HTTP status kodlari: 201, 204, 400 va 422, 409, 429 — qaysi birini tanlash

Qisqacha: Status kod — javobning birinchi va eng qisqa xabari. Yaratildi — 201 va Location sarlavhasi, tanasiz muvaffaqiyat — 204. Mijoz xatosi — 4xx: buzuq JSON 400, tushunarli, lekin qoidaga zid ma'lumot 422, yo'q resurs 404, noto'g'ri metod 405 va Allow, ziddiyat 409, noto'g'ri Content-Type 415, juda ko'p so'rov 429 va Retry-After. Server xatosi — 5xx. Yo'naltirishda 307/308 metodni saqlaydi, 301/302 esa POST'ni GET'ga aylantiradi — biz tekshirdik.

Bu darsda

• Muvaffaqiyat kodlarini (200, 201, 202, 204) to'g'ri tanlaysiz va Location qo'yasiz.
• 301, 302, 303, 307, 308 farqini haqiqiy natija bilan bilasiz.
• 400 va 422, 401 va 403, 404 va 410 farqini tushuntira olasiz.
• 409, 415, 429, 503 va Retry-After ni qachon ishlatishni bilasiz.
• vazifalar-api ning to'liq status kodlar jadvalini tekshirasiz.

Oldin bilishingiz kerak: HTTP metodlari va status kodlari, HTTP metodlari semantikasi, res obyekti.

1. Nega bu kerak?

Mijoz — frontend, mobil ilova yoki boshqa server — javobni o'qishdan oldin status kodga qaraydi. Uning keyingi harakati shu bitta raqamga bog'liq:

• 2xx — muvaffaqiyat, natijani ko'rsat.
• 4xx — mijoz xatosi, foydalanuvchiga ayt, qayta yuborma (o'zgartirmaguncha).
• 5xx — server xatosi, keyinroq qayta urinish mumkin.
• 429, 503 — kut va qayta urin.

Agar server hamma narsaga 200 qaytarib, tanasida {"xato": "topilmadi"} yozsa, nima bo'ladi? fetch res.ok ni true deydi (fetch darsi). Kesh xato javobni saqlab qoladi. Monitoring "hammasi joyida" ko'rsatadi. Qayta urinish mexanizmi nima qilishni bilmaydi.

O'xshatish: svetofor. Uchta rang butun chorrahani boshqaradi. Haydovchi har mashina bilan gaplashmaydi — rangga qaraydi. Status kod — API'ning svetofori.

2. 2xx — muvaffaqiyat

201 va Location. POST yangi resurs yaratganda mijoz uning manzilini bilishi kerak. Holat 22 da biz yubordik:

POST /vazifalar → 201 location: /vazifalar/1 {"id":1,"matn":"Non olish #uy",…}

Location sarlavhasi frontend'ga ID'ni tanadan qidirmasdan olish imkonini beradi. CORS bilan u faqat exposedHeaders da bo'lsa ko'rinadi (Mashhur middleware'lar). Kodda — bitta zanjir:

res.status(201).location(`${req.baseUrl}/${String(v.id)}`).json(v);

204 — tanasiz. DELETE /vazifalar/1 → 204. Tana yozish taqiqlanadi: Express 204 da tanani o'zi tashlab yuboradi. Frontend'da res.json() chaqirsangiz, bo'sh tana SyntaxError beradi — 204 da tanani o'qimang.

202 — keyin bajariladi. "Hisobotni tayyorlash 2 daqiqa oladi" — server darhol 202 va kuzatish manzilini qaytaradi. Bu Bulk va uzoq operatsiyalar darsida.

3. 3xx — yo'naltirish

3.1 Beshta yo'naltirish

"Bo'lishi mumkin" — tarixiy sabab. Brauzerlar 301/302 da POST'ni GET'ga aylantirgan, standart buni keyin qonuniylashtirgan. 307 va 308 shu noaniqlikni tuzatish uchun qo'shilgan.

