2.7-dars: Kerakli kengaytmalar va sozlamalar

2-QISM — MUHIT VA VOSITALAR · 7-dars

1. Kirish va motivatsiya

VS Code o'rnatildi va ishlayapti. Endi savol: yana nima kerak?

Kengaytmalar bozorida o'n minglab kengaytma bor. Boshlovchilar odatda ikki xatoga yo'l qo'yadi:

Birinchi xato — hech narsa o'rnatmaslik. Natijada kod formatlanmagan, xatolar ko'rinmaydi, ish sekin.

Ikkinchi xato — hammasini o'rnatish. Natijada VS Code sekinlashadi, kengaytmalar bir-biriga xalaqit beradi, kod bir xil bo'lmaydi.

Bu darsda oltin o'rtalikni ko'rsatamiz: nima rostdan kerak, nima yaxshi bo'lsa ham majburiy emas, nimadan qochish kerak.

Va eng muhimi: nega kerakligini tushuntiramiz. black nima qiladi va nega u sizni tortishuvlardan qutqaradi? ruff qanday xatolarni topadi? formatOnSave nega odat qilish kerak?

Bu dars oxirida sizda professional sozlangan ish maydoni bo'ladi — kompaniyada ishlaganingizda ham xuddi shunday sozlanadi.

2. Nazariya — chuqur tushuntirish

2.1. Uch xil vosita — farqni tushunish

Bu uch tushuncha ko'pincha aralashtiriladi:

Formatlovchi mantiqqa tegmaydi. U faqat bo'sh joy, qator uzunligi, tirnoq turini bir xillashtiradi:

# Oldin
x={'a':1,'b':2}
def f( a,b ):
    return a+b

# black dan keyin
x = {"a": 1, "b": 2}


def f(a, b):
    return a + b

Linter — "bu ishlaydi, lekin muammo bor" deydi:

import os          # ← ishlatilmagan import
x = 1
x = 2              # ← birinchi qiymat ishlatilmadi
if x == None:      # ← "is None" bo'lishi kerak
    pass

Tur tekshiruvchi — 1.3-darsdagi tur xatolarini ishga tushirishdan oldin topadi:

def qosh(a: int, b: int) -> int:
    return a + b

qosh("salom", 5)   # ← xato: str kutilmagan

Uchalasi ham kerak. Va zamonaviy yechim ularni birlashtiradi.

2.2. ruff — zamonaviy yechim

Yaqin vaqtgacha Python ekotizimida har ish uchun alohida vosita ishlatilardi:

black       formatlash
isort       importlarni tartiblash
flake8      lint
pyupgrade   eski sintaksisni yangilash

To'rtta vosita, to'rtta sozlama, sekin ishlash.

Ruff — 2022-yilda paydo bo'lgan va hammasini bittaga birlashtirgan. U Rust tilida yozilgan va 100 barobargacha tez.

ruff check .          # lint
ruff format .         # formatlash
ruff check --fix .    # avtomatik tuzatish

Bu kursda ruff ni tavsiya qilamiz. black ni ham bilib qo'ying — u hali ham keng tarqalgan.

1.7-darsdagi ekotizim mavzusining amaliy davomi: Python ekotizimi tez o'zgaradi. Ruff — so'nggi 5 yildagi eng katta yaxshilanish.

2.3. Majburiy kengaytmalar

Bularsiz ishlash noqulay:

Uchtasi yetarli. Rostdan.

O'rnatish:

Ctrl+Shift+X → "Ruff" → Astral Software nashriyotidan o'rnating

2.4. Foydali, lekin majburiy emas

Error Lens — boshlovchi uchun eng foydalisi. Xato xabari to'g'ridan-to'g'ri qator yonida chiqadi:

print("salom"          # ⚠ '(' was never closed

Kursorni olib borish kerak emas. Bu — 2.9-darsdagi xato o'qish ko'nikmasini tezlashtiradi.

2.5. Nimadan qochish kerak

Umumiy qoida: kengaytma o'rnatishdan oldin so'rang — "bu muammoni hal qiladimi, yoki shunchaki chiroylimi?"

2.6. Sozlamalar: foydalanuvchi va ish maydoni

VS Code sozlamalari ikki darajada bo'ladi:

Ish maydoni sozlamalari ustun turadi.

Qaysi birini qachon?

