CSV va TSV fayllar: jadvalni matnda saqlash va Excel tuzoqlari

Qisqacha: CSV (Comma-Separated Values — "vergul bilan ajratilgan qiymatlar") — jadvalni oddiy matn qilib saqlash formati: har qator — jadval qatori, qiymatlar vergul bilan ajratiladi, birinchi qator odatda ustun nomlari. Qiymat ichida vergul yoki qo'shtirnoq bo'lsa, u qo'shtirnoqqa olinadi. TSV'da vergul o'rniga tab ishlatiladi. Asosiy tuzoqlar: Excel'da o'zbekcha va ruscha harflar buzilishi (BOM kerak), ba'zi mamlakatlarda vergul o'rniga nuqta-vergul va qiymatni vergul bo'yicha oddiy bo'lish.

Bu darsda

• CSV faylni o'qiy olasiz: sarlavha qatori, ajratgich, qatorlar.
• Ichida vergul, qo'shtirnoq yoki qator oxiri bor qiymatni to'g'ri yozasiz.
• Excel'da harflar buzilishi va nuqta-vergul muammosining sababini bilasiz va tuzatasiz.
• TSV formatini va u CSV'dan qachon qulayroq ekanini tushunasiz.
• Terminalda CSV'ni jadval ko'rinishida ko'rasiz, qatorlarini sanaysiz va oddiy "vergul bo'yicha bo'lish" nega xavfli ekanini ko'rsatib bera olasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Matnli va binar fayllar, JSON: dasturlar tili, Matn kodlash: ASCII, Unicode va UTF-8, Oqimlar, pipe va yo'naltirish.

1. Nega bu kerak?

Kichik do'kon egasi 300 ta mahsulot ro'yxatini Excel'da yuritadi. U sizdan: "Shu ro'yxatni saytga yuklab bering", deydi. Excel fayli (.xlsx) — binar fayl, uni o'qish uchun maxsus kutubxona kerak. Eng oddiy yo'l — Excel'dan jadvalni CSV qilib saqlash.

CSV hamma joyda uchraydi:

• Bank va to'lov tizimlaridan hisobot yuklab olsangiz — ko'pincha CSV.
• Ma'lumotlar bazasidan jadvalni chiqarish (eksport) — CSV.
• Excel, Google Sheets va istalgan dasturlash tili uni o'qiy oladi.

Oldingi darsda JSON'ni o'rgandik. Jadval uchun nega u emas? Bitta xodim JSON'da shunday yoziladi:

{"id":1,"ism":"Ali","shahar":"Toshkent","maosh":1200}

Uchta xodim — uchta shunday obyekt. Hatto bitta qatorga siqilgan holda ham ular 166 bayt oladi. Xuddi shu ma'lumot CSV'da (pastda ko'rasiz) — 83 bayt, ikki barobar kam. JSON har yozuvda kalit nomlarini ("ism", "shahar") qaytadan yozadi. CSV esa ustun nomlarini faqat bir marta, birinchi qatorda yozadi. Million qatorli jadvalda bu farq juda katta.

2. CSV qanday tuzilgan

2.1 Birinchi CSV

Mana xodimlar.csv fayli:

id,ism,shahar,maosh
1,Ali,Toshkent,1200
2,Malika,Samarqand,950
3,Jasur,Buxoro,1100

Excel yoki Google Sheets uni shunday ko'rsatadi:

Qoidalar sodda:

1. Har qator — jadvalning bitta qatori. Qatorlar qator oxiri belgisi bilan ajratiladi.
2. Qiymatlar ajratgich bilan bo'linadi. Ajratgich (delimiter) — ustunlarni bir-biridan ajratadigan belgi. CSV'da u vergul.
3. Birinchi qator — sarlavha (header). Unda ustun nomlari turadi. Bu majburiy emas, lekin deyarli har doim bor.
4. Har qatorda ustunlar soni bir xil. 4 ta ustun bo'lsa, har qatorda 3 ta vergul.

O'xshatish: daftarga chizilgan jadval, faqat chiziqlari o'rniga vergul. Vergulni ko'rgan dastur "bu yerda yangi katak boshlandi" deb tushunadi.

2.2 Bo'sh katak

Qiymat yo'q bo'lsa, ikki vergul yonma-yon turadi:

id,ism,shahar,maosh
4,Dilnoza,,800

Dilnozaning shahri ko'rsatilmagan — ,, orasida hech narsa yo'q. Vergulni tashlab ketish mumkin emas: unda 800 "shahar" ustuniga tushib qoladi.

