2.5-dars: REPL — interaktiv rejim

2-QISM — MUHIT VA VOSITALAR · 5-dars

1. Kirish va motivatsiya

Shu paytgacha biz kodni faylga yozib, keyin ishga tushirdik. Bu — normal ish usuli, lekin o'rganish uchun sekin.

Tasavvur qiling: len("salom") nima qaytarishini bilmoqchisiz. Fayl yaratish, yozish, saqlash, terminalga o'tish, ishga tushirish — beshta qadam. Bitta savolga.

REPL buni bir qadamga qisqartiradi:

>>> len("salom")
5

REPL — Read (o'qi), Eval (hisobla), Print (chiqar), Loop (takrorla). Siz yozasiz, u darhol javob beradi. Cheksiz.

Bu — Pythonning eng kuchli o'rganish vositasi. Tajribali dasturchilar ham uni har kuni ishlatadi:

• yangi kutubxonani sinash
• funksiya nima qaytarishini tekshirish
• kichik hisob-kitob
• xato sababini topish

Bu darsda REPL'ni to'liq o'zlashtiramiz: sirli _ o'zgaruvchisidan tortib, help() va dir() gacha. Va nihoyat — birinchi haqiqiy kodingizni yozasiz.

2. Nazariya — chuqur tushuntirish

2.1. REPL nima va u qanday ishlaydi

REPL — bu Pythonning interaktiv rejimi. Faylsiz ishlaydi.

Ishga tushirish:

Windows:        py
macOS / Linux:  python3

Ko'rasiz:

Python 3.12.7 (main, Oct  1 2026, 11:22:33) [Clang 15.0.0] on darwin
Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
>>>

>>> — taklif belgisi (prompt). U "kod kutyapman" degani.

Ichkarida nima bo'ladi? 1.8-darsdagi zanjirning qisqartirilgan varianti:

Siz qator yozasiz
      ↓
Python uni TAHLIL qiladi (parsing)
      ↓
BYTECODE ga o'giradi
      ↓
PVM BAJARADI
      ↓
Natija bo'lsa — CHIQARADI
      ↓
Yana >>> ko'rsatadi

Farqi: fayl bilan ishlaganda butun fayl bir marta kompilyatsiya qilinadi. REPL'da har qator alohida.

2.2. Ifoda va buyruq — REPL nimani ko'rsatadi

Bu — REPL'ning eng chalkashtiradigan jihati.

>>> 2 + 3
5

>>> x = 10
>>>

Nega birinchisi javob berdi, ikkinchisi bermadi?

Ifoda (expression) — qiymatga ega. REPL uni hisoblab, natijasini ko'rsatadi:

>>> 2 + 3
5
>>> "salom"
'salom'
>>> len("salom")
5

Buyruq (statement) — amal bajaradi, qiymat qaytarmaydi. REPL hech narsa ko'rsatmaydi:

>>> x = 10          # o'zlashtirish — buyruq
>>> import math     # import — buyruq

Qiymatni ko'rish uchun nomni yozing:

>>> x
10

Muhim farq — faylda bunday bo'lmaydi:

# main.py
2 + 3           # hisoblaydi, lekin HECH NARSA ko'rsatmaydi
print(2 + 3)    # 5 — chiqadi

Faylda natijani ko'rish uchun print majburiy. REPL'da esa avtomatik.

Bu farqni tushunmaslik boshlovchilarni ko'p adashtiradi: "REPL'da ishladi, faylda ishlamayapti."

2.3. _ — oxirgi natija

REPL'da maxsus o'zgaruvchi bor: pastki chiziq _. U oxirgi ifodaning natijasini saqlaydi.

>>> 10 * 5
50
>>> _
50
>>> _ + 25
75
>>> _ * 2
150

Bu kalkulyator sifatida juda qulay:

>>> 1500 * 12
18000
>>> _ * 0.13          # 13% soliq
2340.0
>>> 18000 - _
15660.0

Diqqat: _ faqat REPL'da mavjud. Faylda u oddiy o'zgaruvchi (odatda "kerak emas qiymat" ma'nosida ishlatiladi — 6-qismda ko'ramiz).

