Xotira o'lchov birliklari: KB, MB, GB va internet tezligi sirlari

Qisqacha: Disk ishlab chiqaruvchilari 1 GB ni 1 000 000 000 bayt deb hisoblaydi, Windows esa 1024 × 1024 × 1024 bayt deb. Shuning uchun yangi disk kompyuterda kichikroq ko'rinadi. Internet tezligi esa megabitda (Mbps), fayl hajmi megabaytda (MB) o'lchanadi — ular orasida 8 barobar farq bor.

Bu darsda

• Bayt, KB, MB, GB va TB qanchalik katta ekanini hayotiy misollarda his qilasiz.
• 1000 va 1024 farqini (KB va KiB, GB va GiB) tushunasiz.
• Nega "512 GB" disk Windows'da "476 GB" bo'lib ko'rinishini hisoblay olasiz.
• Megabit (Mbps) va megabayt (MB/s) farqini bilasiz va yuklab olish vaqtini hisoblaysiz.
• Kompyuter va telefonda fayl hajmini ko'rishni o'rganasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Nega 0 va 1: ikkilik sanoq sistemasi, Kompyuter nima: apparat va dastur.

1. Nega bu kerak?

Do'kondan 1 TB lik tashqi disk sotib oldingiz. Uyga kelib, kompyuterga uladingiz. Ekranda esa "931 GB" degan yozuv chiqdi.

Qolgan 69 GB qayoqqa ketdi? Do'kon aldadimi? Yoki disk buzuqmi?

Yana bir holat. Internet provayderi (uyingizga internet ulab beradigan kompaniya) "Sizga 100 megabitlik internet uladik" dedi. Siz 100 megabaytlik faylni yuklab olishga qo'ydingiz. U 1 soniyada emas, 8–10 soniyada yuklandi. Nega?

Ikkala savolning javobi bitta: o'lchov birliklarini to'g'ri o'qish. Bu darsda aynan shuni o'rganamiz.

2. Birliklar zinapoyasi

O'tgan darsda bit (bitta 0 yoki 1) va bayt (8 bit) bilan tanishdik. Kattaroq hajmlar uchun kattaroq birliklar bor. Har bir pog'ona oldingisidan taxminan 1000 barobar katta:

Telefonda olingan bitta rasm odatda 2–5 MB. Demak, 128 GB telefonga taxminan 30 000 ta shunday rasm sig'adi.

"Kilo", "mega", "giga", "tera" so'zlari kundalik hayotdan tanish: 1 kilogramm = 1000 gramm, 1 kilometr = 1000 metr.

Lekin kompyuterda bir "lekin" bor. Keling, uni ko'ramiz.

3. 1000 yoki 1024: qaysi biri to'g'ri?

3.1 Muammo qayerdan chiqdi?

Ikkilik sanoq sistemasi darsida ko'rganimizdek, kompyuterga 2 ning darajalari qulay: 2, 4, 8, 16... 2¹⁰ = 1024.

1024 soni 1000 ga juda yaqin. Shuning uchun birinchi dasturchilar 1024 baytni ham "1 kilobayt" deb atay boshlashgan.

Disk ishlab chiqaruvchilar esa "kilo" so'zining asl ma'nosini — 1000 ni ishlatadi. 1 000 000 000 baytli diskka "1 GB" deb yozishadi. Bu ham to'g'ri, ham chiroyli ko'rinadi.

Natijada bitta "GB" so'zi ikki xil hajmni bildira boshladi.

3.2 KB va KiB: ikki xil nom

Bu chalkashlikni tugatish uchun 1998-yilda Xalqaro elektrotexnika komissiyasi (IEC) yangi nomlar kiritdi:

• 1000 asosida: KB (kilobayt), MB (megabayt), GB (gigabayt).
• 1024 asosida: KiB (kibibayt), MiB (mebibayt), GiB (gibibayt).

Chalkashlikning bosh sababi shu jadvalning oxirgi qatorida. Windows hajmni 1024 bilan hisoblaydi, lekin ekranga "GiB" emas, "GB" deb yozadi. Apple qurilmalari — macOS (2009-yildan beri) va iPhone esa 1000 bilan hisoblaydi — shuning uchun Mac'da 1 TB disk 1 TB bo'lib ko'rinadi.

