JavaScript Full-stackO'zbekistonda hosting: qonun, mahalliy bulut, tarmoq va to'lov voqeligi
JavaScript Full-stack · 34-qism. CI/CD, monitoring, bulut

O'zbekistonda hosting: qonun, mahalliy bulut, tarmoq va to'lov voqeligi

19 daqiqa26/30-dars

Qisqacha: O'zbekistonda server joyini uch savol hal qiladi: qonun nimani talab qiladi, foydalanuvchiga tarmoq qancha uzoq va siz qanday to'lay olasiz. "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi Qonunning 27¹-moddasi 2026 tahririga ko'ra biometrik, genetik va telekom abonentlari ma'lumotini O'zbekistonda saqlashni talab qiladi, qolganini esa shartlar bilan chet elda ham saqlash mumkin. Mahalliy bulut (masalan, UzCloud) so'mda to'lanadi. Xorijiy provayderlar esa odatda xalqaro karta so'raydi.

Bu darsda

  • 27¹-moddaning 2026 tahririni o'qib, loyihangiz qaysi toifaga tushishini aniqlaysiz.
  • Mahalliy bulut va xorijiy provayder o'rtasida qonun, tarmoq va to'lov bo'yicha tanlov qilasiz.
  • Trafik almashish nuqtasi (IXP) nima ekanini va u kechikishga qanday ta'sir qilishini tushuntirasiz.
  • Kechikish va narxni JS bilan hisoblab, qaroringizni raqam bilan asoslaysiz.
  • Loyihangiz uchun "hosting qarori" hujjatini yozasiz.

Oldin bilishingiz kerak: Shaxsiy ma'lumotlar qonunchiligi: O'zbekiston va GDPR, Server nima va ilova qayerda ishlaydi, Bulut modellari, Xarajatlarni boshqarish (FinOps asoslari).

1. Nega bu kerak?

Oldingi darsda FinOps bilan bulut hisobini o'qishni o'rgandik. Endi savol boshqa: serverni umuman qayerga qo'yish kerak?

Kurs tajribasidagi server — chet eldagi VPS. vazifalar ilovasi u yerda ishladi, CI/CD ham, zaxira ham, kuzatuv ham sozlandi. Lekin Aziz o'z startapini Toshkentda ochsa, unga uchta savol beriladi:

  1. Qonun. Foydalanuvchi ma'lumotini chet eldagi serverda saqlash mumkinmi?
  2. Tarmoq. Toshkentdagi foydalanuvchi uchun chet eldagi server sekin emasmi?
  3. To'lov. Xorijiy provayderga qanday karta bilan to'laydi? Hisob-faktura so'mda bo'ladimi?

Bu savollarning javobi kitobdagi umumiy maslahatdan emas, mahalliy voqelikdan chiqadi. Qonun o'zgaradi, provayderlar yangi data-markaz ochadi, to'lov usullari mamlakatga qarab farq qiladi. Shuning uchun bu darsda har da'vo rasmiy manba va o'qilgan sana bilan beriladi. Manba topilmagan joyda biz ochiq "topilmadi" deymiz.

Hayotiy o'xshatish: do'kon ochish uchun joy tanlash. Ijara arzon bo'lsa ham, ruxsatnoma bermaydigan joyda do'kon ocholmaysiz (qonun). Xaridor uzoqdan kelmaydi (tarmoq). Ijara haqini esa siz to'lay oladigan usulda to'lash kerak (to'lov).

2. Qonun: 27¹-modda 2026 tahririga ko'ra

2.1 Moddada nima yozilgan

Qonunni chuqur Shaxsiy ma'lumotlar qonunchiligi darsida o'rgangansiz. U yerda rozilik, subyekt huquqlari va ma'lumotlar xaritasini ko'rdik. Bu yerda faqat hostingga tegishli bitta modda — 27¹ ni qayta o'qiymiz.

Biz lex.uz dagi qonun matnini 2026-11-08 da qayta ochdik. Moddaning sarlavhasi: "Shaxsga doir ma'lumotlarni saqlash va ularga ishlov berishning alohida shartlari". Tahrir izohi: modda 2026-yil 26-martdagi O'RQ-1125-sonli Qonun tahririda, rasmiy e'lon — 27.03.2026.