• Foydalanuvchi: mavzu, shrift, umumiy odatlar
• Ish maydoni: interpretator, formatlovchi, loyihaga xos qoidalar

Nega ish maydoni muhim? Chunki .vscode/settings.json ni Git'ga qo'shsangiz, jamoadagi hamma bir xil sozlamalar bilan ishlaydi. Kod uslubi bo'yicha tortishuvlar tugaydi.

Ochish:

Ctrl/Cmd + ,                        grafik ko'rinish
Ctrl+Shift+P → "Open User Settings (JSON)"
Ctrl+Shift+P → "Open Workspace Settings (JSON)"

2.7. Tavsiya etiladigan sozlamalar

.vscode/settings.json (loyiha uchun):

{
  "[python]": {
    "editor.defaultFormatter": "charliermarsh.ruff",
    "editor.formatOnSave": true,
    "editor.codeActionsOnSave": {
      "source.fixAll.ruff": "explicit",
      "source.organizeImports.ruff": "explicit"
    }
  },
  "python.analysis.typeCheckingMode": "basic",
  "editor.rulers": [88],
  "files.trimTrailingWhitespace": true,
  "files.insertFinalNewline": true
}

Har birini tushuntiramiz:

"[python]" — faqat Python fayllariga tegishli sozlamalar. Boshqa tillar o'z formatlovchisini ishlatadi.

editor.formatOnSave: true — eng muhim sozlama. Har saqlashda kod avtomatik formatlanadi.

Nega bu shunchalik muhim?

• Formatlash haqida umuman o'ylamaysiz — yozasiz, saqlaysiz, tayyor
• Jamoada kod uslubi bir xil bo'ladi
• Git'da "faqat bo'sh joy o'zgardi" degan o'zgarishlar yo'qoladi
• Kod ko'rinishi haqidagi tortishuvlar tugaydi

source.fixAll.ruff — saqlashda avtomatik tuzatiladigan lint muammolari (ishlatilmagan import va h.k.) tuzatiladi.

source.organizeImports.ruff — importlar to'g'ri tartibda joylashtiriladi:

# Oldin
import requests
import os
from mymodule import f
import sys

# Keyin
import os
import sys

import requests

from mymodule import f

Tartib: standart kutubxona → tashqi paketlar → o'z kodingiz. Bu — PEP 8 qoidasi (3.14-darsda).

python.analysis.typeCheckingMode: "basic" — Pylance tur xatolarini tekshiradi. Variantlar:

"off"      tekshirmaydi
"basic"    aniq xatolarni topadi        ← boshlovchiga tavsiya
"standard" ko'proq tekshiradi
"strict"   juda qattiq — ko'p ogohlantirish

editor.rulers: [88] — 88-belgida vertikal chiziq. Bu — black/ruff ning sukut bo'yicha qator uzunligi. Chiziqdan oshsangiz — qatorni bo'lish vaqti.

files.trimTrailingWhitespace — qator oxiridagi keraksiz bo'sh joylarni olib tashlaydi. Git'da ko'rinmas o'zgarishlarni oldini oladi.

files.insertFinalNewline — fayl oxiriga bo'sh qator qo'yadi. POSIX standarti; ko'p vosita buni kutadi.

2.8. ruff ni loyihaga sozlash

VS Code kengaytmasi ruff ni ishlatadi, lekin qoidalarni loyiha faylida belgilash yaxshi. Loyiha ildizida pyproject.toml:

[tool.ruff]
line-length = 88
target-version = "py312"

[tool.ruff.lint]
select = ["E", "F", "I", "UP", "B"]
ignore = []

Qoida to'plamlari:

Boshlovchi uchun bu beshtasi ideal muvozanat: foydali, lekin shovqin qilmaydi.

pyproject.toml nima? Zamonaviy Python loyihasining markaziy sozlama fayli. 19-qismda batafsil o'rganamiz. Hozircha — ruff qoidalari shu yerda deb bilsangiz yetarli.

2.9. Sozlamalarni loyihaga bog'lash

Yangi loyiha boshlaganda quyidagi tuzilma yaxshi odat:

loyiha/
├── .vscode/
│   ├── settings.json          # muharrir sozlamalari
│   └── extensions.json        # tavsiya etiladigan kengaytmalar
├── pyproject.toml             # ruff, loyiha metama'lumoti
├── .gitignore                 # Git nimani e'tiborsiz qoldirsin
└── main.py

.vscode/extensions.json:

{
  "recommendations": [
    "ms-python.python",
    "ms-python.vscode-pylance",
    "charliermarsh.ruff"
  ]
}

Bu faylni Git'ga qo'shsangiz, loyihani ochgan har bir kishiga VS Code kerakli kengaytmalarni taklif qiladi. Jamoa ishida juda foydali.