2.4. Ko'p qatorli kod

Sikl yoki shart yozsangiz, REPL taklif belgisini o'zgartiradi:

>>> for i in range(3):
...     print(i)
...
0
1
2

... — "davomini kutyapman" degani.

Uch qoida:

1. Ikki nuqtadan (:) keyin REPL avtomatik ... ga o'tadi
2. Ichki qatorlarni chekintiring (4 bo'sh joy)
3. Blokni tugatish uchun bo'sh qator kiriting (Enter)

>>> son = 7
>>> if son > 5:
...     print("Katta")
... else:
...     print("Kichik")
...
Katta

Bu — REPL'da eng ko'p xato keltiradigan joy. Bo'sh qatorni unutmang.

2.5. help() — o'rnatilgan qo'llanma

Python o'z hujjatlarini ichida olib yuradi.

>>> help(len)
Help on built-in function len in module builtins:

len(obj, /)
    Return the number of items in a container.

>>> help(str.upper)
Help on method_descriptor:

upper(self, /)
    Return a copy of the string converted to uppercase.

Interaktiv rejim:

>>> help()

Welcome to Python 3.12's help utility!
...
help> keywords          # barcha kalit so'zlar
help> str               # str turi haqida to'liq
help> quit              # chiqish

Bu — internetdan qidirishdan tezroq. Va oflayn ishlaydi.

2.6. dir() — obyekt nimalar qila oladi

>>> dir(str)
['__add__', '__class__', ..., 'capitalize', 'casefold', 'center',
 'count', 'encode', 'endswith', ..., 'upper', 'zfill']

Ikki pastki chiziqli nomlar (__add__) — ichki metodlar (8-qismda o'rganamiz). Qolganlari — siz ishlatadigan metodlar.

Faqat foydalilarini ko'rish:

>>> [m for m in dir(str) if not m.startswith("_")]
['capitalize', 'casefold', 'center', 'count', 'encode', ...]

O'zgaruvchi ustida ham ishlaydi:

>>> matn = "salom"
>>> dir(matn)          # str bilan bir xil ro'yxat

help() + dir() birgalikda — kashfiyot vositasi:

>>> dir(matn)                  # nimalar bor?
>>> help(matn.center)          # bu nima qiladi?

2.7. type() — bu nima

>>> type(42)
<class 'int'>
>>> type(3.14)
<class 'float'>
>>> type("salom")
<class 'str'>
>>> type(True)
<class 'bool'>
>>> type([1, 2, 3])
<class 'list'>
>>> type(None)
<class 'NoneType'>

1.3-darsda Pythonning dinamik turlashi haqida gapirgandik. type() — buni o'z ko'zingiz bilan ko'rish usuli.

>>> x = 10
>>> type(x)
<class 'int'>
>>> x = "endi satr"
>>> type(x)
<class 'str'>

Bir xil o'zgaruvchi, turli tur. Bu — dinamik turlash.

2.8. REPL'dan chiqish va tarix

Chiqish:

>>> exit()
>>> quit()

yoki tugmalar:

Ctrl + D        macOS / Linux
Ctrl + Z, Enter Windows

Tarix:

• ↑ / ↓ — oldingi buyruqlar
• Ctrl + R — tarixdan qidirish (Unix)
• Tarix seanslar orasida saqlanadi (~/.python_history)

Ekranni tozalash:

Ctrl + L                        # Unix
>>> import os; os.system("cls") # Windows

2.9. python -i — faylni ishga tushirib, REPL'da qolish

Bu — kam ma'lum, lekin juda foydali imkoniyat.

python3 -i main.py

Bu:

1. main.py ni to'liq bajaradi
2. Keyin REPL'ni ochadi — fayldagi barcha o'zgaruvchi va funksiya qo'lda

# main.py
ismlar = ["Ali", "Vali", "Guli"]

def salomlash(ism):
    return f"Salom, {ism}!"

python3 -i main.py

>>> ismlar
['Ali', 'Vali', 'Guli']
>>> salomlash("Ali")
'Salom, Ali!'
>>> len(ismlar)
3

Bu — nosozlik izlash uchun ajoyib usul. Dastur nima holatda tugaganini ko'rish mumkin.