2026 tahririga ko'ra modda to'rt qismdan iborat:

Qism Mazmuni (qisqa bayon)
1 fuqarolar ma'lumoti qonunning asosiy tamoyillariga rioya qilib saqlanadi
2 O'zbekiston hududida saqlanishi shart: biometrik va genetik ma'lumot, telekom operatorlari abonentlari ma'lumoti
3 qolgan ma'lumot chet elda saqlanishi mumkin — uch shartdan biri bajarilsa
4 teng himoya beradigan davlatlar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi

Uchinchi qismda uchta shart bor. Birinchisi: borilayotgan davlat teng himoya beradi deb tan olingan. Ikkinchisi: operator vakolatli organ talablariga mos standart shartnoma shartlari yoki korporativ qoidalarni qabul qilgan. Uchinchisi: operator vakolatli organ ro'yxatidagi xalqaro standartlarga amal qiladi.

Operator — bu yerda shaxsiy ma'lumotni yig'adigan va saqlaydigan tashkilot, ya'ni ilova egasi. Siz startap ochsangiz, operator — sizning kompaniyangiz.

O'zgartiruvchi qonunning o'zi ham lex.uz da bor (O'RQ-1125). Uning matniga ko'ra qonun rasmiy e'lon qilingan kuni — 2026-yil 27-martda kuchga kirgan. O'sha qonun 20-moddaga ham qo'shimcha kiritgan: O'zbekistonda saqlanishi shart bo'lgan ma'lumotlar bazasi davlat reyestrida ro'yxatdan o'tkaziladi. Bu biometrik ma'lumot saqlaydigan ilova uchun qo'shimcha qadam bo'lishi mumkin — yurist bilan aniqlang.

Diqqat: Bu dars yuridik maslahat emas. Jadval — moddaning qisqa bayoni, aynan matni emas. Bu tahrir uchun lex.uz dan tashqari ikkinchi mustaqil rasmiy manba topilmadi — biz lex.uz dagi ikki hujjatga (qonunning joriy tahriri va o'zgartiruvchi qonun) tayandik. Haqiqiy loyihada lex.uz dagi joriy tahrirni o'zingiz oching va qarorni yurist bilan qabul qiling.

2.2 Eski talqin va yangi tahrir

Uzoq vaqt bu moddani "O'zbekiston fuqarolarining hamma shaxsiy ma'lumoti faqat O'zbekistondagi serverda" deb tushunishgan. Internetdagi ko'p maqola hozir ham shunday yozadi. 2026 tahririga ko'ra majburiy qism toraydi: endi u uch toifaga tegishli.

Bu farq dasturchi uchun juda katta. Eski talqinda oddiy vazifalar ilovasi ham chet eldagi serverda ishlay olmasdi. Yangi tahrirga ko'ra uning uchun savol boshqacha: "ma'lumotim majburiy toifalardan birigami? Yo'q bo'lsa — uchinchi qismdagi shartlardan qaysi biri bajariladi?"

2.3 vazifalar qaysi toifada

vazifalar-api nimani saqlaydi? Email, ism, parol xeshi, passkey ochiq kaliti, vazifa matni. Ikki faktorli autentifikatsiya va passkeys darsini eslang: passkey'da barmoq izi qurilmadan chiqmaydi, server faqat ochiq kalitni saqlaydi. Demak bizda biometrik ma'lumot yo'q. Genetik ma'lumot ham, telekom abonentlari bazasi ham yo'q.

Xulosa: 2026 tahririga ko'ra vazifalar uchun ikkinchi qismdagi qat'iy talab qo'llanmaydi. Uchinchi qismdagi shartlardan qaysi biri bajarilishi esa — yuridik savol. Uni ochiq qoldirib, hujjatga yozib qo'yamiz («Loyiha qadami» bo'limida).

Tekshirib ko'ring: Malika fitnes ilovasi yozyapti. Ilova kirishda foydalanuvchining yuz tasvirini serverga yuboradi va o'xshashlikni serverda tekshiradi. Ilova Frankfurtdagi serverda turadi. 2026 tahririga ko'ra muammo bormi?