Buni o'z ko'zingiz bilan ko'ring. Quyidagi blok lokal server ochadi: /eski-NNN — NNN kodi bilan /yangi ga yo'naltiradi, /yangi esa kelgan metod va tana hajmini aytadi. fetch har kodga POST yuboradi va yo'naltirishga o'zi ergashadi. Chiqishda har qatorga qarang: /yangi ga qaysi metod va necha bayt tana yetib keldi? Blok Node uchun — o'z terminalingizda ishga tushiring:

import { createServer } from "node:http";

const server = createServer((req, res) => {
  const m = req.url.match(/^\/eski-(\d{3})$/);
  if (m) {
    res.writeHead(Number(m[1]), { location: "/yangi" });
    return res.end();
  }
  let hajm = 0;
  req.on("data", (b) => { hajm += b.length; });
  req.on("end", () => res.end(`${req.method}, tana ${hajm} bayt`));
});
await new Promise((ok) => server.listen(0, "127.0.0.1", ok));
const A = `http://127.0.0.1:${server.address().port}`;

for (const kod of [301, 302, 303, 307, 308]) {
  const r = await fetch(`${A}/eski-${kod}`, {
    method: "POST", body: '{"matn":"Non"}',
  });
  console.log(`${kod} → ${await r.text()}`);
}
server.closeAllConnections();
server.close();

Konsolda:

301 → GET, tana 0 bayt
302 → GET, tana 0 bayt
303 → GET, tana 0 bayt
307 → POST, tana 14 bayt
308 → POST, tana 14 bayt

Nima bo'ldi? 301 va 302 da yangi vazifa jim yo'qoldi: fetch POST'ni GET'ga aylantirdi va tanani tashladi. 303 ham shunday qildi — lekin u buni ochiq va'da qiladi. Server "200 OK" qaytardi, mijoz hech narsa sezmadi. Shuning uchun API'da:

• Endpoint doimiy ko'chdi (/v1/vazifalar → /v2/vazifalar) — 308.
• Vaqtinchalik — 307.
• "POST'dan keyin natija sahifasiga o't" (HTML forma) — 303.

Express'da res.redirect(url) sukut bo'yicha 302 beradi. Kod kerak bo'lsa: res.redirect(308, url). Eslatma: res.redirect("back") Express 5 da olib tashlangan (Express 5 darsi).

3.2 304 — keshdagisi yangi

Mijoz If-None-Match: <ETag> yuboradi. Resurs o'zgarmagan bo'lsa, server tanasiz 304 qaytaradi va trafik tejaladi. Express buni ETag bilan o'zi qiladi. Kanondagi tuzoq: Node fetch (undici) shartli sarlavha bor so'rovga o'zi Cache-Control: no-cache qo'shadi. Shuning uchun Express 200 beradi; curl bilan esa 304. Tafsiloti — HTTP caching darsida.

Tekshirib ko'ring: Siz POST /vazifa ni POST /vazifalar ga ko'chirdingiz va eski manzilga res.redirect(301, "/vazifalar") qo'ydingiz. Eski mobil ilova nima ko'radi?

4. 4xx — mijoz xatosi

4.1 400 va 422

Ikkalasi ham "so'rov noto'g'ri", lekin har xil bosqichda:

• 400 Bad Request — so'rovni o'qib bo'lmadi: JSON buzuq, query parametri noto'g'ri formatda, id raqam emas.
• 422 Unprocessable Content — so'rov o'qildi, shakli to'g'ri, lekin mazmuni qoidaga zid: matn bo'sh, noma'lum maydon, PUT'da bajarildi yo'q.

Biz holat 22 ga yubordik:

POST buzuq JSON → 400  {"xato":"Tana yaroqli JSON emas"}
POST matn bo'sh → 422  {"xato":"matn 1–200 belgi bo'lishi kerak"}
POST ortiqcha → 422  {"xato":"noma'lum maydon: id"}

(Holat 22 da chegara hali 200 belgi; kanon qarori bilan keyinroq — holat 40 da — 100 ga tushadi, frontend'dagi chegara bilan bir xil.)

O'xshatish: pochta. 400 — konvertdagi manzil o'qib bo'lmaydigan darajada xira. 422 — manzil aniq, lekin xatda imzo yo'q.

Ba'zi API'lar hamma narsaga 400 ishlatadi — bu ham qabul qilingan uslub. Muhimi — bitta API ichida izchil bo'lish. vazifalar-api qoidasi: tahlil (parse) xatosi — 400, validatsiya — 422.

4.2 Boshqa 4xx kodlar

Ba'zi juftlarni ajratamiz:

401 va 403. Nomi chalg'itadi: 401 "Unauthorized", lekin ma'nosi "autentifikatsiya yo'q" — siz kimligingizni aytmadingiz. 403 — "bilaman kimligingizni, lekin bu sizga mumkin emas". 401 javobida WWW-Authenticate sarlavhasi bo'lishi kerak.