2.10. Ko'rinish sozlamalari

Bular ish natijasiga ta'sir qilmaydi, lekin qulaylik uchun muhim:

{
  "editor.fontSize": 14,
  "editor.fontFamily": "'JetBrains Mono', 'Fira Code', Consolas, monospace",
  "editor.fontLigatures": true,
  "editor.minimap.enabled": false,
  "editor.wordWrap": "on",
  "editor.bracketPairColorization.enabled": true,
  "workbench.colorTheme": "Default Dark Modern"
}

Shriftlar: JetBrains Mono va Fira Code — dasturlash uchun maxsus shriftlar. Bepul. fontLigatures != ni ≠ ko'rinishida chiroyli ko'rsatadi.

minimap.enabled: false — o'ng tomondagi kichik xarita. Ko'pchilik uni ishlatmaydi, joy esa egallaydi.

bracketPairColorization — mos qavslarni bir rangda ko'rsatadi. Chuqur ichma-ich kodda juda foydali.

3. Tez ma'lumotnoma

Majburiy kengaytmalar

ms-python.python              Python
ms-python.vscode-pylance      Pylance (bilan keladi)
charliermarsh.ruff            Ruff — format + lint

Boshlovchiga foydali

usernamehw.errorlens          Error Lens
oderwat.indent-rainbow        indent-rainbow

Eng muhim sozlama

"[python]": {
  "editor.defaultFormatter": "charliermarsh.ruff",
  "editor.formatOnSave": true
}

Ruff buyruqlari

ruff check .            lint
ruff check --fix .      avtomatik tuzatish
ruff format .           formatlash

Sozlama fayllari

.vscode/settings.json     loyiha sozlamalari
.vscode/extensions.json   tavsiya etiladigan kengaytmalar
pyproject.toml            ruff qoidalari

4. Batafsil misollar

Misol 1 — formatOnSave ni ishda ko'rish

tartibsiz.py faylini yarating va ataylab yomon formatlang:

import sys
import os
x={'ism':'Ali','yosh':25}
def salomlash( ism,yosh ):
    return "Salom, "+ism+"! Siz "+str(yosh)+" yoshdasiz."
print( salomlash(x['ism'],x['yosh']) )

Ctrl+S bosing. Kod darhol o'zgaradi:

import os
import sys

x = {"ism": "Ali", "yosh": 25}


def salomlash(ism, yosh):
    return "Salom, " + ism + "! Siz " + str(yosh) + " yoshdasiz."


print(salomlash(x["ism"], x["yosh"]))

Nima o'zgardi:

Siz hech narsa qilmadingiz. Faqat saqladingiz.

Nima ko'rsatdi: 2.1, 2.7-bo'limlar. Formatlash haqida o'ylashni butunlay to'xtatasiz.

Misol 2 — Linter nimalarni topadi

muammoli.py:

import os
import json


def hisobla(sonlar):
    jami = 0
    ortacha = 0
    for son in sonlar:
        jami = jami + son
    return jami


natija = hisobla([1, 2, 3])

if natija == None:
    print("Bo'sh")

Ruff topadigan muammolar:

muammoli.py:1:8  F401  `os` imported but unused
muammoli.py:2:8  F401  `json` imported but unused
muammoli.py:7:5   F841  Local variable `ortacha` is assigned to but never used
muammoli.py:15:4  E711  Comparison to `None` should be `cond is None`

Har birini tushuntiramiz:

• F401 — import qilingan, lekin ishlatilmagan. Keraksiz kod, chalkashlik
• F841 — o'zgaruvchi yaratilgan, ishlatilmagan. Ehtimol xato: ortacha ni hisoblashni unutdingiz
• E711 — == None texnik jihatdan ishlaydi, lekin is None to'g'ri. Sababini 11-qismda o'rganamiz

Avtomatik tuzatish:

ruff check --fix muammoli.py

Importlar va == None tuzatiladi. ortacha esa qolmaydi — bu mantiqiy masala, uni siz hal qilishingiz kerak.

Nima ko'rsatdi: 2.1 va 2.8-bo'limlar. Linter — kodni o'qiydigan tajribali hamkasb kabi.