Tekshirib ko'ring: id,ism,telefon sarlavhali faylda 5,Sardor qatori bor. Bu qatorda nima yetishmaydi va uni qanday to'g'ri yozish kerak?

3. Qiymat ichida vergul bo'lsa

3.1 Muammo

Manzilni yozmoqchimiz: Toshkent, Chilonzor. Uning ichida vergul bor. Shunchaki yozsak:

id,ism,manzil
1,Ali,Toshkent, Chilonzor

Dastur 4 ta qiymat ko'radi: 1, Ali, Toshkent, Chilonzor. Sarlavhada esa 3 ta ustun. Jadval "surilib" ketadi.

3.2 Yechim: qo'shtirnoq

Qiymat ichida vergul bo'lsa, butun qiymat qo'shtirnoq (") ichiga olinadi:

id,ism,manzil
1,Ali,"Toshkent, Chilonzor"

Qo'shtirnoq ichidagi vergul ajratgich hisoblanmaydi — u oddiy harf kabi qiymatning bir qismi.

3.3 Qiymat ichida qo'shtirnoqning o'zi

Qiymatda qo'shtirnoq bo'lsa, u ikki marta yoziladi, butun qiymat esa yana qo'shtirnoqqa olinadi:

id,izoh
1,"U ""Salom"" dedi"

O'qilganda natija: U "Salom" dedi. JSON'da qo'shtirnoq oldiga \ qo'yilardi (JSON darsi). CSV'da boshqacha — qo'shtirnoq ikkilanadi. Bu farqni aralashtirmang.

3.4 Qiymat ichida qator oxiri

Excel katakchasida Alt + Enter bilan ikki qatorli matn yozish mumkin. CSV'da bunday qiymat ham qo'shtirnoqqa olinadi:

id,manzil
1,"Toshkent,
Chilonzor 9-kvartal"

Faylda uch qator bor, lekin jadvalda sarlavhadan tashqari bitta qator. Bu keyinroq muhim bo'ladi: "qatorlar soni = yozuvlar soni" doim ham to'g'ri emas.

Umumiy qoida bitta: qiymatda vergul, qo'shtirnoq yoki qator oxiri bo'lsa — uni qo'shtirnoqqa oling, ichidagi qo'shtirnoqlarni ikkilang. Bu qoidalar RFC 4180 degan hujjatda yozilgan (RFC — internet standartlari shunday nomlanadi). Bu CSV'ning eng keng tarqalgan ta'rifi.

CSV'ni to'g'ri o'qiydigan dastur har bir belgida bitta savol beradi: "hozir qo'shtirnoq ichidamanmi?"

flowchart TD
    A["Keyingi belgi"] --> B{"Qo'shtirnoq<br/>ichidamanmi?"}
    B -- Ha --> C["Vergul ham, Enter ham —<br/>qiymatning bir qismi"]
    B -- "Yo'q" --> D{"Bu vergulmi?"}
    D -- Ha --> E["Yangi katak boshlanadi"]
    D -- "Yo'q" --> F["Qiymatga qo'shiladi"]

Oddiy "vergul bo'yicha bo'lish" aynan shu savolni bermaydi — shuning uchun adashadi. Buni terminalda o'z ko'zingiz bilan ko'rasiz.

Tekshirib ko'ring: Karimov, Jasur ismini CSV qiymati sifatida qanday yozasiz?

4. Terminalda CSV bilan ishlash

4.1 Ko'rish va sanash

Kichik CSV'ni jadval ko'rinishida ko'rish uchun column buyrug'i bor. -s, — "ajratgich vergul", -t — "jadval qilib tekisla":

column -s, -t xodimlar.csv

Natija:

id  ism     shahar     maosh
1   Ali     Toshkent   1200
2   Malika  Samarqand  950
3   Jasur   Buxoro     1100

Yana bir nechta foydali buyruq — ularni fayllar darsida va oqimlar darsida ko'rgan edik:

head -1 xodimlar.csv                # id,ism,shahar,maosh
tail -n +2 xodimlar.csv | wc -l     # 3

• head -1 — faqat sarlavha: fayl qaysi ustunlardan iboratini bilish uchun.
• tail -n +2 — 2-qatordan boshlab hammasi, ya'ni sarlavhasiz. wc -l uni sanaydi: 3 ta xodim. Faqat wc -l xodimlar.csv yozsangiz, 4 chiqadi — sarlavha ham sanaladi.