2.10. Yaxshiroq REPL: IPython

Standart REPL sodda. IPython — uning kuchaytirilgan varianti.

python3 -m pip install ipython
ipython

Nima beradi:

In [1]: len?
Signature: len(obj, /)
Docstring: Return the number of items in a container.

In [2]: %timeit sum(range(1000))
8.42 µs ± 132 ns per loop

Boshlovchiga kerakmi? Hozir emas — standart REPL yetarli. Lekin bir necha haftadan keyin sinab ko'ring, orqaga qaytmaysiz.

3. Tez ma'lumotnoma

Kirish va chiqish

py  /  python3          ishga tushirish
exit()  /  quit()       chiqish
Ctrl+D (Unix)           chiqish
Ctrl+Z, Enter (Win)     chiqish

Taklif belgilari

>>>     yangi buyruq kutilyapti
...     davomi kutilyapti (bo'sh qator — tugatish)

Maxsus

_               oxirgi natija
help(x)         x haqida qo'llanma
dir(x)          x ning metodlari
type(x)         x ning turi

Foydali

python3 -i fayl.py      faylni bajarib, REPL'da qolish
python3 -c "kod"        bitta buyruqni bajarish

Farq

REPL'da:  2 + 3        →  5 chiqadi
Faylda:   2 + 3        →  hech narsa
Faylda:   print(2 + 3) →  5 chiqadi

4. Batafsil misollar

Misol 1 — REPL bilan tanishuv

>>> 2 + 3
5
>>> 10 / 3
3.3333333333333335
>>> 10 // 3
3
>>> 10 % 3
1
>>> 2 ** 10
1024

• / — oddiy bo'lish, doim float qaytaradi
• // — butun bo'lish
• % — qoldiq
• ** — daraja

E'tibor bering: 10 / 3 natijasi 3.3333333333333335 — oxirida 5. Bu xato emas, bu kompyuterda kasr sonlar qanday saqlanishining natijasi. 3.4-darsda buni batafsil o'rganamiz.

>>> "Salom" + ", dunyo!"
'Salom, dunyo!'
>>> "ha" * 3
'hahaha'
>>> len("Salom")
5

Satrlarda + — ulash, * — takrorlash.

Nima ko'rsatdi: 2.2-bo'lim. Har bir ifoda darhol natija beradi.

Misol 2 — _ bilan hisob-kitob

Oylik maoshdan soliq hisoblash:

>>> 5_000_000
5000000

Pythonda katta sonlarda _ ajratgich sifatida ishlatiladi — o'qish oson. Bu qiymatga ta'sir qilmaydi.

>>> 5_000_000 * 0.12          # 12% daromad solig'i
600000.0
>>> 5_000_000 - _             # qo'lga tegadigan summa
4400000.0
>>> _ / 12000                 # dollarga (shartli kurs)
366.6666666666667
>>> round(_, 2)
366.67

round(son, 2) — ikki xonagacha yaxlitlash.

Nima ko'rsatdi: 2.3-bo'lim. REPL — kuchli kalkulyator.

Misol 3 — dir() va help() bilan kashfiyot

Satr nimalar qila olishini bilmaymiz. Kashf qilamiz:

>>> matn = "salom dunyo"
>>> [m for m in dir(matn) if not m.startswith("_")][:10]
['capitalize', 'casefold', 'center', 'count', 'encode',
 'endswith', 'expandtabs', 'find', 'format', 'format_map']

title degan metod bormi?

>>> "title" in dir(matn)
True
>>> help(matn.title)
Help on built-in function title:

title() method of builtins.str instance
    Return a version of the string where each word is titlecased.

