH muammolarini chuqur hal qilish
• 2.4-dars: terminal buyruqlari — cd, dir va boshqalar
• 2.5-dars: REPL — py ni argumentsiz ishga tushirish
• 2.8-dars: birinchi .py faylni to'g'ri yaratish va ishga tushirish
• 18-qism: venv — har loyiha uchun alohida muhit; u ham PATH ga tayanadi
• 18-qism: pip bilan kutubxona o'rnatish

8. Eng yaxshi amaliyotlar

1. Windows'da py ni sukut bo'yicha ishlating. U PATH muammolarini chetlab o'tadi va versiyani aniq tanlaydi.

2. pip o'rniga py -m pip yozing. Bir nechta Python bo'lganda bu sizni ko'p soatlik chalkashlikdan qutqaradi.

3. Eng so'nggidan bittasi oldingi versiyani oling. Barqarorlik yangilikdan muhimroq.

4. Fayl kengaytmalarini ko'rsatishni yoqing. salom.py.txt muammosi shu bilan yo'qoladi.

5. O'rnatish yo'lini eslab qoling (sys.executable). U keyinroq kerak bo'ladi.

6. Bir nechta versiya kerak bo'lsa — o'rnatavering. py -3.11, py -3.12 bilan ularni bemalol boshqarasiz.

9. Amaliy topshiriq

Vazifa 1: O'rnatish

python.org dan Pythonni o'rnating. Diqqat qiling:

• "Add python.exe to PATH" belgilangan
• "Install Now" bosildi
• "Disable path length limit" bosildi
• Terminal yangidan ochildi

Vazifa 2: Uch tekshiruv

Quyidagilarni bajaring va natijani yozing:

py --version
py -m pip --version
py --list

Uchalasi ham javob berdimi? Agar yo'q bo'lsa — 6-bo'limga qarang.

Vazifa 3: O'z Pythonizni o'rganish

py -c "import sys; print(sys.executable)"
py -c "import sys; print(sys.version)"
py -c "import sys; print(sys.platform)"

Javoblarni bir joyga yozib qo'ying. Savollar:

1. Python qaysi papkada?
2. Nechа bitli?
3. sys.platform nima qaytardi?

Vazifa 4: Birinchi dastur

4-misoldagi salom.py faylini yarating va ishga tushiring. Keyin o'zgartiring: o'z ismingizni chiqaradigan qator qo'shing.

Vazifa 5: Zanjirni tekshirish

1.8-darsdagi 10 bosqichni eslang. py salom.py yozganingizda:

1. 4-bosqichda OT nimani topdi?
2. 6-bosqichda Python qaysi faylni o'qidi?
3. 10-bosqichda matn qayerga chiqdi?

Nimani mustahkamlaydi: 2.4, 2.6, 2.7, 2.8-bo'limlar va 1.8-darsdagi zanjir.

Xulosa

Bu darsda Windows'da Pythonni to'g'ri o'rnatdik.

Eng muhim uch fikr:

1. "Add python.exe to PATH" katagi — eng muhim tanlov. Uni belgilamaslik Windows'dagi eng ko'p uchraydigan Python muammosini keltirib chiqaradi.

2. py ishga tushirgichini ishlating. U PATH muammolarini chetlab o'tadi, versiyalarni boshqaradi va py -m pip orqali to'g'ri pip'ni chaqiradi.

3. Microsoft Store versiyasidan qoching. python.org — jiddiy ish uchun yagona to'g'ri manba.

Keyingi darsda macOS va Linux da o'rnatishni ko'ramiz. Windows ishlatasizmi? Unda 2.3-darsga o'ting — u yerda PATH ni chuqur o'rganamiz.