Javob

Bor. Yuzni tanish uchun saqlanadigan tasvir — biometrik ma'lumot, u ikkinchi qismga tushadi va O'zbekiston hududida saqlanishi shart. Yechim variantlari: biometrik qismni mahalliy serverga ajratish yoki yuzni qurilmada tekshirish (passkey kabi — server faqat natija yoki ochiq kalitni oladi). Ikkinchisi odatda arzonroq va xavfsizroq. Baribir yakuniy qaror — yurist bilan.

3. Mahalliy bulut va data-markazlar

3.1 UzCloud — Uztelecom'ning bulut platformasi

O'zbekistonda server ijarasi uchun bir nechta yo'l bor: davlat operatori Uztelecom'ning bulut platformasi, xususiy hosting kompaniyalari va o'z serveringizni data-markazga qo'yish (colocation). Biz rasmiy manbasi topilgan bittasini ko'ramiz.

UzCloud (uzcloud.uz) — "O'zbektelekom" AK sayti. Sayt uni mamlakatning birinchi suveren bulut provayderi deb ataydi va infratuzilma to'rt hududdagi beshta Tier III data-markazda ishlashini aytadi. Sahifada sanalgan xizmatlar (2026-11-08):

Guruh Xizmatlar
Hisoblash virtual mashinalar, GPU bulut, boshqariladigan Kubernetes, VPC, ajratilgan server, colocation
Saqlash S3-mos obyekt ombori, zaxira (backup) xizmati
Tarmoq L2/L3 kanallar, load balancer
Xavfsizlik Anti-DDoS, SIEM, IAM

Ro'yxatda "tez orada" deb belgilangan xizmatlar ham bor (boshqariladigan bazalar, CDN, WAF) — ular jadvalga kirmadi. Tier III — Uptime Institute'ning data-markaz ishonchliligi darajasi: elektr va sovutish tizimlarining ehtiyot nusxasi bor, ta'mirlash paytida xizmat to'xtamaydi.

Narx: sahifadagi kalkulyator misoli — 2 vCPU, 2 GB RAM, 20 GB SSD va ochiq IPv4 manzilli virtual mashina oyiga 284 000 so'm, QQS bilan (o'qilgan sana 2026-11-08). Kalkulyator narxni qismlarga bo'lib ko'rsatadi:

Qism Hisob So'm/oy
vCPU 2 × 85 000 170 000
RAM 2 GB × 12 000 24 000
SSD 20 GB × 2 000 40 000
ochiq IPv4 1 ta 50 000
Jami 284 000

Jadvaldan nima ko'rinadi? Narxning eng katta qismi — protsessor. IPv4 manzil esa jami narxning taxminan 18 % ini oladi (50 000 ÷ 284 000). Kalkulyatordagi zaxira (backup) qatori bu jamiga kirmagan — uni alohida qo'shasiz. Narx o'zgaradi, aniq hisobni kalkulyatorda o'zingiz qiling.

Sahifa narx so'mda ekanini va dollarga bog'lanmaganini aytadi. Lekin aniq to'lov usullari (Click, Payme, bank o'tkazmasi, karta) sahifada ko'rsatilmagan — bu ma'lumot topilmadi.

3.2 Yangi data-markazlar

Raqamli texnologiyalar vazirligi saytidagi xabarga ko'ra (gov.uz, 2026-09-22), Uztelecom Buxoro va Qo'qonda ikkita yangi data-markazni ishga tushirdi. Ular "UzCloud milliy bulut platformasining yagona konturida" ishlaydi va Uptime Institute'ning Tier III Design sertifikatini olgan. Toshkent viloyati Zangiotada yana bir data-markaz 2026-yil kuzida ishga tushirilishi rejalashtirilgan.

E'tibor bering: UzCloud xizmatlari ro'yxati biz 33–34-qismlarda qurgan narsalarga juda o'xshaydi. Virtual mashina — VPS, S3-mos ombor — restic zaxirasi uchun joy, boshqariladigan Kubernetes — keyingi dars. Ya'ni o'rgangan ko'nikmalaringiz mahalliy bulutda ham ishlaydi. Faqat konsol va API boshqacha bo'ladi.

Maslahat: Kurs tajribasida UzCloud hisobi ochilmadi va xizmatlari sinalmadi. Uning API'si, Terraform provayderi bor-yo'qligi va S3 mosligi darajasi — sinalmagan (2026-11). Tanlashdan oldin kichik sinov qiling: bitta VM, bitta bucket, restic bilan zaxira va tiklash.

