Qator oxiri (CRLF/LF), inode va symlink

Qisqacha: Enter bosilganda faylga ko'rinmas belgi yoziladi. Windows ikkita belgi yozadi — CRLF (\r\n), Linux va macOS esa bitta — LF (\n). Windows'da yozilgan skript Linux serverda shu sababli ^M xatosi bilan to'xtaydi. Diskda fayl nomi faqat yorliq: faylning o'zi inode deb ataluvchi yozuvda saqlanadi. Hard link bitta faylga ikkinchi nom beradi, symlink esa boshqa faylning manzilini ko'rsatib turadi.

Bu darsda

• Enter bosilganda faylga aynan qaysi baytlar yozilishini ko'rasiz.
• /bin/bash^M: bad interpreter xatosini o'qiy olasiz va tuzata olasiz.
• .gitattributes fayli qator oxiri muammosini butun jamoa uchun qanday hal qilishini tushunasiz.
• Fayl deskriptori va inode nima ekanini oddiy so'zlar bilan tushuntira olasiz.
• Hard link bilan symlink farqini aytib, qaysi biri qachon kerakligini bilasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Matn kodlash: ASCII, Unicode va UTF-8, Fayl tizimi: papkalar daraxti va fayllar, Fayl ruxsatlari va foydalanuvchilar.

1. Nega bu kerak?

Jasur Windows noutbukida kichik skript yozdi. Skript — kompyuter ketma-ket bajaradigan buyruqlar yozilgan oddiy matn fayli. U skriptni Linux serverga yukladi va ishga tushirdi. Javob o'rniga shu chiqdi:

bash: ./skript.sh: /bin/bash^M: bad interpreter: No such file or directory

Jasur faylni ochib qaraydi — hamma narsa joyida. ^M degan belgini u yozmagan. Unda bu belgi qayerdan keldi?

Javob faylning ko'rinmas qismida. Har bir matn faylida ekranda ko'rinmaydigan belgilar bor. Windows va Linux ularni turlicha yozadi. Bu darsda ana shu ko'rinmas qismni ochamiz. Keyin fayl nomi, faylning o'zi va unga "havola" qanday bog'langanini ko'ramiz.

2. Enter bosilganda faylga nima yoziladi?

2.1 Ikki ko'rinmas belgi

Matn kodlash darsida har bir harf son bilan saqlanishini ko'rgan edik: A — 65, a — 97. Enter tugmasi ham xuddi shunday son yozadi. Faqat bu belgi ekranda harf bo'lib ko'rinmaydi — u "yangi qatorga o't" degan buyruq.

Bu belgilar yozuv mashinkasi davridan qolgan. Mashinkada qator tugaganda ikki ish qilinardi:

\r va \n — ko'rinmas belgini matnda yozib ko'rsatish usuli. Teskari chiziq (\) "keyingi harf oddiy harf emas" degani. Faylning ichida \ va r degan ikki harf emas, bitta bayt — 13 soni turadi.

2.2 Uch tizim — uch xil odat

Kompyuterlar paydo bo'lganda har bir tizim o'z qarorini qabul qilgan:

Eski Mac usuli bugun deyarli uchramaydi. Hozirgi hayotda ikkitasi qoldi: CRLF va LF.

Aniq misol. Faylga salom, Enter, dunyo, Enter yozdik:

Ekranda ikkala fayl bir xil ko'rinadi. Lekin ichida farq bor: Windows faylida har qator oxirida ortiqcha \r turibdi.

Tekshirib ko'ring: Windows'da 3 qatorli fayl yozildi, har qator oxirida Enter bosilgan. Xuddi shu matn Linux'da yozilsa, fayl necha bayt kichik bo'ladi?

3. Farq qachon muammoga aylanadi?

3.1 Jasurning xatosi

Linux skriptlarining birinchi qatori odatda shunday bo'ladi:

#!/bin/bash

Bu qator Linux'ga "bu faylni /bin/bash dasturi bajarsin" deydi. bash — buyruqlarni tushunib bajaradigan dastur, uni Terminal, shell va prompt darsida batafsil ko'ramiz.

Jasur skriptni Windows'da yozgan edi. Shuning uchun birinchi qator oxirida \r qolgan. Linux esa faqat \n ni qator oxiri deb biladi. U \r ni ham dastur nomining bir qismi deb o'qiydi va /bin/bash\r degan dasturni qidiradi. Bunday dastur yo'q — xato chiqadi.