3.3 Yo'qolgan gigabaytlar qayerda?

Endi 1 TB lik diskdagi 69 GB ni o'zingiz topa olasiz:

1. Ishlab chiqaruvchi 1 000 000 000 000 bayt bergan (1 TB).
2. Windows uni uch marta 1024 ga bo'ladi:
   • 1 000 000 000 000 ÷ 1024 = 976 562 500 KiB
   • 976 562 500 ÷ 1024 ≈ 953 674 MiB
   • 953 674 ÷ 1024 ≈ 931 GiB

Hech kim sizni aldamagan va hech narsa yo'qolmagan. Ishlab chiqaruvchi bir "chizg'ich" bilan o'lchagan, Windows boshqasi bilan.

Yangi noutbukda bo'sh joy bundan ham kam ko'rinishi mumkin. Sababi — operatsion tizim va zavoddan o'rnatilgan dasturlar ham diskda o'nlab gigabayt joy egallaydi.

Bo'sh joyni to'ldiring: 1024 baytga teng birlikning aniq nomi — .

Tekshirib ko'ring: Nega RAM ko'pincha 8, 16, 32 GB kabi 2 ning darajalarida sotiladi?

4. Megabit va megabayt: internet tezligi siri

4.1 Kichik b va katta B

Yana bir katta chalkashlik bitta harfda yashiringan:

• b (kichik) — bit.
• B (katta) — bayt. 1 B = 8 b.

Internet tezligi Mbps (megabit per second — soniyasiga megabit) bilan o'lchanadi. Provayderlar ko'pincha "Mbit/s" deb ham yozadi. Fayl hajmi esa MB (megabayt) bilan o'lchanadi.

Nega tezlik bitda? Chunki sim yoki havo orqali ma'lumot bitma-bit uzatiladi. Tarmoq muhandislari tarixan shu birlikda o'lchab kelgan.

Ular orasida 8 barobar farq bor:

Tarif:            100 Mbps  (megabit)
Eng yuqori tezlik: 100 ÷ 8 = 12.5 MB/s  (megabayt)

Demak, 100 Mbps internet bilan soniyasiga eng ko'pi bilan 12.5 megabayt yuklab olasiz.

4.2 Qayerda qaysi birlik ko'rinadi?

Qoida: tezlik — bitda, hajm — baytda. Mbps ni MB/s ga o'tkazish uchun 8 ga bo'ling.

Tekshirib ko'ring: Tarifingiz 40 Mbps. Brauzer yuklab olishda eng ko'pi bilan qancha tezlik ko'rsatadi?

5. Fayl hajmini qanday ko'rish mumkin?

5.1 Windows'da

Faylni sichqonchaning o'ng tugmasi bilan bosing va Properties (Xususiyatlar) ni tanlang. U yerda ikki qator bor:

• Size — faylning haqiqiy hajmi.
• Size on disk — diskda aslida egallagan joyi.

Nega ikkalasi farq qiladi? Disk joyni kichik "katakchalar" bilan beradi, odatda 4 KiB (4096 bayt) dan. Fayl katakchani to'liq to'ldirmasa ham, butun katakcha unga band bo'ladi. Masalan, 5000 baytlik fayl ikkita katakcha oladi: 8192 bayt.

Buni sumkaga o'xshatish mumkin: 5 ta olma uchun 4 kishilik ikki sumka kerak bo'ladi, ikkinchisi yarim bo'sh qolsa ham.

Papkadagi barcha fayllar hajmini birdan ko'rish uchun File Explorer'da View → Details (Ko'rinish → Tafsilotlar) ni tanlang. Size ustuni paydo bo'ladi.

5.2 macOS va telefonda

• macOS: faylni tanlab, Cmd + I bosing — Get Info oynasida hajm ko'rinadi.
• Telefon: "Fayllar" (Files) ilovasida fayl ustida barmoqni ushlab turing yoki "Ma'lumot" bo'limini oching.

Terminal orqali fayl hajmini ko'rishni keyinroq, terminal darslarida o'rganamiz.

6. Ko'p uchraydigan xatolar

6.1 "b" va "B" ni adashtirish

• 100 Mb — 100 megabit (atigi 12.5 megabayt).
• 100 MB — 100 megabayt (800 megabit).