4.2 Vergul bo'yicha bo'lish tuzog'i

cut buyrug'i qatorni belgi bo'yicha bo'lib, kerakli ustunni oladi. -d, — "ajratgich vergul", -f2 — "2-ustun":

cut -d, -f2 xodimlar.csv

ism
Ali
Malika
Jasur

Ishladi. Endi qo'shtirnoqli faylni sinaymiz:

id,ism,manzil
1,"Valiyev, Ali","Toshkent, Chilonzor"

cut -d, -f2 manzillar.csv

ism
"Valiyev

Buzildi! cut qo'shtirnoq qoidasini bilmaydi. U har bir vergulni ajratgich deb hisobladi va ismni ikkiga bo'ldi.

Bu — dasturchilarning eng ko'p takrorlanadigan CSV xatosi. Faqat terminalda emas, kodda ham: qatorni oddiygina "vergul bo'yicha bo'lish" xuddi shunday buziladi. Xulosa: CSV'ni vergul bo'yicha qo'lda bo'lmang. Qo'shtirnoq qoidasini biladigan tayyor vosita yoki kutubxonadan foydalaning. cut faqat qo'shtirnoqsiz, oddiy fayllar uchun.

Maslahat: Katta CSV fayllar uchun maxsus terminal vositalari bor: mlr (Miller), qsv, csvkit. Ular qo'shtirnoq qoidasini to'g'ri tushunadi, saralaydi va filtrlaydi. Hozir o'rnatish shart emas — nomlarini bilib qo'ying.

Tekshirib ko'ring: wc -l xodimlar.csv 4 chiqardi. Faylda nechta xodim bor? Agar kimningdir manzili ikki qatorli (qo'shtirnoq ichida Enter bilan) bo'lsa-chi?

5. Excel tuzoqlari

5.1 Harflar buziladi: BOM

Dasturingiz o'zbekcha va ruscha ismlarni UTF-8 CSV'ga yozdi. Excel'da ochsangiz, Тошкент o'rnida Тошкент kabi belgilar chiqadi. Bu krakozyabra — matn kodlash darsida sababini ko'rgan edik.

Sababi: Windows'dagi Excel CSV faylni ochganda uning kodlashini bilmaydi. Fayl boshida hech qanday belgi bo'lmasa, uni eski Windows kod sahifasida o'qiydi.

Yechim — BOM: faylning eng boshiga uch bayt EF BB BF yoziladi. Excel ularni ko'rib, "bu UTF-8" deb tushunadi. Borligini matnli va binar fayllar darsidagi xxd bilan tekshirasiz:

xxd -l 3 hisobot.csv

Natija efbb bf bo'lsa — BOM bor. Harf bilan boshlansa — yo'q.

Excel'ning o'zida saqlaganda "CSV UTF-8 (Comma delimited)" turini tanlang — u BOM'ni o'zi qo'shadi. Oddiy "CSV (Comma delimited)" esa faylni eski kodlashda saqlaydi va o'zbekcha ʻ hamda kirill harflari yo'qolishi mumkin.

Diqqat: BOM — Excel uchun. Boshqa dasturlar uchun u ba'zan xalaqit beradi: sarlavhadagi birinchi ustun nomi ko'rinmas belgi bilan boshlanib qoladi (ekranda id, aslida esa ko'rinmas BOM belgisi va id). Kod "id ustuni topilmadi" deydi. CSV kimga ketayotganini bilib, BOM qo'shing yoki qo'shmang.

5.2 Vergul o'rniga nuqta-vergul

AQSh va Angliyada kasr son nuqta bilan yoziladi: 12.50. O'zbekiston, Rossiya va Yevropaning ko'p davlatlarida esa vergul bilan: 12,50. Vergul kasr uchun band bo'lsa, u ustunlarni ajrata olmaydi.

Shuning uchun Windows'ning mintaqa sozlamasi o'zbekcha yoki ruscha bo'lsa, Excel CSV'da ajratgich sifatida nuqta-vergul (;) ishlatadi:

id;mahsulot;narx
1;Olma;12,50
2;Nok;18,00

Natijada ikki muammo chiqadi:

• Sizning dasturingiz vergulli CSV kutadi, mijoz esa nuqta-vergulli fayl yuboradi. Hamma ma'lumot bitta ustunga tushadi.
• Siz vergulli CSV yuborasiz, mijozning Excel'i uni ochganda hammasini bitta ustunga tiqadi.