404 va 403 — maxfiylik uchun. Begona foydalanuvchining vazifasini so'ragan odamga 403 bersangiz, "bunday vazifa bor" deb aytgan bo'lasiz. Ko'p API'lar bunday holatda 404 qaytaradi — mavjudlikni ham yashiradi.

405 va Allow. Kanon topilmasi: Express noto'g'ri metodga o'zi 404 beradi (HTML "Cannot POST"), 405 emas (holat 13). Shuning uchun marshrut oxiriga .all(metodYoq(...)) qo'yilgan. Holat 22 da:

POST /vazifalar/1 → 405 allow: GET, HEAD, PUT, PATCH, DELETE {"xato":"POST bu manzilda yo'q"}

409 — ziddiyat. So'rov o'zi to'g'ri, lekin serverdagi joriy holat bilan sig'maydi. Biz 1000 ta vazifa yaratib, 1001-chisini yubordik:

POST 1001-chi → 409  {"xato":"Ro'yxat to'lgan (1000)"}

Boshqa 409 misollari: "bu login band", "bu versiya allaqachon o'zgargan".

415. Server Content-Type: text/plain bilan kelgan JSON'ni o'qimaydi (Express 5 tuzog'i — req.body undefined):

POST text/plain → 415  {"xato":"Content-Type: application/json bo'lishi kerak"}

4.3 429 va Retry-After

Retry-After — "shuncha vaqtdan keyin qayta urining". Qiymati ikki xil bo'lishi mumkin (RFC 9110): soniyalar soni (60) yoki HTTP sana (Sat, 24 Oct 2026 10:00:00 GMT). Rate-limit tajribasida Retry-After: 60 keldi. Mijoz ikkala shaklni ham tushunishi kerak. «Ishga tushir» bilan sinang:

function kutishMs(retryAfter, hozir = Date.now()) {
  if (retryAfter === null) return null;
  if (/^\d+$/.test(retryAfter)) return Number(retryAfter) * 1000;
  const sana = Date.parse(retryAfter);
  // tushunarsiz qiymat — o'z siyosatingiz
  if (Number.isNaN(sana)) return null;
  return Math.max(0, sana - hozir);
}

const hozir = Date.parse("Sat, 24 Oct 2026 10:00:00 GMT");
console.log(kutishMs("60", hozir));
console.log(kutishMs("Sat, 24 Oct 2026 10:02:30 GMT", hozir));
console.log(kutishMs("Sat, 24 Oct 2026 09:00:00 GMT", hozir));
console.log(kutishMs("ertaga", hozir), kutishMs(null, hozir));

Konsolda:

60000
150000
0
null null

Uchinchi qatorga qarang: o'tib ketgan sana — 0, darhol urinish mumkin. Manfiy kutish bo'lmaydi.

Tekshirib ko'ring: Foydalanuvchi {"matn": ""} yubordi. Hamkasbingiz 400, siz 422 deysiz. Ikkalangiz ham to'g'rimi? Va {"matn": "Non" (yopilmagan qavs) uchun-chi?

5. 5xx — server xatosi

Qoida: 500 — sizning xatongiz. Mijozning ma'lumoti qanchalik yomon bo'lmasin, unga 500 qaytarish — tekshiruv yetishmayotganini bildiradi. Kanonda shunday holat bo'lgan: Range: bytes=99999- so'roviga 500 chiqqan — aslida 416 bo'lishi kerak edi (holat 13).

500 javobida ichki tafsilot (stack, SQL, fayl yo'li) ko'rsatilmaydi. vazifalar-api tanaga faqat {"xato":"Server xatosi"} yozadi, tafsilot — [sorovId] bilan logga (Express + TypeScript).

502 va 504 ni ko'pincha Node emas, oldidagi proxy qaytaradi (reverse proxy darsi). Node yiqilgan bo'lsa — 502; javob proxy_read_timeout dan uzoq cho'zilsa — 504.

flowchart TD
  A["Xato bormi?"] -- "yo'q" --> B{"Yangi resurs?"}
  B -- "ha" --> B1["201 + Location"]
  B -- "yo'q" --> B2["200 yoki 204"]
  A -- "ha" --> C{"Kim aybdor?"}
  C -- "mijoz" --> D{"O'qib bo'ldimi?"}
  D -- "yo'q" --> D1["400 / 413 / 415"]
  D -- "ha" --> D2["404 / 405 / 409 / 422"]
  C -- "server" --> E["500 / 503"]

Diagrammani chap yuqoridan pastga kuzating. Har javobdan oldin ikki savol: "kim aybdor?" va "so'rovni o'qib bo'ldimi?". Shu ikki savol kodlarning ko'pini ajratadi.