3.3 Boshqa provayderlar

Xaritamizda "Uztelecom va boshqalar" deb yozilgan. Xususiy provayderlar ko'p, lekin biz ularning rasmiy narx va shartlarini tekshirmadik — shuning uchun nomlarini sanamaymiz. Provayder tanlashda shu savollarni bering:

  • Data-markaz qayerda, qanday sertifikati bor?
  • Zaxira nusxa boshqa shaharda saqlanadimi?
  • API yoki hech bo'lmasa CLI bormi? Aks holda IaC bilan boshqarib bo'lmaydi.
  • Shartnoma va hisob-faktura yuridik shaxs uchun qanday rasmiylashtiriladi?
  • Server ichiga kirish (root, SSH kalit) to'liq beriladimi?

4. Tarmoq: kechikish va trafik almashish nuqtasi

4.1 Kechikish nimadan iborat

Kechikish (latency) — so'rov foydalanuvchidan serverga borib, javob qaytguncha ketgan vaqt. Uning eng katta qismi ko'pincha masofa va tarmoq yo'li. Server qanchalik uzoqda bo'lsa, har so'rov shunchalik ko'p vaqt oladi.

Kurs tajribasida yuk skripti kurs kompyuteridan chet eldagi serverga HTTPS so'rovlar yubordi (Zero-downtime deploy o'lchovi). Javob vaqtining medianasi (p50) — 114–119 ms. Xuddi shu ilova kompyuterning o'zida (Compose) ishlaganda p50 — 5–11 ms edi. Ikkinchisi tarmoqsiz o'lchov, shuning uchun bu taqqoslash faqat tartibni ko'rsatadi: internet orqali har so'rovga 100 ms atrofida qo'shildi.

Bitta so'rov uchun 100 ms sezilmaydi. Lekin sahifa ketma-ket bir nechta so'rov yuborsa, ular qo'shiladi:

js
function sahifaVaqti(rttMs, ketmaKet, serverMs) {
  return ketmaKet * (rttMs + serverMs);
}

const tashqi = sahifaVaqti(110, 4, 10);
const mahalliy = sahifaVaqti(15, 4, 10);
console.log(`xorijiy: ${tashqi} ms, mahalliy: ${mahalliy} ms`);

Konsolda:

text
xorijiy: 480 ms, mahalliy: 100 ms

Bu yerda 110 ms — o'lchovimizga yaqin qiymat. Mahalliy server uchun 15 ms esa faraz — biz uni o'lchamadik. Hisob bir narsani ko'rsatadi: ketma-ket so'rovlar sonini kamaytirish ko'pincha server joyini o'zgartirishdan arzonroq. Masalan, to'rtta so'rovni bitta qilsangiz, chet eldagi server ham 120 ms beradi.

Maslahat: sahifaVaqti(110, 1, 10) ni hisoblab ko'ring va mahalliy server bilan to'rt so'rovli variantni solishtiring.

4.2 Trafik almashish nuqtasi (IXP) va TAS-IX

Internet — ko'plab provayder tarmoqlarining birlashmasi. Bir provayder abonentidan ikkinchi provayder serveriga boradigan trafik qayerdandir o'tishi kerak. Trafik almashish nuqtasi (IXP, Internet Exchange Point) — provayderlar o'z tarmoqlarini bir joyda to'g'ridan-to'g'ri ulaydigan joy. Shunda mahalliy trafik chet elga chiqib qaytmaydi: yo'l qisqaradi, tashqi kanal tejaladi.

O'xshatish: bir mahallaning ikki ko'chasi o'rtasida to'g'ridan ko'prik bor. Usiz qo'shningiznikiga shahar markazini aylanib borardingiz.

O'zbekistonda bunday nuqtalardan eng ko'p tilga olinadigani — TAS-IX. Uni ko'pincha "ichki tarmoq" deb atashadi: TAS-IX ga ulangan saytlar mahalliy foydalanuvchiga tez ochiladi. Lekin biz TAS-IX haqida rasmiy manba topa olmadik: rasmiy sayti 2026-11-08 da bizdan ochilmadi, PeeringDB (IXP'larning xalqaro reyestri) ro'yxatida esa yo'q. Shuning uchun TAS-IX ga ulanish shartlari, tariflarga ta'siri va ishtirokchilari haqida da'vo qilmaymiz — topilmadi.

