Ko'r-ko'rona yozish: 10 barmoq usuli va dasturchi belgilari

Qisqacha: Ko'r-ko'rona yozish (touch typing) — klaviaturaga qaramasdan, 10 barmoq bilan yozish. Barmoqlar doim uy qatorida (A S D F va J K L ;) turadi, har biri o'z tugmalarini bosadi. Dasturchi uchun {}, [], |, ~ kabi belgilarni ham qaramasdan yozish muhim. Kuniga 15–20 daqiqa mashq qilsangiz, 1–2 oyda natija ko'rinadi.

Bu darsda

• Ko'r-ko'rona yozish nima uchun dasturchiga kerakligini va tezlik qanday o'lchanishini bilasiz.
• Barmoqlarni uy qatoriga qo'yib, har bir barmoq qaysi tugmalarni bosishini ayta olasiz.
• Dasturchi belgilarini ({} [] <> ` ~ \ |) topasiz va ular kursda qayerda uchrashini bilasiz.
• Lotin va kirill tartibi o'rtasida almashishni va o'zbekcha apostrofni to'g'ri yozishni o'rganasiz.
• keybr.com va monkeytype.com bilan o'zingizga mashq rejasini tuzasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Ish joyini tayyorlash va raqamli gigiyena, Matn kodlash: ASCII, Unicode va UTF-8 (apostrof bo'limi).

1. Nega bu kerak?

O'zingizni kuzatib ko'ring. Ko'pchilik ikki-to'rt barmoq bilan yozadi. Ko'z esa doim yo'lda: klaviatura — ekran — yana klaviatura.

Har safar pastga qaraganingizda ekrandagi fikr uziladi. Oddiy xat yozishda bu unchalik sezilmaydi. Kod yozishda esa sezilarli: kodda harflardan tashqari qavslar, belgilar va raqamlar juda ko'p. Har bir { uchun klaviaturani qidirish — fikrni har safar "to'xtatib, qayta yoqish" degani.

O'xshatish: tajribali haydovchi pedalga qaramaydi. Oyog'i qayerda tormoz, qayerda gaz ekanini "biladi". Ko'zi esa yo'lda. Ko'r-ko'rona yozish ham xuddi shunday: barmoqlar tugmalarni biladi, ko'z esa ekranda.

Ko'r-ko'rona yozish (touch typing) — klaviaturaga qaramasdan, har barmoq o'z tugmalarini bosadigan usulda yozish. Boshqa nomi — "10 barmoq usuli".

1.1 Tezlik qanday o'lchanadi

Yozish tezligi WPM (words per minute — daqiqasiga so'z) bilan o'lchanadi. Bu yerda "so'z" — har qanday 5 ta belgi, bo'sh joy ham hisobga kiradi. Masalan, bir daqiqada 200 ta belgi to'g'ri yozsangiz: 200 ÷ 5 = 40 WPM.

Ikkinchi ko'rsatkich — aniqlik (accuracy): bosilgan tugmalarning necha foizi to'g'ri. 100 ta bosishdan 95 tasi to'g'ri bo'lsa — aniqlik 95%.

Taxminiy manzara:

Dasturchi bo'lish uchun 100 WPM shart emas. Kod yozishning ko'p qismi — o'ylash. Maqsad boshqa: yozish "avtomatik" bo'lsin, diqqat esa masalada qolsin. 40–50 WPM va 95% dan yuqori aniqlik — yaxshi maqsad.

2. Uy qatori: barmoqlarning "uyi"

2.1 Barmoqlarni joylashtirish

Klaviaturaning o'rta qatori — uy qatori (home row). Barmoqlar yozishdan oldin shu yerda turadi va har bosishdan keyin shu yerga qaytadi.

Ikkala bosh barmoq probel (Space) ustida turadi. Probelni qaysi bosh barmoq bilan bosish — farqi yo'q, o'zingizga qulay birini tanlang.

2.2 F va J dagi bo'rtiqlar

Klaviaturangizdagi F va J tugmalarini barmoq bilan ushlab ko'ring. Ularda kichik bo'rtiq (chiziqcha yoki nuqta) bor. Bu tasodif emas. Ko'rsatkich barmoqlar shu bo'rtiqlarni sezsa, qolgan barmoqlar o'z-o'zidan o'z joyiga tushadi. Ko'z bilan tekshirish shart emas.