6. API qadami: status kodlar jadvali (holat 22, 3-qism)

Bu qismda kod deyarli o'zgarmaydi — holat 22 dagi status kodlar jadvali tekshiriladi. Hali commit qilmang.

Bitta o'zgarish — 409 tekshiruvi. Holat 17 da xizmat sonni bilish uchun butun ro'yxatni o'qirdi:

-if ((await ombor.royxat({})).length >= MAKS_VAZIFA) throw …
+if ((await ombor.soni({})) >= MAKS_VAZIFA) throw new HttpXato(409, …

Omborga soni(filtr) metodi qo'shildi. 1000 ta vazifani xotiraga olib, length ni o'qish — isrof. Postgres'da bu SELECT count(*) bo'ladi (SQL qismi). Ro'yxat formati ham o'zgaradi (sahifalash) — royxat({}).length umuman ishlamay qoladi.

7. Ko'p uchraydigan xatolar

8. Mashqlar

Yechimlar kurs/mashqlar/25/20-status-kodlar/ da.

1-mashq (oson): kodni tanlang

• Yangi buyurtma yaratildi —
• Buyurtma o'chirildi, javob tanasiz —
• JSON'da qavs yopilmagan —
• Bu login allaqachon band —
• Kirmagan foydalanuvchi profilni so'radi —

2-mashq (o'rta): javobni tasniflash

javobniTasnifla(res) funksiyasini yozing — res — fetch qaytaradigan Response (status va sarlavhalar uning ichida). U mijoz nima qilishi kerakligini qaytarsin: "natija" (2xx, 204 dan tashqari), "bosh" (204), "qayta-urin <ms>" (429 va 503 — Retry-After dan, bo'lmasa 1000 ms), "qayta-urin 1000" (502, 504), "xato" (boshqa 4xx/5xx). Soxta Response obyektlari bilan sinang: new Response(null, { status: 429, headers: { "retry-after": "5" } }). Yordam: kutishMs — «429 va Retry-After» bo'limida; Response — Request va Response darsi.

function kutishMs(retryAfter, hozir = Date.now()) {
  if (retryAfter === null) return null;
  if (/^\d+$/.test(retryAfter)) return Number(retryAfter) * 1000;
  const sana = Date.parse(retryAfter);
  return Number.isNaN(sana) ? null : Math.max(0, sana - hozir);
}

function javobniTasnifla(res) {
  if (res.status === 204) return "bosh";
  if (res.ok) return "natija";
  if (res.status === 429 || res.status === 503) {
    const ms = kutishMs(res.headers.get("retry-after")) ?? 1000;
    return `qayta-urin ${ms}`;
  }
  if (res.status === 502 || res.status === 504) {
    return "qayta-urin 1000";
  }
  return "xato";
}

const javoblar = [
  new Response('{"id":1}', { status: 201 }),
  new Response(null, { status: 204 }),
  new Response(null, {
    status: 429, headers: { "retry-after": "5" },
  }),
  new Response(null, { status: 503 }),
  new Response('{"xato":"…"}', { status: 422 }),
  new Response(null, { status: 504 }),
];
for (const r of javoblar) console.log(r.status, javobniTasnifla(r));

201 natija
204 bosh
429 qayta-urin 5000
503 qayta-urin 1000
422 xato
504 qayta-urin 1000

3-mashq (qiyin): 405 + Allow ni node:http da

Express'siz node:http server yozing: /vazifalar — GET va POST, /vazifalar/1 — GET va DELETE. Boshqa metodga — 405, Allow sarlavhasi va JSON xato; noma'lum yo'lga — 404. HEAD'ni GET bilan bir qatorda qo'llang (tanasiz). listen(0) bilan ishga tushirib, fetch bilan to'rt so'rov yuboring: GET /vazifalar, PUT /vazifalar, HEAD /vazifalar/1, GET /yoq. Oxirida close(). Yordam: qo'lda routing darsi.