PeeringDB'da Toshkent bo'yicha boshqa uchta IXP bor (2026-11-08): SNS-IX (18 tarmoq), UZ-IX (5 tarmoq) va ITI-IX (0 tarmoq). Bu raqamlar faqat PeeringDB'da ro'yxatdan o'tgan tarmoqlarni ko'rsatadi.

Amaliy xulosa: serveringiz mahalliy data-markazda bo'lsa, foydalanuvchi trafigi chet elga chiqmasligi mumkin. Buni o'z provayderingizdan so'rang va o'zingiz o'lchang: curl -w '%{time_total}\n' -o /dev/null -s https://... bilan bir nechta tarmoqdan.

5. Yaqin regionlar

Mahalliy bulut har doim ham mos kelmaydi. Kerakli xizmat bo'lmasligi, narx yoki tajriba yetmasligi mumkin. Unda eng yaqin xorijiy region tanlanadi. Rasmiy sahifalarda ko'rganimiz (2026-11-08):

Provayder Yaqin joylar Manba
Hetzner Cloud Falkenshtayn, Nyurnberg (Germaniya), Xelsinki (Finlyandiya) docs.hetzner.com
AWS Frankfurt regioni eu-central-1 AWS hujjati
AWS Istanbul Local Zone (2026-05-20 dan) AWS e'loni

Hetzner'ning qolgan joylari — AQSh va Singapur — bizdan ancha uzoq.

AWS Local Zone — katta regionning shahardagi "filiali": bir qism xizmatlar foydalanuvchiga yaqinroq joyda ishlaydi. AWS e'loniga ko'ra Istanbul Local Zone 2026-yil 20-mayda ochildi. Unda EC2, EBS, ECS, EKS va VPC kabi xizmatlar bor, zona identifikatori — eu-central-1-ist-1a. Ya'ni u Frankfurt regioniga bog'langan. Biz uni sinamadik va Toshkentdan kechikishini o'lchamadik.

Hetzner Cloud narxi: hetzner.com/cloud sahifasida umumiy (shared) vCPU'li "Regular Performance" serverlari oyiga 6.49 yevrodan boshlanadi, QQSsiz (2026-11-08). Sahifadagi arzonroq "Cost-Optimized" qatori (5.99 yevrodan) shu kuni "hozircha mavjud emas" deb belgilangan edi. Aniq tarif va IPv4 narxi sahifada ko'rinmadi — FinOps darsidagi tartibda kalkulyatordan tekshiring.

6. To'lov: karta, valyuta va hisob

6.1 Provayderlar nimani so'raydi

Xorijiy provayderda hisob ochishning birinchi to'sig'i — to'lov usuli. Rasmiy hujjatlarda yozilgani (2026-11-08):

  • AWS: "To open an AWS account, you must have a valid payment method on file" — hisob ochish uchun amaldagi to'lov usuli kiritilgan bo'lishi shart.
  • Hetzner: kredit karta (VISA, Mastercard, AMEX, UnionPay), SEPA to'g'ridan-to'g'ri yechish, bank o'tkazmasi va PayPal. Hujjatda alohida aytilgan: "We do not offer all payment options in every country" — hamma usul har mamlakatda taklif qilinmaydi.

Hetzner ro'yxatida mahalliy UZCARD va Humo kartalari yo'q. Demak xorijiy provayderga to'lash uchun xalqaro to'lov tizimidagi karta kerak bo'ladi. O'zbekiston bankining xalqaro kartasi aynan shu provayderda ishlaydimi — kurs tajribasi buni tekshirmadi (hisob ochilmadi). Bu sizning bankingiz va provayderning tekshiruviga bog'liq.

6.2 Yashirin xarajatlar

Xorijiy provayder narxi yevro yoki dollarda. Sizning hisobingiz esa so'mda. Natijada oylik xarajatga uch narsa qo'shiladi: valyuta kursi, bankning konvertatsiya shartlari va narxdan tashqari QQS. Ularning aniq qiymati bankka bog'liq — biz rasmiy raqam keltirmaymiz.

Mahalliy bulutda narx so'mda va QQS bilan ko'rsatiladi (UzCloud kalkulyatori). Bu buxgalteriya uchun qulay: yuridik shaxs xarajatni rasmiy hisob-faktura bilan hujjatlashtiradi.