Yechim: Excel'da faylni ikki marta bosib ochmang. Data → From Text/CSV (Ma'lumotlar → Matn/CSV'dan) orqali oching. U yerda ajratgich (Delimiter) va kodlashni (File Origin → "65001: Unicode (UTF-8)") o'zingiz tanlaysiz. Dastur yozganda esa ajratgichni oldindan aniqlang: birinchi qatorda vergul ko'pmi yoki nuqta-vergul.

5.3 Excel "aqllilik" qiladi

CSV'da turlar yo'q — hamma narsa matn. 1200 son ekanini, 2026-09-27 sana ekanini CSV aytmaydi. Excel esa o'zi taxmin qiladi va ba'zan ma'lumotni buzadi:

Karta raqami, telefon, pochta indeksi, mahsulot kodi — son emas, matn. Ularni Data → From Text/CSV orqali ochib, ustun turini "Text" (Matn) qilib belgilang. Aks holda Excel'da saqlagan zahotingiz buzilgan qiymat faylga yoziladi.

Tekshirib ko'ring: Mijoz "sizning CSV'ingizni Excel'da ochsam, hamma narsa A ustunida, harflar esa РўРѕ... bo'lib chiqyapti" dedi. Ikki muammo — ikki sabab. Qaysilar?

6. TSV — tab bilan ajratilgan qiymatlar

TSV (Tab-Separated Values) — CSV'ning ukasi: ajratgich vergul emas, tab belgisi (\t).

id	ism	izoh
1	Ali Valiyev	Toshkent, Chilonzor
2	Malika Karimova	Samarqand, Registon

Ko'zga bo'sh joy bo'lib ko'rinadi, lekin har ustun orasida bitta tab belgisi turibdi.

Afzalligi: odamlar matnda tabni deyarli yozmaydi, vergul esa har qadamda. Shuning uchun Toshkent, Chilonzor qiymatini qo'shtirnoqqa olish shart emas. Oddiy cut ham to'g'ri ishlaydi — u standart holatda tab bo'yicha bo'ladi:

cut -f3 xodimlar.tsv

izoh
Toshkent, Chilonzor
Samarqand, Registon

Qiziq fakt: Excel yoki Google Sheets'dan bir nechta katakni nusxalab, matn muharririga joylasangiz — TSV hosil bo'ladi. Kataklar orasiga tab qo'yiladi.

TSV'ning cheklovi: qiymat ichida tab yoki qator oxiri bo'lmasligi kerak. Odatda bu muammo emas, lekin foydalanuvchi yozgan erkin matnni saqlashda e'tiborli bo'ling.

Tekshirib ko'ring: Mijozlar izohlarini (ularda vergul ko'p) jadvalga saqlash kerak. CSV yoki TSV — qaysi biri qulayroq va nega?

7. Hujumchi nigohi

Saytingiz foydalanuvchilar ro'yxatini CSV qilib yuklab berish imkoniga ega, deylik. Hujumchi ro'yxatdan o'tishda ism o'rniga shunday matn yozadi:

=HYPERLINK("https://example.com/yuklab-ol","Hujjatni ochish")

Administrator CSV'ni Excel'da ochadi. Excel = bilan boshlangan qiymatni formula deb biladi va bosiladigan havola yasaydi. Bu hujum CSV injection (formula injection — "formula kiritish") deb ataladi. Havola zararli saytga olib borishi yoki boshqa formulalar ma'lumot o'g'irlashga urinishi mumkin.

Himoya: CSV'ga yozishdan oldin =, +, -, @ bilan boshlanadigan foydalanuvchi matni oldiga bittalik tirnoq (') qo'yiladi. Excel ' bilan boshlangan qiymatni oddiy matn deb ko'rsatadi. Buni server qismida batafsil ko'ramiz.

8. Ko'p uchraydigan xatolar

8.1 Qatorni vergul bo'yicha bo'lish

«Vergul bo'yicha bo'lish tuzog'i» bo'limida ko'rdik: "Valiyev, Ali" ikkiga bo'linib ketadi. CSV'ni doim qo'shtirnoq qoidasini biladigan vosita bilan o'qing.

8.2 Sarlavhani ma'lumot deb o'qish

Faylni bazaga yuklayotganda birinchi qator ham yozuv sifatida qo'shiladi: ismi ism, maoshi maosh bo'lgan "xodim" paydo bo'ladi. Sarlavhani tashlab o'ting (tail -n +2 kabi) yoki vositaga "sarlavha bor" deb ayting.