Bitta harf 8 barobar farq qiladi. Ayniqsa internet tarifi va fayl hajmini solishtirganda ehtiyot bo'ling.

6.2 Hisobdagi vaqt aynan bajariladi deb kutish

Hisob bo'yicha 100 MB ÷ 12.5 MB/s = 8 soniya. Amalda esa 10–12 soniya ketadi. Sabablari:

• Har bir ma'lumot bo'lagiga manzil va xizmat yozuvlari qo'shiladi — ular ham joy egallaydi.
• Wi-Fi signali devor orqali susayadi.
• Fayl turgan serverning o'zi sekin bo'lishi mumkin.

Shuning uchun hisobni "eng yaxshi holat" deb qabul qiling.

6.3 "Yo'qolgan" joyni tozalovchi dasturlar bilan qidirish

Ba'zilar "yo'qolgan" 69 GB ni qidirib, shubhali "tozalovchi" dasturlarni o'rnatadi. Ular kerakli tizim fayllarini o'chirib, kompyuterni buzishi mumkin. Endi bilasiz: bu yo'qolish emas, hisoblash farqi.

7. Mashqlar

1-mashq (oson): Yuklab olish tezligi

Do'stingiz uyiga 80 Mbps internet uladi.

1. Uning eng yuqori yuklab olish tezligi necha MB/s?
2. 240 MB videoni eng kamida necha soniyada yuklab oladi?

2-mashq (o'rta): Yangi SSD hajmi

Jasur qutisida "256 GB" deb yozilgan SSD sotib oldi. Bu 256 000 000 000 bayt.

Windows bu diskni necha GB deb ko'rsatadi? Bo'sh joyni to'ldiring: taxminan GB.

3-mashq (qiyin): O'yinni yuklab olish

Do'konda o'yin hajmi "4 GB" deb yozilgan. Internet tarifingiz 32 Mbps.

1. 4 GB necha MB? (Internet va do'konlar 1000 bilan hisoblaydi.)
2. Tezligingiz necha MB/s?
3. O'yin eng yaxshi holatda necha daqiqada yuklanadi?

8. Real ishda

Veb-dasturchi bu birliklarga har kuni duch keladi:

• Rasmlarni kichraytirish. Saytdagi rasm 5 MB bo'lsa, mobil internetdagi odam uni uzoq kutadi va chiqib ketadi. Rasmni 200 KB gacha siqsangiz, u 25 barobar tez yuklanadi. Rasm formatlarini alohida darsda o'rganamiz.
• Yuklash chegaralari. Saytga fayl yuklash formasida "5 MB dan katta fayl yubormang" degan chegara qo'yiladi. Serverda bu client_max_body_size 10M; kabi sozlama qatori bilan yoziladi. Telegram bot orqali ham fayl yuborishda o'lcham chegarasi bor.
• Pul. Serverlar joylashgan xizmatlarda chiqib ketayotgan har bir gigabayt ma'lumot uchun pul olinadi. Rasmni ikki barobar kichraytirish — hisobni ham ikki barobar kamaytirish.
• Tezlikni to'g'ri tushuntirish. Mijoz "internetim 100 Mbps, nega sayt 100 MB ni 1 soniyada yuklamayapti?" deb so'rasa, endi javob bera olasiz.

Xulosa

• Birliklar zinapoyasi: bit → bayt → KB → MB → GB → TB.
• 1 KB = 1000 bayt (disk qutisi, macOS). 1 KiB = 1024 bayt (Windows, RAM).
• Windows 1024 bilan hisoblab, "GB" deb yozadi — shuning uchun disk kichik ko'rinadi.
• Tezlik bitda (Mbps), hajm baytda (MB). Mbps ni MB/s ga o'tkazish uchun 8 ga bo'ling.
• Kichik b — bit, katta B — bayt. Ularni hech qachon almashtirmang.
• Fayl hajmini Windows'da Properties, macOS'da Cmd + I orqali ko'rasiz.

Keyingi dars: O'n oltilik va sakkizlik sanoq sistemalari — #ff8800 kabi rang kodlari va chmod 755 kabi yozuvlar ortidagi qisqa sanoq sistemalari.