2.3 Har barmoqning ustuni

Har barmoq uy qatoridagi tugmasidan yuqoriga va pastga yuradi. Klaviatura qatorlari biroz qiya joylashgani uchun "ustunlar" ham qiya:

` 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =
  Q W E R T Y U I O P [ ] \
   A S D F G H J K L ; '
    Z X C V B N M , . /

Ko'rsatkich barmoqlar eng kuchli, shuning uchun ularga ikki ustundan berilgan. O'ng jimjiloqning ishi esa ko'p — dasturchi belgilarining aksariyati aynan shu yerda. Shuning uchun o'ng jimjiloqni alohida mashq qilish kerak bo'ladi.

Tekshirib ko'ring: G va H harflari uy qatorida, lekin ular uchun alohida barmoq yo'q. Ularni qaysi barmoqlar bosadi?

3. Dasturchi belgilari

3.1 Bir tugmada ikki belgi

Ko'p tugmalarda ikkita belgi chizilgan: pastdagisi oddiy bosilganda chiqadi, yuqoridagisi — Shift bilan. Masalan, [ tugmasini Shift bilan bossangiz, { chiqadi.

Dasturchi eng ko'p ishlatadigan belgilar:

Bu belgilarning ko'pini siz allaqachon ishlatgansiz:

{} va [] ni esa yaqin darslarda — JSON darsida — har qadamda ko'rasiz. <> HTML'da, ` JavaScript'da kerak bo'ladi.

Maslahat: \ tugmasining joyi klaviaturaga qarab farq qiladi. Ko'p noutbuklarda u Enter ustida, ba'zi Yevropa klaviaturalarida esa chap Shift yonida. O'zingiznikini bir marta topib, eslab qoling.

3.2 Qarama-qarshi Shift qoidasi

Katta harf yoki yuqori belgi yozishda boshqa qo'ldagi Shift bosiladi:

• Belgi o'ng qo'lda bo'lsa ({, }, ", :, ?, |) — chap jimjiloq bilan chap Shift.
• Belgi chap qo'lda bo'lsa (!, @, #, $, %, ~) — o'ng jimjiloq bilan o'ng Shift.

Nega? Bitta qo'lda ham Shift, ham belgini bosish uchun qo'l qiyshayadi. Tez yozganda bu xatoga va bilak charchashiga olib keladi.

Tekshirib ko'ring: { belgisini yozish uchun qaysi barmoqlar ishlaydi?

4. Lotin va kirill tartibi

4.1 Klaviatura tartibi nima

Klaviatura tartibi (keyboard layout) — qaysi tugma qaysi belgini chiqarishini belgilaydigan sozlama. Tugmalar o'sha-o'sha, faqat "ma'nosi" o'zgaradi.

Dunyoda eng keng tarqalgani — QWERTY. Nomi yuqori qatordagi birinchi olti harfdan olingan. Dasturlash uchun eng qulayi — English (US) tartibi. Dasturlash tillari va buyruqlar shu tartibdagi belgilar bilan yaratilgan: {, [, |, ` — hammasi qo'l ostida.

Rus yoki o'zbek kirill tartibida esa belgilar boshqa joyda. Masalan, [ tugmasi х harfini chiqaradi, Shift + 3 esa # o'rniga № beradi. Shuning uchun kod yozganda doim English (US) ga o'ting.

O'zbek lotin yozuvi uchun alohida tartib o'rnatish shart emas. Lotin alifbosidagi hamma harf English (US) da bor, o' va g' esa oddiy apostrof bilan yoziladi. Demak, o'zbekcha lotin matn ham, kod ham bitta tartibda yoziladi. Kirill kerak bo'lsa — ikkinchi tartib sifatida qo'shasiz.

4.2 Tartibni almashtirish

Hozirgi tartib ekranning pastki o'ng burchagida (Windows) yoki yuqori o'ng burchagida (macOS) ko'rinadi: ENG, РУС va shu kabi.