Sinab ko'ramiz:

>>> matn.title()
'Salom Dunyo'
>>> matn.upper()
'SALOM DUNYO'
>>> matn.replace("dunyo", "olam")
'salom olam'
>>> matn.split()
['salom', 'dunyo']

Muhim: asl matn o'zgarmadi:

>>> matn
'salom dunyo'

Satrlar o'zgarmas (immutable). Metodlar yangi satr qaytaradi. Bu — 4-qismning asosiy mavzularidan biri.

Nima ko'rsatdi: 2.5 va 2.6-bo'limlar. Internetsiz o'rganish usuli.

Misol 4 — Ko'p qatorli kod va python -i

REPL'da sikl:

>>> ismlar = ["Ali", "Vali", "Guli"]
>>> for ism in ismlar:
...     print(f"Salom, {ism}!")
...
Salom, Ali!
Salom, Vali!
Salom, Guli!

f"..." — f-satr. Ichidagi {ism} o'zgaruvchi qiymatiga almashadi. 3.13-darsda batafsil.

Endi -i bayrog'i. hisob.py faylini yarating:

narxlar = [12000, 45000, 8000, 23000]

def jami(ro_yxat):
    return sum(ro_yxat)

def ortacha(ro_yxat):
    return sum(ro_yxat) / len(ro_yxat)

print("Fayl bajarildi. Jami:", jami(narxlar))

python3 -i hisob.py

Fayl bajarildi. Jami: 88000
>>> narxlar
[12000, 45000, 8000, 23000]
>>> ortacha(narxlar)
22000.0
>>> max(narxlar)
45000
>>> min(narxlar)
8000
>>> sorted(narxlar)
[8000, 12000, 23000, 45000]
>>> narxlar.append(30000)
>>> jami(narxlar)
118000

Fayl bajarilgach, uning butun holati REPL'da qo'lingizda qoldi.

Nima ko'rsatdi: 2.4 va 2.9-bo'limlar. Bu — nosozlik izlashning eng qulay usullaridan biri.

5. To'g'ri va noto'g'ri tushunishlar

6. Keng tarqalgan xatolar va yechimlari

1. IndentationError: expected an indented block

>>> for i in range(3):
... print(i)
  File "<stdin>", line 2
    print(i)
    ^
IndentationError: expected an indented block

Sabab: ikki nuqtadan keyingi qator chekintirilmagan.

Yechim: ... dan keyin 4 bo'sh joy qo'ying.

2. Blok tugamayapti, ... qolib ketdi

Sabab: bo'sh qator kiritilmagan.

Yechim: Enter bosing (bo'sh qator). Yoki Ctrl+C bilan bekor qiling.

3. SyntaxError: unexpected EOF while parsing

Sabab: qavs yopilmagan.

>>> print("salom"
... 

Yechim: qavsni yoping yoki Ctrl+C bilan bekor qilib, qaytadan yozing.

4. REPL'da ishladi, faylda hech narsa chiqmaydi

Sabab: 2.2-bo'lim. Faylda print kerak.

2 + 3           # hech narsa
print(2 + 3)    # 5

5. Uzun kodni REPL'ga nusxaladim, xato chiqdi

Sabab: standart REPL ko'p qatorli nusxalashni yaxshi qabul qilmaydi (bo'sh qatorlar blokni tugatadi).

Yechim: faylga yozing va python3 -i fayl.py qiling. Yoki IPython ishlating.

6. O'zgaruvchilar yo'qoldi

Sabab: REPL'dan chiqdingiz.

Yechim: normal holat. Saqlash kerak bo'lsa — faylga yozing.

7. Windows'da exit yozdim, chiqmadi

Sabab: exit — obyekt, exit() — chaqiruv.