Xato matnini bo'laklab tarjima qilamiz:

• bad interpreter — "yomon bajaruvchi": ko'rsatilgan dasturni ishga tushirib bo'lmadi.
• /bin/bash^M — qidirilgan nom. ^M — terminal \r ni shunday ko'rsatadi. M alifboda 13-harf, \r ning kodi ham 13.
• No such file or directory — "bunday fayl yoki papka yo'q".

Demak, xato "bash topilmadi" demayapti. U "bash + ko'rinmas belgi" degan nom topilmadi, deyapti. Qoida: xatoda ^M ko'rsangiz — faylda Windows qator oxiri qolgan.

3.2 Xuddi shu sababli chiqadigan boshqa xatolar

Skriptni bash skript.sh deb ishga tushirsangiz, birinchi qator o'qilmaydi. Lekin \r boshqa joyda "otadi":

skript.sh: line 3: $'\r': command not found

Bu "\r degan buyruq topilmadi" degani: bo'sh qatorda faqat \r qolgan va Linux uni buyruq deb o'ylagan.

Yana bir holat — jamoada ishlash. Ali Windows'da, Malika macOS'da ishlaydi. Ali bitta so'zni tuzatib saqlasa, tahrirlovchi dastur butun faylni CRLF bilan qayta yozishi mumkin. Malika o'zgarishlar ro'yxatida bitta so'z emas, hamma qatorlar o'zgarganini ko'radi.

Maslahat: Windows'dagi Git Bash (Git dasturi bilan keladigan terminal) CRLF'li skriptni ko'pincha kechiradi va ishga tushiradi. Biz buni sinab ko'rdik. Shuning uchun xato o'z kompyuteringizda emas, serverda birinchi marta chiqadi.

Tekshirib ko'ring: Nega xato matnida ^M so'zi turibdi, ^R emas?

4. Qanday aniqlash va tuzatish mumkin?

4.1 Tahrirlovchida

VS Code (kod yozish dasturi, uni VS Code darsida o'rnatamiz) oynaning pastki o'ng burchagida CRLF yoki LF deb yozib turadi. Shu yozuvni bosing va LF ni tanlang, keyin faylni saqlang. Fayldagi barcha qator oxirlari \n ga aylanadi.

4.2 Terminalda

Terminal buyruqlarini keyingi darslarda o'rganamiz. Hozir faqat natijaga qarang — bu buyruqlarni biz Windows'dagi Git Bash'da ishga tushirdik:

file skript.sh

skript.sh: Bourne-Again shell script, ASCII text executable,
with CRLF line terminators

file buyrug'i fayl turini aytadi. Oxiridagi with CRLF line terminators — "qator oxirlari CRLF". Tuzatish uchun dos2unix dasturi bor:

dos2unix skript.sh

dos2unix: converting file skript.sh to Unix format...

Endi file skript.sh yana ishga tushirilsa, with CRLF qismi yo'qoladi. dos2unix Git Bash'da tayyor turadi. Ubuntu serverda esa uni avval o'rnatish kerak (sudo apt install dos2unix) — dastur o'rnatishni keyingi darsda o'rganamiz.

4.3 Git bilan — butun jamoa uchun

Har kim faylni qo'lda tuzatib yurishi ishonchsiz. Kimdir unutadi. Shuning uchun loyihaga bir marta qoida yoziladi.

Git — kodning har bir o'zgarishini saqlaydigan dastur. Uni Git qismida to'liq o'rganamiz, hozir bilish shart emas. Loyiha papkasida .gitattributes nomli fayl ochiladi va unga shunday yoziladi:

* text=auto eol=lf
*.bat text eol=crlf
*.png binary

Har qatorni o'qiymiz:

• * text=auto eol=lf — hamma fayl (*): matn ekanini Git o'zi aniqlasin (text=auto), matn fayllarida qator oxiri LF bo'lsin (eol=lf).
• *.bat text eol=crlf — .bat fayllar faqat Windows'da ishlaydi, ular uchun CRLF qoldiramiz.
• *.png binary — rasm matn emas, uning ichidagi baytlarga tegmaslik kerak.