Misol 3 — Tur tekshiruvchi nimani topadi

turlar.py:

def qosh(a: int, b: int) -> int:
    return a + b


natija = qosh("salom", 5)
print(natija)

a: int — bu tur ishorasi (type hint). U Pythonni majburlamaydi, lekin vositalar uni o'qiydi. 13-qismda batafsil.

Pylance darhol ogohlantiradi:

Argument of type "Literal['salom']" cannot be assigned to
parameter "a" of type "int" in function "qosh"

Ishga tushirsangiz:

TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

Solishtiring:

Katta loyihada bu farq juda katta bo'ladi: xato faqat ma'lum shartlarda yuz beradigan tarmoqda bo'lishi mumkin.

Bu — 1.3-darsdagi "dinamik turlash — tez yozish, lekin xato kech topiladi" muammosining zamonaviy yechimi.

Nima ko'rsatdi: 2.1, 2.7-bo'limlar va 1.3-darsdagi turlash mavzusi.

Misol 4 — To'liq loyiha sozlamasi

Yangi loyiha yaratamiz:

mkdir ~/python-loyiha && cd ~/python-loyiha
mkdir .vscode
code .

.vscode/settings.json:

{
  "[python]": {
    "editor.defaultFormatter": "charliermarsh.ruff",
    "editor.formatOnSave": true,
    "editor.codeActionsOnSave": {
      "source.fixAll.ruff": "explicit",
      "source.organizeImports.ruff": "explicit"
    }
  },
  "python.analysis.typeCheckingMode": "basic",
  "editor.rulers": [88],
  "files.trimTrailingWhitespace": true,
  "files.insertFinalNewline": true
}

.vscode/extensions.json:

{
  "recommendations": [
    "ms-python.python",
    "ms-python.vscode-pylance",
    "charliermarsh.ruff",
    "usernamehw.errorlens"
  ]
}

pyproject.toml:

[tool.ruff]
line-length = 88
target-version = "py312"

[tool.ruff.lint]
select = ["E", "F", "I", "UP", "B"]

.gitignore:

__pycache__/
*.pyc
.venv/
venv/
muhit/
.env

Endi main.py yaratib, 1-misoldagi tartibsiz kodni yozing va saqlang. Hammasi avtomatik ishlaydi.

Bu to'plamni saqlab qo'ying. Har yangi loyihada nusxalasangiz, bir daqiqada tayyor bo'lasiz.

Nima ko'rsatdi: 2.6, 2.7, 2.8, 2.9-bo'limlar. Bu — professional loyihaning boshlanishi.

5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar

6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari

1. formatOnSave ishlamayapti

Sabablar va tekshiruv:

1. Ruff kengaytmasi o'rnatilganmi?  → Ctrl+Shift+X
2. defaultFormatter to'g'rimi?      → "charliermarsh.ruff"
3. Sozlama [python] ichidami?       → tashqarida bo'lsa boshqa tilga tegishli
4. Chiqishda xato bormi?            → Output panel → "Ruff"

2. Ikki formatlovchi urishyapti — kod tinimsiz o'zgaradi

Sabab: black, autopep8, ruff — bir nechtasi yoqilgan.

Yechim: bittasini qoldiring. Qolganini o'chiring yoki defaultFormatter ni aniq belgilang.

3. Ruff juda ko'p ogohlantirish beryapti

Sabab: qoidalar to'plami keng.

Yechim: pyproject.toml da select ni cheklang:

select = ["E", "F", "I"]        # eng zaruri

4. Pylance hamma joyda qizil chiziq chizyapti

Sabab: typeCheckingMode: "strict".

Yechim: "basic" ga o'tkazing. strict — tajribali dasturchi va katta loyiha uchun.

5. Sozlamalar ta'sir qilmayapti

Sabablar:

• JSON'da vergul yetishmayapti yoki ortiqcha
• Ish maydoni sozlamasi foydalanuvchi sozlamasini ustidan yozyapti
• Oynani qayta yuklash kerak

Yechim: Ctrl+Shift+P → "Developer: Reload Window". JSON sintaksisini tekshiring — VS Code xatoni qizil bilan ko'rsatadi.

6. .vscode/ papkasini Git'ga qo'shishim kerakmi?

Javob: settings.json va extensions.json — ha. Bular jamoaga foydali.

launch.json (nosozlik sozlamalari) — odatda ha.

Shaxsiy narsalar (mavzu, shrift) — foydalanuvchi sozlamalarida bo'lsin, loyihada emas.