Mijozlardan to'lov qabul qilish — boshqa mavzu. Uni To'lov ekotizimi va umumiy oqim darsida ko'rgansiz. U yerdagi mahalliy to'lov tizimlari serveringiz qayerda turishidan qat'i nazar ishlaydi. Faqat ularning webhook'lari serveringizga yetib kelishi kerak.

Tekshirib ko'ring: Jasurning faqat UZCARD kartasi bor. U Hetzner'da server ochmoqchi. Darsdagi manbalar asosida unga nima deysiz?

Javob

Hetzner hujjatidagi karta ro'yxatida UZCARD yo'q: VISA, Mastercard, AMEX, UnionPay. Bank o'tkazmasi yoki PayPal varianti ham bor, lekin hujjatning o'zi hamma usul har mamlakatda taklif qilinmasligini aytadi. Demak Jasur avval o'z hisob sahifasida qaysi usul ochiqligini ko'rishi kerak. Muqobil yo'l — so'mda to'lanadigan mahalliy bulut.

7. Qaror qanday qabul qilinadi

7.1 Qaror daraxti

Uch savolni tartib bilan beramiz. Avval qonun, chunki u tanlovni cheklaydi. Keyin tarmoq va to'lov:

flowchart TB
  A["Ma'lumot turi?"] --> B{"biometrik, genetik, telekom?"}
  B -- ha --> L["shu qism O'zbekistonda"]
  B -- yo'q --> C{"27¹ 3-qism sharti bajariladimi?"}
  C -- "bilmayman" --> Y["yurist bilan aniqlash"]
  C -- ha --> D{"foydalanuvchi asosan O'zbekistonda?"}
  D -- ha --> M["mahalliy yoki yaqin region, o'lchab"]
  D -- yo'q --> X["foydalanuvchiga yaqin region"]
  M --> T{"xalqaro karta bormi?"}
  T -- yo'q --> U["so'mda to'lanadigan provayder"]
  T -- ha --> V["narx va kechikish bo'yicha"]

Diagrammaga qarang: "bilmayman" javobi — to'xtash belgisi, taxmin bilan davom etilmaydi. Daraxt yuridik maslahat emas, savollar tartibi.

7.2 Gibrid yo'l

Ko'pincha javob "yoki-yoki" emas. Ilovaning bir qismi mahalliy serverda, bir qismi xorijda turishi mumkin. Masalan, biometrik tekshiruv — mahalliy serverda, statik fayllar — CDN'da (Cloudflare). Bu murakkablik qo'shadi: ikki joyda kuzatuv, ikki joyda zaxira, ikki xil to'lov.

Bu qismda qurgan vositalarimiz shu murakkablikni yengillashtiradi. Image bir marta quriladi va istalgan serverga ko'chadi (Registry va image teglash). Deploy skripti host nomiga bog'liq emas. IaC esa provayder almashganda infratuzilmani qaytadan qo'lda yig'ishdan qutqaradi.

8. Loyiha qadami

Bu darsda vazifalar-api kodi o'zgarmaydi. Natija — hujjat. Jamoada muloqot darsidagi ADR (arxitektura qarori yozuvi) shaklida yozing:

  1. docs/adr/ papkasida yangi fayl: "Hosting joyi".
  2. Kontekst: qaysi ma'lumotlarni saqlaymiz (docs/MAXFIYLIK.md dagi xaritadan), foydalanuvchilar qayerda.
  3. Qonun: 27¹-modda 2026 tahriri — lex.uz havolasi va siz o'qigan sana. Biometrik ma'lumot yo'qligi — passkey sababli.
  4. Variantlar: mahalliy bulut, yaqin xorijiy region, gibrid. Har biriga kechikish (o'lchangan yoki "o'lchanmagan") va narx (manba va sana bilan).
  5. Ochiq savollar: yurist javob beradigan joylar.
  6. Qaror va uni qayta ko'rib chiqish sanasi — masalan, olti oydan keyin.

Commit xabari, masalan:

text
docs(adr): hosting joyi — 27¹-modda 2026 tahriri, variantlar va o'lchovlar

Qayta ko'rib chiqish sanasi nega kerak? Bu darsdagi deyarli hamma fakt — qonun tahriri, data-markazlar, narxlar — bir yil ichida o'zgarishi mumkin.