Windows'ga Git o'rnatilganda u o'zi ham qator oxirlarini almashtirib turadi (core.autocrlf sozlamasi). Lekin bu sozlama har kimning kompyuterida har xil bo'ladi. .gitattributes esa loyiha bilan birga yuradi va hammaga bir xil ishlaydi. Batafsil — .gitattributes darsida.

Tekshirib ko'ring: Nega *.png qatoriga binary yozildi? Unga ham eol=lf qo'llansa nima bo'lardi?

5. Fayl deskriptori: ochiq faylning raqami

Endi fayllarning ikkinchi ko'rinmas tomoniga o'tamiz: dastur faylni qanday ushlab turadi?

Teatrdagi kiyim ilgichni eslang. Paltoingizni topshirasiz, sizga raqamli jeton berishadi. Keyin paltoni "qora palto, cho'ntagida kalit" deb emas, jeton raqami bilan qaytarib olasiz.

Operatsion tizim ham shunday ishlaydi. Dastur faylni ochganda tizim unga kichik butun son beradi. Bu son fayl deskriptori (file descriptor) deb ataladi. Dastur keyin faylni nomi bilan emas, shu raqam bilan o'qiydi va yozadi.

Har bir dastur (jarayon) ishga tushishi bilan uch raqam tayyor turadi:

Dastur yangi fayl ochsa, u keyingi bo'sh raqamni oladi: 3, 4 va keyingilari. Bu uch raqam bilan terminalda ajoyib ishlar qilinadi — Oqimlar, pipe va yo'naltirish darsida.

Maslahat: Tizim bitta dasturga cheksiz raqam bermaydi. Dastur fayllarni ochib, yopishni unutsa, raqamlar tugaydi va Too many open files ("ochiq fayllar juda ko'p") xatosi chiqadi. Bu xato serverlarda uchraydi — endi uning ma'nosini bilasiz.

Tekshirib ko'ring: Dastur ishga tushdi va birinchi marta bitta fayl ochdi. Tizim bu faylga qaysi raqamni beradi?

6. Inode: faylning haqiqiy "pasporti"

6.1 Nom — faqat yorliq

Kutubxonani tasavvur qiling. Kitob javonda turadi. Kirishdagi katalogda esa kartochkalar: "Alpomish — 1234-javon". Kartochka kitobning o'zi emas, faqat kitobga yo'l ko'rsatadi.

Linux fayl tizimi ham shunday tuzilgan. Faylning barcha ma'lumoti maxsus yozuvda saqlanadi. Bu yozuv inode (inglizcha "index node" — ko'rsatkich yozuvi) deb ataladi. Har bir inode'ning o'z raqami bor.

Inode ichida:

• fayl hajmi;
• fayl diskning qaysi bo'laklarida yotgani;
• egasi va ruxsatlari (rwx);
• o'zgartirilgan vaqti;
• shu faylga nechta nom bog'langani.

Qiziq tomoni: fayl nomi inode ichida yo'q. Nom papkada yoziladi. Papka aslida kichik ro'yxat: "hisobot.txt → 1234-inode", "rasm.png → 1235-inode".

6.2 Inode raqamini ko'rish

Terminalda ls -i buyrug'i fayl nomi yonida inode raqamini ko'rsatadi (ls ni Terminalda harakatlanish darsida o'rganamiz). Linux'da natija taxminan shunday:

1234 hisobot.txt
1235 rasm.png

Windows'ning NTFS fayl tizimida ham shunga o'xshash "fayl raqami" bor. Git Bash'da ls -i uni ko'rsatadi, faqat raqam juda uzun bo'ladi (masalan, 8444249302316789).

Tekshirib ko'ring: Faylning nomini o'zgartirsangiz, inode raqami o'zgaradimi?

7. Hard link va symlink

Inode'ni tushundingiz — endi "havolalar" qiyin emas. Ikki turi bor.

flowchart LR
  A["asl.txt (nom)"] --> I["Inode 1234"]
  B["ikkinchi.txt (hard link)"] --> I
  I --> D[("Diskdagi ma'lumot")]
  S["yorliq.txt (symlink)"] -. "yo'lni saqlaydi" .-> A

7.1 Hard link — bitta faylga ikkinchi nom

Hard link (qattiq havola) — mavjud inode'ga papkada yana bitta nom yozish. Kutubxona misolida: bitta kitobga ikkinchi kartochka ochish.