>>> exit
Use exit() or Ctrl-Z plus Return to exit
>>> exit()

7. Integratsiya — bu bilim qayerda kerak bo'ladi

• 3-qism: har bir yangi tur va operatorni REPL'da sinash
• 4-qism: satr metodlarini dir() bilan kashf qilish
• 7-qism: funksiyalarni tez sinash
• 9-qism: xatolarni REPL'da qayta hosil qilish
• 18-qism: yangi kutubxonani o'rnatgach, birinchi ish — REPL'da sinash
• 15-qism: standart kutubxonani help() bilan o'rganish
• Har kuni: "bu funksiya nima qaytaradi?" degan savolga eng tez javob

8. Eng yaxshi amaliyotlar

1. REPL'ni doim ochiq tuting. Ikkinchi terminal oynasida. Savol tug'ilganda — darhol sinang.

2. Yangi kutubxonani birinchi bo'lib REPL'da sinang. Hujjat o'qishdan oldin dir() va help().

3. help() ni internetdan oldin ishlating. Tezroq, aniqroq, oflayn.

4. Uzun kodni REPL'da yozmang. 5 qatordan oshsa — faylga o'ting.

5. python -i ni eslab qoling. Dastur nima holatda tugaganini ko'rishning eng oson usuli.

6. Bir necha haftadan keyin IPython'ga o'ting. Farqni darhol sezasiz.

7. REPL — sinov maydoni, ishlab chiqarish emas. Muhim kod faylda bo'lsin.

9. Amaliy topshiriq

Vazifa 1: Birinchi seans

REPL'ni oching va bajaring:

>>> 2 + 2
>>> "Salom" + " " + "dunyo"
>>> len("Python")
>>> 17 // 5
>>> 17 % 5
>>> 2 ** 8

Har birining natijasini yozing. 17 // 5 va 17 % 5 nimani anglatadi?

Vazifa 2: _ bilan hisob

Kalkulyator sifatida ishlating. Do'kondan xarid:

Non:        4000 so'm × 2
Sut:       12000 so'm × 1
Guruch:    18000 so'm × 3

1. Jami summani _ yordamida hisoblang
2. 10% chegirma qo'llang
3. Natijani round() bilan yaxlitlang

Vazifa 3: Kashfiyot

>>> son = 42
>>> type(son)
>>> dir(son)

Savollar:

1. son qanday turga tegishli?
2. bit_length degan metod bormi? help() bilan nima qilishini biling
3. son.bit_length() nima qaytaradi? Nega?

Vazifa 4: Ko'p qatorli kod

REPL'da yozing:

>>> for i in range(1, 6):
...     print(i, "ning kvadrati:", i * i)
...

Keyin o'zgartiring: faqat juft sonlarni chiqarsin.

>>> for i in range(1, 11):
...     if i % 2 == 0:
...         print(i, "ning kvadrati:", i * i)
...

Vazifa 5: python -i bilan tajriba

4-misoldagi hisob.py ni yarating va -i bilan ishga tushiring. Keyin REPL'da:

1. Ro'yxatga yangi narx qo'shing
2. Yangi o'rtachani hisoblang
3. Ro'yxatni kamayish tartibida saralang

>>> narxlar.append(50000)
>>> ortacha(narxlar)
>>> sorted(narxlar, reverse=True)

Vazifa 6: Farqni ko'rish

sinov.py faylini yarating:

2 + 3
"salom"
len("Python")
print("Faqat bu ko'rinadi")

Ishga tushiring. Nechta qator chiqdi va nega?

Nimani mustahkamlaydi: 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.9-bo'limlar.

Xulosa

Bu darsda Pythonning interaktiv rejimini — REPL'ni o'rgandik.

Eng muhim uch fikr:

1. REPL — o'rganishning eng tez yo'li. Savol tug'ildi, yozdingiz, javob oldingiz. Fayl, saqlash, ishga tushirish yo'q.

2. Faylda print majburiy, REPL'da yo'q. Bu farqni tushunmaslik boshlovchilarni ko'p adashtiradi.

3. help(), dir(), type() — kashfiyot uchligi. Ular bilan internetsiz, hujjatsiz, o'z terminalingizda o'rganasiz.

Keyingi darsda VS Code ni o'rnatamiz — professional kod muharriri. REPL tez savollar uchun, VS Code esa haqiqiy loyihalar uchun. Ikkalasi birgalikda sizning ish maydoningizni tashkil qiladi.