9. Ko'p uchraydigan xatolar

9.1 Eski maqolaga ishonish

"Hamma ma'lumot faqat O'zbekistonda" — 2026 tahririgacha keng tarqalgan talqin. Har safar lex.uz dagi joriy matnni oching va o'qigan sanangizni yozing.

9.2 Qonun o'rniga yurist bo'lishga urinish

Dasturchi ma'lumot turlarini aniqlay oladi, lekin uchinchi qismdagi shartlar bajarilganini aniqlash yuridik ish. Savolni ochiq yozing, javobini yuristdan oling.

9.3 Kechikishni o'lchamasdan tanlash

"Mahalliy server tezroq" — ko'pincha rost, lekin har doim emas. Foydalanuvchi provayderidan serverga yo'l qanday ekanini faqat o'lchov ko'rsatadi. Bitta tarmoqdan emas, mobil va uy internetidan o'lchang.

9.4 To'lovni oxirgi daqiqada tekshirish

Hamma narsa tayyor, deploy kuni karta qabul qilinmaydi. To'lov usulini birinchi kuni, hech narsa qurmasdan oldin sinang.

9.5 Yagona provayderga bog'lanib qolish

Provayderning o'ziga xos xizmatlariga chuqur bog'lansangiz, ko'chish qimmatlashadi. Image, Compose va IaC — ko'chadigan qatlamlar. Provayderga xos xizmatni faqat foydasi aniq bo'lganda tanlang.

10. Mashqlar

Mashqlar kurs/mashqlar/34/26-hosting/ da. 2-mashq Node 24.21.0 da, 3-mashq Git Bash'da tekshirilgan (biz ishga tushirdik).

1-mashq (oson): bo'shliqlarni to'ldiring

  • Hostingga tegishli modda raqami —
  • 2026 tahririga ko'ra O'zbekistonda saqlanishi shart: biometrik, genetik va telekom ma'lumoti
  • Provayderlar tarmoqlarini to'g'ridan-to'g'ri ulaydigan joy — trafik almashish nuqtasi, qisqasi
  • AWS'ning Frankfurt regioni kodi — eu-central-
  • Hetzner ro'yxatidagi karta turlaridan biri — VISA, Mastercard, AMEX yoki
Yechim
  • 27¹ — 2026-yil 26-martdagi O'RQ-1125 tahririda.
  • abonentlari — O'zbekistonda faoliyat yuritayotgan telekom operatorlarining abonentlari.
  • IXP — Internet Exchange Point; trafik chet elga chiqmasdan almashadi.
  • 1 — eu-central-1; Istanbul Local Zone ham shu regionga bog'langan.
  • UnionPay — UZCARD va Humo ro'yxatda yo'q.

2-mashq (o'rta): ma'lumot qayerda saqlanadi

Ilova saqlaydigan maydonlar ro'yxati berilgan: { nom, tur }. tur — "oddiy", "biometrik", "genetik" yoki "telekom". saqlashRejasi(maydonlar) funksiyasini yozing. U ikki ro'yxat qaytarsin: mahalliy — 2026 tahririga ko'ra O'zbekistonda saqlanishi shart bo'lgan maydon nomlari, shartli — 27¹ ning uchinchi qismidagi shart bilan chet elda saqlash mumkin bo'lganlari. Ikki ilova uchun sinang: vazifalar va yuz bilan kiradigan fitnes ilovasi.

Ishora: majburiy turlarni massivda saqlang va includes bilan tekshiring (includes); maydonlarni filter bilan ajrating, nomlarini map bilan oling (filter).

Yechim
js
const MAJBURIY = ["biometrik", "genetik", "telekom"];

function saqlashRejasi(maydonlar) {
  const mahalliy = maydonlar
    .filter((m) => MAJBURIY.includes(m.tur))
    .map((m) => m.nom);
  const shartli = maydonlar
    .filter((m) => !MAJBURIY.includes(m.tur))
    .map((m) => m.nom);
  return { mahalliy, shartli };
}

const vazifalar = [
  { nom: "email", tur: "oddiy" },
  { nom: "passkeyOchiqKalit", tur: "oddiy" },
  { nom: "vazifaMatni", tur: "oddiy" },
];
const fitnes = [
  { nom: "email", tur: "oddiy" },
  { nom: "yuzTasviri", tur: "biometrik" },
  { nom: "mashgulotlar", tur: "oddiy" },
];
console.log(saqlashRejasi(vazifalar));
console.log(saqlashRejasi(fitnes));