8.3 Oxirgi ustunda ko'rinmas \r

Windows'da saqlangan CSV'ning qator oxiri — CRLF (CRLF darsi). Oddiy vosita qatorni LF bo'yicha bo'ladi va oxirgi ustun qiymati oxirida \r qoladi: 1200 emas, 1200\r. Natijada 1200 bilan solishtirish "teng emas" chiqadi. file hisobot.csv bilan tekshiring: with CRLF line terminators yozuvi chiqsa — sabab shu.

8.4 Krakozyabra va bitta ustun

Excel'da harflar buzilsa — BOM yo'q. Hamma ma'lumot bitta ustunga tushsa — ajratgich mos kelmadi (, va ;). Ikkalasi ham Data → From Text/CSV orqali ochish bilan hal bo'ladi.

9. Mashqlar

1-mashq (oson): To'g'ri qator

Quyidagi ma'lumotni CSV qatoriga aylantiring (ustunlar: id,ism,lavozim):

• id: 5
• ism: Omonov, Jasur
• lavozim: "Senior" dasturchi

5,"Omonov, Jasur","""Senior"" dasturchi"

2-mashq (o'rta): Nuqta-vergulli fayldan

Mijoz shunday fayl yubordi:

id;mahsulot;narx
1;Olma;12,50
2;"Anor, qizil";18,00

Uni standart (vergulli, kasr nuqtali) CSV'ga qo'lda o'giring.

id,mahsulot,narx
1,Olma,12.50
2,"Anor, qizil",18.00

3-mashq (qiyin): Terminal tahlili

xodimlar.csv faylini («Birinchi CSV» bo'limidagi) yarating. Terminal bilan:

1. Nechta xodim borligini sanang (sarlavhasiz).
2. Faqat shaharlar ustunini chiqaring.
3. Shaharlarni alifbo tartibida saralang.

Bonus savol: agar fayldagi bir xodimning manzili "Toshkent, Yunusobod" bo'lsa, 2-qadamdagi buyruq nima qiladi?

tail -n +2 xodimlar.csv | wc -l               # 3
cut -d, -f3 xodimlar.csv
tail -n +2 xodimlar.csv | cut -d, -f3 | sort

Buxoro
Samarqand
Toshkent

10. Real ishda

• Import va eksport. "Mahsulotlarni Excel'dan yuklash", "hisobotni yuklab olish" — deyarli har bir boshqaruv panelida bor. Ikkala tomonda ham BOM, ajratgich va qo'shtirnoq qoidasi muhim.
• Kutubxonalar. JavaScript'da CSV o'qish uchun PapaParse yoki csv-parse kabi tayyor kutubxonalar ishlatiladi (kutubxona — boshqalar yozgan tayyor kod; npm darsida ko'ramiz). Ular qo'shtirnoq qoidasini to'g'ri biladi.
• Ma'lumot tahlili. Ochiq ma'lumotlar (statistika, narxlar) ko'pincha CSV'da tarqatiladi. Python, Excel va SQL (ma'lumotlar bazasi bilan ishlash tili, kursda alohida o'rganamiz) vositalari uni to'g'ridan-to'g'ri o'qiydi.
• Intervyu. "CSV'ni nega split(',') bilan o'qib bo'lmaydi?" — javob: qiymat ichida qo'shtirnoqqa olingan vergul bo'lishi mumkin.

Xulosa

• CSV — jadval matn ko'rinishida: qator — yozuv, vergul — ustun chegarasi, birinchi qator — sarlavha.
• Vergul, qo'shtirnoq yoki qator oxiri bor qiymat qo'shtirnoqqa olinadi; ichidagi " ikkilanadi ("").
• CSV'ni vergul bo'yicha qo'lda bo'lmang — qo'shtirnoq qoidasini biladigan vosita ishlating.
• Excel uchun: UTF-8 BOM (EF BB BF), ajratgich , yoki ;, Data → From Text/CSV orqali ochish.
• CSV'da turlar yo'q: 007 va karta raqamlarini Excel buzishi mumkin — ularni matn deb belgilang.
• TSV — tab bilan ajratilgan; vergulli matnlar uchun qulay.

Keyingi dars: YAML, TOML, INI va .env — dastur va server sozlamalari yoziladigan formatlarni, ularning bo'shliq va tur tuzoqlarini hamda maxfiy kalitlarni qanday saqlashni o'rganamiz.