Linux'da (va Git Bash'da) hard link ln buyrug'i bilan yaratiladi:

ln asl.txt ikkinchi.txt
ls -li asl.txt ikkinchi.txt

Windows'dagi Git Bash'da ishga tushirganimizda chiqqan natija (qisqartirilgan):

8444249302316789 -rw-r--r-- 2 ... asl.txt
8444249302316789 -rw-r--r-- 2 ... ikkinchi.txt

Ikkala nomning inode raqami bir xil. Ruxsatlardan keyingi 2 — "bu faylga 2 ta nom bog'langan".

Ikkala nom teng huquqli. Qaysi biri orqali o'zgartirsangiz ham, bitta fayl o'zgaradi. asl.txt ni o'chirsangiz, fayl yo'qolmaydi: ikkinchi.txt orqali ochilaveradi. Fayl diskdan faqat oxirgi nom o'chirilganda yo'qoladi.

Hard link'ning ikki cheklovi bor: papkaga qo'yib bo'lmaydi va boshqa diskdagi faylga qo'yib bo'lmaydi.

7.2 Symlink — manzil yozilgan kichik fayl

Symlink (symbolic link, ramziy havola) — ichida boshqa faylning yo'li yozilgan kichik fayl. Kutubxona misolida: "bu kitob 1234-javonda" degan qog'ozcha.

ln -s asl.txt yorliq.txt
ls -l yorliq.txt

Linux'da natija oxirida strelka ko'rinadi:

lrwxrwxrwx 1 ... yorliq.txt -> asl.txt

Boshidagi l harfi — "link". -> asl.txt — symlink qaysi faylni ko'rsatayotgani.

Symlink boshqa diskka ham, papkaga ham ko'rsata oladi. Lekin u faqat yo'lni eslab qoladi. Asl fayl o'chirilsa yoki boshqa joyga ko'chirilsa, symlink "hech narsaga" ko'rsatib qoladi. Buni singan symlink (broken symlink) deyiladi.

7.3 Uchalasi yonma-yon

Windows'dagi ish stoli yorlig'i symlink'ga o'xshaydi, lekin u oddiy fayl. Uni faqat Explorer ochadi. Boshqa dasturlar esa symlink'ni oddiy fayl kabi ochaveradi.

Diqqat: Windows'da ikki nozik joy bor. Birinchisi: Git Bash'da ln -s sukut bo'yicha haqiqiy symlink emas, faylning nusxasini yaratadi — biz buni sinab ko'rdik. Ikkinchisi: Windows'da haqiqiy symlink yaratish uchun Administrator huquqi yoki "Developer Mode" (dasturchi rejimi) kerak. Linux va macOS'da bunday cheklov yo'q.

Tekshirib ko'ring: asl.txt fayliga bitta hard link (ikkinchi.txt) va bitta symlink (yorliq.txt) qo'yildi. Keyin asl.txt o'chirildi. Qaysi nom orqali matnni hali ham o'qish mumkin?

8. Ko'p uchraydigan xatolar

8.1 bad interpreter va $'\r': command not found

bash: ./skript.sh: /bin/bash^M: bad interpreter: No such file or directory

Sababi: skript Windows'da CRLF bilan saqlangan. Tuzatish: VS Code'da pastki o'ng burchakdagi CRLF ni LF ga almashtiring yoki dos2unix skript.sh ni ishga tushiring. Qayta takrorlanmasligi uchun loyihaga .gitattributes qo'shing.

8.2 Symlink bor, lekin "fayl yo'q" deydi

cat: yorliq.txt: No such file or directory

"Bunday fayl yo'q" — lekin papkada yorliq.txt ko'rinib turibdi. Sababi: symlink singan, u ko'rsatayotgan asl fayl o'chirilgan yoki ko'chirilgan. Xato symlink'ning o'zi haqida emas, u ko'rsatayotgan manzil haqida. Tuzatish: ls -l yorliq.txt bilan strelkadan keyingi yo'lni tekshiring va asl faylni qaytaring yoki symlink'ni qayta yarating.