import { createServer } from "node:http";

const MARSHRUTLAR = {
  "/vazifalar": ["GET", "HEAD", "POST"],
  "/vazifalar/1": ["GET", "HEAD", "DELETE"],
};

const server = createServer((req, res) => {
  const ruxsat = MARSHRUTLAR[req.url];
  const json = (holat, tana, sarlavha = {}) => {
    res.writeHead(holat, { "content-type": "application/json",
      ...sarlavha });
    res.end(req.method === "HEAD" ? undefined : JSON.stringify(tana));
  };
  if (!ruxsat) return json(404, { xato: `${req.url} topilmadi` });
  if (!ruxsat.includes(req.method)) {
    return json(405, { xato: `${req.method} bu manzilda yo'q` },
      { allow: ruxsat.join(", ") });
  }
  json(200, { yol: req.url, metod: req.method });
});
await new Promise((ok) => server.listen(0, "127.0.0.1", ok));
const A = `http://127.0.0.1:${server.address().port}`;

const sorovlar = [["GET", "/vazifalar"], ["PUT", "/vazifalar"],
  ["HEAD", "/vazifalar/1"], ["GET", "/yoq"]];
for (const [metod, yol] of sorovlar) {
  const r = await fetch(A + yol, { method: metod });
  const allow = r.headers.get("allow") ?? "-";
  const qator = [metod, yol, r.status, allow, await r.text()];
  console.log(qator.filter((x) => x !== "").join(" "));
}
server.closeAllConnections();
server.close();

GET /vazifalar 200 - {"yol":"/vazifalar","metod":"GET"}
PUT /vazifalar 405 GET, HEAD, POST {"xato":"PUT bu manzilda yo'q"}
HEAD /vazifalar/1 200 -
GET /yoq 404 - {"xato":"/yoq topilmadi"}

4-mashq: API qadami

Omborga soni(filtr): Promise<number> qo'shing (XotiraOmbori da — filtrla(...).length), xizmatdagi 409 tekshiruvini unga o'tkazing. "Status kodlar jadvali"dagi har qatorga kamida bitta test borligini tekshiring; yo'g'ini qo'shing (masalan, 1001-vazifa → 409 — MAKS_VAZIFA ni testda kichik qilib). Commit qilmang.

// xotira-ombor.ts
soni(filtr: Filtr): Promise<number> {
  return Promise.resolve(filtrla([...this.#vazifalar.values()], filtr)
    .length);
}

// xizmat.ts
async yarat(yangi: YangiVazifa): Promise<Vazifa> {
  if ((await ombor.soni({})) >= MAKS_VAZIFA) {
    const xabar = `Ro'yxat to'lgan (${String(MAKS_VAZIFA)})`;
    throw new HttpXato(409, xabar);
  }
  return ombor.yarat(yangi);
},

9. Real ishda

• Frontend bilan shartnoma. vazifalar frontend'i 422 da maydon xatosini, 409 da "ro'yxat to'lgan" xabarini, 5xx da "keyinroq urinib ko'ring" ni ko'rsatadi. Status kod — ikki jamoa orasidagi til.
• Monitoring. Grafana/Sentry'da 5xx ulushi — asosiy signal. Validatsiya xatolariga 500 qaytarish bu signalni "shovqin"ga aylantiradi.
• Intervyu: "401 va 403 farqi?", "PUT 200 yoki 204 qaytaradimi?", "301 va 308 farqi?".

Xulosa

• 201 + Location — yaratildi; 204 — tanasiz; 202 — keyin bajariladi.
• 301/302 POST'ni GET'ga aylantiradi (biz ko'rdik: tana 0 bayt), 307/308 — metod va tana saqlanadi.
• 400 — o'qib bo'lmadi, 422 — mazmun noto'g'ri; 405 — Allow bilan (Express o'zi bermaydi); 409 — holat bilan ziddiyat; 415 — Content-Type.
• 429/503 + Retry-After (soniya yoki sana); 500 — sizning xatongiz, tafsilot logga.
• vazifalar-api jadvali — har kod uchun test.

Keyingi dars: Filtrlash, saralash va maydon tanlash — ?teg=uy&sort=-yaratildi&fields=matn va oq ro'yxat.

Manbalar

• RFC 9110 — HTTP Semantics: status kodlar, Location va Retry-After sarlavhalari: https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9110 (2022-06)
• MDN — HTTP response status codes: https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTTP/Status (2026-10-24)
• Kanon: holat 22 (status jadvali, soni), tekshiruv-22, holat 13 topilmalari (Express 405 bermaydi, 416 → 500). Holat 22 javoblari va yo'naltirish tajribasi — biz ishga tushirdik (Node 24.21.0).