4.3 Terminalda tartib xatosi

Ko'p uchraydigan holat: kirill tartibida qolib, terminalga ls yozasiz. Ekranda esa:

bash: ды: command not found

Tarjimasi: "ды degan buyruq topilmadi". Siz l va s tugmalarini bosdingiz, lekin kirill tartibida ular д va ы bo'lib chiqdi. Xatoda tushunarsiz kirill harflarni ko'rsangiz — avval tartibni tekshiring.

Tekshirib ko'ring: Malika terminalda papkaga o'tmoqchi edi, lekin ekranda bash: св: command not found chiqdi. U qaysi buyruqni yozmoqchi bo'lgan?

5. O'zbekcha apostrof

Matn kodlash darsida o'zbek yozuvida uchta o'xshash belgi borligini ko'rgan edik: oddiy ', rasmiy ʻ va jingalak ‘. Kompyuter uchun ular uch xil belgi. Endi ularni qanday yozishni ko'ramiz.

Kodda, buyruqlarda va fayl nomlarida — faqat oddiy '. U Enter ning chap tomonidagi tugmada, o'ng jimjiloq bilan bosiladi. O'zgaruvchi va fayl nomlarida esa apostrofni umuman yozmaslik odat: to'g'ri emas, togri. Bu kursda shunday qilamiz.

Oddiy matnda rasmiy ʻ kerak bo'lsa (masalan, rasmiy hujjat uchun), uni shunday yozish mumkin:

• Microsoft Word: 02bb deb yozing va Alt + X bosing — 02bb o'rnida ʻ paydo bo'ladi.
• Linux (GNOME): Ctrl + Shift + U, keyin 02bb va Enter.
• macOS: Ctrl + Cmd + Space belgilar oynasini ochadi. Qidiruvga turned comma yozing.

02BB — bu belgining Unicode raqami, uni matn kodlash darsida ko'rgan edik.

Diqqat: Apostrof o'rniga hech qachon backtick (`) yozmang. Ular ko'rinishda o'xshash, lekin backtick dasturlashda maxsus belgi. Terminalda echo o`zbek deb yozsangiz, bash backtick ichidagi matnni buyruq deb o'ylaydi va yopuvchi backtickni kutib qoladi. Ekranda faqat > belgisi chiqadi. Undan chiqish — Ctrl + C.

Tekshirib ko'ring: Jasur fayl nomini to'lov-ro'yxati.txt deb yozmoqchi. Bu kursdagi odat bo'yicha qanday yozish to'g'ri va nega?

6. Qanday mashq qilish kerak

6.1 Bepul trenajyorlar

Trenajyor — yozishni mashq qildiradigan sayt yoki dastur. Uchta yaxshi va bepul variant:

• keybr.com — noldan boshlovchi uchun eng yaxshisi. Avval 6 ta harf beradi. Ularni tez va aniq yoza boshlasangiz, yangi harf qo'shadi. Qaysi harfda ko'p adashayotganingizni kuzatib, o'sha harfni ko'proq beradi.
• monkeytype.com — oddiy va chiroyli sinov sayti. Yuqoridagi sozlamalarda punctuation (tinish belgilari) va numbers (raqamlar) ni yoqsangiz, belgilar ham qo'shiladi. Til ro'yxatida code javascript kabi variantlar ham bor — haqiqiy kod bo'laklari bilan mashq.
• typingclub.com — qadamma-qadam darslar. Qaysi barmoq qaysi tugmani bosishini rasm bilan ko'rsatadi.

6.2 Mashq qoidalari

1. Har kuni oz-ozdan. Kuniga 15–20 daqiqa haftada bir marta 3 soatdan foydaliroq. Barmoq xotirasi takror bilan shakllanadi.
2. Avval aniqlik, keyin tezlik. Aniqlik 95% dan past bo'lsa, sekinlashing. Tez, lekin xato yozish — xato harakatni yodlash degani.
3. Pastga qaramang. Tugmani unutsangiz, ekrandagi klaviatura rasmiga qarang yoki barmoq bilan paypaslab toping.
4. Birinchi haftalar sekinlashuv normal. Eski usulda 30 WPM yozgan odam yangi usulda 10–15 WPM dan boshlaydi. Bu vaqtincha. Taxminan 3–4 haftada eski tezlikka yetasiz, keyin undan o'tib ketasiz.