7. Ruff pyproject.toml ni ko'rmayapti

Sabab: fayl loyiha ildizida emas yoki VS Code boshqa papkani ochgan.

Yechim: 2.6-darsdagi qoida — papkani oching va pyproject.toml uning ildizida bo'lsin.

7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi

• 2.9-dars: Error Lens xato xabarlarini o'qishni osonlashtiradi
• 3.14-dars: PEP 8 — formatlovchi aynan shu qoidalarni qo'llaydi
• 18-qism: nosozlik izlash — launch.json sozlamalari
• 13-qism: tur ishoralari — Pylance to'liq kuchga kiradi
• 19-qism: pyproject.toml to'liq — loyiha metama'lumoti, bog'liqliklar
• 18-qism: pre-commit — commit oldidan avtomatik tekshiruv
• 31-qism: .gitignore va jamoa sozlamalari
• 28-qism: CI — server ham ruff check ni ishga tushiradi

8. Eng yaxshi amaliyotlar

1. Uchta kengaytma yetarli: Python, Pylance, Ruff. Boshqasini ehtiyoj tug'ilganda qo'shing.

2. formatOnSave ni birinchi kundan yoqing. Bu — eng yuqori foyda beradigan bitta sozlama.

3. Loyiha sozlamalarini Git'ga qo'shing. Jamoa bir xil ishlaydi, tortishuv bo'lmaydi.

4. typeCheckingMode: "basic" dan boshlang. Tajriba orttirgach "standard" ga o'ting.

5. Linter ogohlantirishini o'qing, o'chirmang. Agar shovqin qilsa — qoidani sozlang, butun linterni emas.

6. Boshlovchi bo'lsangiz Error Lens o'rnating. Xatolarni tezroq ko'rasiz va tezroq o'rganasiz.

7. Sozlama to'plamini saqlab qo'ying. Har yangi loyihada nusxalang.

9. Amaliy topshiriq

Vazifa 1: Kengaytmalarni o'rnatish

1. Ruff (Astral Software)
2. Error Lens (usernamehw)

Har birini o'rnatgach VS Code'ni qayta yuklang.

Vazifa 2: Sozlamalarni qo'llash

4-misoldagi .vscode/settings.json ni loyihangizga qo'shing.

Vazifa 3: formatOnSave ni sinash

1-misoldagi tartibsiz.py ni yarating. Saqlang. Nima o'zgardi? Kamida to'rtta o'zgarishni yozing.

Vazifa 4: Linter bilan tanishuv

2-misoldagi muammoli.py ni yarating.

1. Ruff nechta muammo topdi?
2. ruff check --fix muammoli.py nechtasini tuzatdi?
3. Qolganini nega tuzatmadi?

Vazifa 5: Tur tekshiruvchini sinash

3-misoldagi turlar.py ni yarating.

1. Pylance xatoni topdimi?
2. Endi "basic" ni "off" ga o'zgartiring. Xato yo'qoldimi?
3. Dasturni ishga tushiring. Nima bo'ldi?

Bu tajriba nimani ko'rsatdi?

Vazifa 6: To'liq loyiha yaratish

4-misoldagi to'liq tuzilmani yarating: .vscode/, pyproject.toml, .gitignore. Keyin main.py yozib, hammasi ishlashini tekshiring.

Vazifa 7: O'ylash

Nega formatOnSave jamoa ishida shunchalik muhim? Uchta sabab o'ylab toping.

Nimani mustahkamlaydi: 2.1, 2.2, 2.3, 2.7, 2.8, 2.9-bo'limlar.

Xulosa

Bu darsda VS Code'ni professional darajada sozladik.

Eng muhim uch fikr:

1. Uchta kengaytma yetarli: Python, Pylance, Ruff. Ko'proq — sekinlik va chalkashlik.

2. formatOnSave — eng yuqori foyda beradigan sozlama. Formatlash haqida o'ylashni butunlay to'xtatasiz va jamoada kod bir xil bo'ladi.

3. Uch xil vosita, uch xil ish: formatlovchi ko'rinishni, linter muammolarni, tur tekshiruvchi tur xatolarini topadi. Uchalasi ham kerak, ruff + Pylance ularni qoplaydi.

Keyingi darsda nihoyat birinchi haqiqiy .py faylimizni yozamiz va uni turli usullarda ishga tushiramiz. Barcha tayyorgarlik shu daqiqa uchun edi.