8.3 Hard link'ni "nusxa" deb o'ylash

Malika ikkinchi.txt ni zaxira nusxa deb o'yladi va asl.txt ni bemalol tahrirladi. Keyin qarasa, "zaxira" ham o'zgarib qolgan. Sababi: hard link — nusxa emas, o'sha faylning ikkinchi nomi. Zaxira kerak bo'lsa, faylni nusxalash kerak (cp buyrug'i — Fayl va papkalar bilan ishlash darsida).

8.4 Git Bash'da symlink "ishlamayapti"

Siz ln -s qildingiz, asl faylni o'zgartirdingiz, lekin "havola" eski matnni ko'rsatyapti. Sababi: Git Bash sukut bo'yicha nusxa yaratgan. Haqiqiy symlink bilan ishlashni Linux'da yoki WSL2 ichida mashq qiling.

9. Mashqlar

1-mashq (oson): Baytlarni sanang

ha so'zi yozilib, Enter bosildi. Keyin yo'q yozilib, yana Enter bosildi. Fayl Linux'da necha bayt bo'ladi? Windows'da-chi? Ishora: ha va yo'q dagi har bir harf va apostrof — 1 baytdan (ular ASCII belgilar, Matn kodlash darsidan).

Linux'da: [:8] bayt. Windows'da: [:10] bayt.

2-mashq (o'rta): .gitattributes yozing

Loyihangizda uch xil fayl bor: deploy.sh (Linux serverda ishlaydigan skript), ishga-tushir.bat (faqat Windows'da ishlaydigan fayl) va logo.jpg (rasm). .gitattributes faylini yozing: skript LF bilan, .bat CRLF bilan saqlansin, rasmga tegilmasin. Ishora: "Git bilan — butun jamoa uchun" bo'limidagi uch qatorli namunaga qarang, faqat rasm kengaytmasini almashtiring.

* text=auto eol=lf
*.bat text eol=crlf
*.jpg binary

3-mashq (qiyin): Nima qoladi?

Linux'da shu buyruqlar ketma-ket bajarildi:

ln narxlar.txt narxlar-2.txt
ln -s narxlar.txt narxlar-yorliq.txt

Keyin narxlar.txt o'chirildi. So'ng yangi narxlar.txt yaratilib, ichiga yangi narxlar deb yozildi. Endi narxlar-2.txt va narxlar-yorliq.txt ochilsa, har birida qaysi matn chiqadi — eskisimi, yangisimi?

10. Real ishda

• Deploy skriptlari. Windows'da ishlaydigan dasturchi serverga skript yuborishdan oldin qator oxirini tekshiradi. Deyarli har bir jiddiy loyihada .gitattributes bor.
• Veb-server sozlamalari. Ubuntu serverlarda Nginx (saytni internetga beradigan dastur, keyinroq o'rganamiz) sozlamalari sites-enabled papkasida symlink sifatida yoqiladi. Symlink'ni o'chirsangiz, sayt o'chadi, lekin asl sozlama fayli joyida qoladi.
• Dastur versiyalari. python3 yoki node buyrug'i ko'pincha aniq versiyaga ko'rsatadigan symlink bo'ladi. Versiyani almashtirish — symlink'ni boshqa faylga yo'naltirish.
• Serverdagi xatolar. Too many open files va No space left on device (bo'sh inode tugashi ham shunday xato beradi) — tajribali dasturchi bu xabarlarni fayl deskriptori va inode bilan bog'laydi.
• Intervyu. "Hard link va symlink farqi nima?" — Linux va backend intervyularida tez-tez beriladigan savol.

Xulosa

• Qator oxiri — ko'rinmas belgi: Windows \r\n (CRLF), Linux va macOS \n (LF) yozadi.
• Xatoda ^M ko'rsangiz — faylda \r qolgan. VS Code'da LF ni tanlang yoki dos2unix ishlating.
• .gitattributes (* text=auto eol=lf) qator oxirini butun jamoa uchun bir xil qiladi.
• Fayl deskriptori — dastur ochgan faylga tizim bergan raqam; 0, 1, 2 doim band.
• Inode — faylning haqiqiy yozuvi; nom esa papkadagi yorliq.
• Hard link — o'sha inode'ga ikkinchi nom; symlink — boshqa faylning yo'li yozilgan kichik fayl.

Keyingi dars: Dastur o'rnatish va paket menejerlari (OS darajasida) — dasturlarni saytma-sayt qidirmasdan, bitta buyruq bilan o'rnatishni o'rganamiz.