Taxminiy reja:

Tekshirib ko'ring: Malika bir haftada 25 WPM dan 45 WPM ga chiqdi, lekin aniqligi 80%. Jasur 22 WPM da, aniqligi 97%. Kim to'g'ri yo'lda?

7. Ko'p uchraydigan xatolar

7.1 Yashirincha pastga qarash

Xato qilganda qo'l o'z-o'zidan "tekshirib olay" deydi. Har qarash barmoq xotirasi shakllanishini orqaga suradi. Yordam beradigan usul: klaviaturani yupqa mato bilan yopib qo'ying yoki ekrandagi klaviatura rasmiga qarang.

7.2 Uzoq tugmalarni "qulay" barmoq bilan bosish

P, [, ], \, ' tugmalarini ko'pchilik o'ng nomsiz yoki o'rta barmoq bilan bosadi. Boshida bu tezroq tuyuladi. Lekin qo'l uy qatoridan chiqib ketadi va keyingi harf xato tushadi. Bu tugmalar — o'ng jimjiloqning ishi.

7.3 Kirill tartibida kod yozish

Belgi yoki buyruq o'rnida kirill harflar chiqsa (ды, х), tartib almashmagan. Kod yozishdan oldin tartibni tekshiring.

7.4 Apostrof o'rniga backtick

o`zbek kabi yozuv matnda xunuk ko'rinadi, terminalda esa buyruqni "osiltirib" qo'yadi. Apostrof — Enter yonidagi tugma, backtick — 1 ning chapidagi tugma.

8. Mashqlar

1-mashq (oson): Uy qatori

Ko'zingizni yumib, F va J bo'rtiqlarini toping va 8 barmoqni uy qatoriga qo'ying. Keyin keybr.com saytini ochib, 10 daqiqa mashq qiling. Oxirida tezligingiz va aniqligingizni yozib qo'ying.

2-mashq (o'rta): Belgilar va barmoqlar

Har bir belgi uchun ayting: qaysi tugma, Shift kerakmi va agar kerak bo'lsa — qaysi qo'ldagi Shift?

|, ~, ", >, _, $

3-mashq (qiyin): Buyruqni qaramasdan yozish

Klaviaturaga qaramasdan terminalga shu qatorni yozing (Enter bosmang, faqat yozing):

cat ~/loyiha/*.txt | grep "narx" > natija.txt

So'ng tartibni kirill'ga o'tkazib, ls yozib, Enter bosing. Nima chiqdi va nega?

9. Real ishda

• Jonli kod intervyusi (live coding). Ko'p kompaniyalar nomzoddan ekranni ulashib kod yozishni so'raydi. Klaviaturaga qaramasdan yozgan odam o'ziga ishonchli ko'rinadi va fikrini yo'qotmaydi.
• Kundalik yozishmalar. Dasturchi kod bilan bir qatorda ko'p yozadi: vazifa izohlari, xabarlar, hujjatlar. 10 barmoq usuli bu vaqtni ham tejaydi.
• Sog'liq. To'g'ri o'tirish va uy qatoridan yozish bilak, bo'yin va ko'z charchashini kamaytiradi. Ish joyi darsidagi ergonomika maslahatlari bilan birga ishlaydi.
• Qimmat klaviatura shart emas. Oddiy noutbuk klaviaturasida ham 60+ WPM yozish mumkin. Asosiysi — mashq.

Xulosa

• Ko'r-ko'rona yozish — klaviaturaga qaramasdan, har barmoq o'z tugmalarini bosadigan usul.
• Barmoqlar uy qatorida (ASDF va JKL;) turadi; F va J bo'rtiqlari joyni topishga yordam beradi.
• Dasturchi belgilarining ko'pi o'ng jimjiloq zonasida; Shift doim boshqa qo'ldan bosiladi.
• Kod yozganda English (US) tartibi; xatoda kirill harflar ko'rsangiz — tartibni tekshiring.
• Kodda faqat oddiy ', backtick emas; nomlarda apostrof yozilmaydi.
• Kuniga 15–20 daqiqa, avval aniqlik (95%+), keyin tezlik.

Keyingi dars: OS va matn tahrirlash yorliqlari — sichqonchaga tegmasdan so'zma-so'z yurish, matnni tanlash va oynalarni boshqarishni o'rganamiz.