Konsolda:

text
{
  mahalliy: [],
  shartli: [ 'email', 'passkeyOchiqKalit', 'vazifaMatni' ]
}
{ mahalliy: [ 'yuzTasviri' ], shartli: [ 'email', 'mashgulotlar' ] }

vazifalar da majburiy maydon yo'q: passkey ochiq kaliti biometrik emas. Fitnes ilovasida yuz tasviri mahalliy serverga ajraladi. Funksiya "shartli" ro'yxatni beradi, lekin shart bajarilganini aytmaydi — bu yurist ishi. Node uzun obyektni bir necha qatorga bo'lib chiqaradi, qisqasini bir qatorda.

3-mashq (qiyin): oylik xarajat so'mda

Bash skript yozing. U avval tariflar.txt ni yaratsin: har qatorda provayder, narx, valyuta va QQS kiritilganmi (ha/yoq), probel bilan. Keyin awk bilan har provayderning oylik narxini so'mda chiqarsin va eng arzonini aytsin. Kurs va QQS — skript boshidagi o'zgaruvchilar: KURS_EUR=14000, QQS=12. Bu raqamlar shartli — mashq uchun tanlangan, haqiqiy kurs emas. Ma'lumotlar: mahalliy VM — 284000 UZS ha (UzCloud kalkulyator misoli), xorijiy VPS — 6.49 EUR yoq (Hetzner'dagi "dan boshlab" narx).

Ishora: tashqi o'zgaruvchini awk'ga -v kurs="$KURS_EUR" bilan bering. Valyuta EUR bo'lsa narxni kursga ko'paytiring; QQS kiritilmagan bo'lsa * (1 + qqs/100). Butun songa yaxlitlash — int(x + 0.5) (Fayl va matn qidirish).

Yechim
bash
KURS_EUR=14000
QQS=12
cat > tariflar.txt <<'TXT'
mahalliy-vm 284000 UZS ha
xorijiy-vps 6.49 EUR yoq
TXT
awk -v kurs="$KURS_EUR" -v qqs="$QQS" '
{
  narx = $2
  if ($3 == "EUR") narx = narx * kurs
  if ($4 == "yoq") narx = narx * (1 + qqs / 100)
  som = int(narx + 0.5)
  print $1 ": " som " som"
  if (eng == "" || som < eng) { eng = som; engNom = $1 }
}
END { print "eng arzoni: " engNom }
' tariflar.txt

Biz ishga tushirdik:

text
mahalliy-vm: 284000 som
xorijiy-vps: 101763 som
eng arzoni: xorijiy-vps

Natija shartli kursga juda bog'liq va bir narsani unutadi: ikki tarif bir xil emas. Mahalliy VM'da 2 vCPU va 2 GB aniq yozilgan, xorijiy "dan boshlab" narxining resurslari sahifada ko'rinmadi. Narxni faqat bir xil resurs bilan solishtiring. Bundan tashqari bank konvertatsiya shartlari bu hisobga kirmagan. Awk ichida apostrof ishlatilmagani uchun som deb yozildi.

11. Real ishda

  • Davlat va bank loyihalari ko'pincha mahalliy data-markazni talab qiladi: shartnoma yoki soha qoidasi qonundan qat'iyroq bo'lishi mumkin.
  • Startaplar ko'pincha yaqin xorijiy regiondan boshlaydi va o'sgan sari ma'lumotlarning bir qismini mahalliy serverga ko'chiradi. Ko'chish oson bo'lishi uchun konteyner va IaC ishlatadi.
  • Kasb: DevOps va backend dasturchidan "serverni qayerga qo'yamiz?" savoliga hujjatlashgan javob kutiladi — qonun, kechikish va narx bilan.
  • Intervyu savollari: "Ma'lumot lokalizatsiyasi talabi arxitekturaga qanday ta'sir qiladi?", "Kechikishni qanday o'lchaysiz?", "Provayderga bog'lanib qolmaslik uchun nima qilasiz?"

Xulosa

  • Server joyini uch savol hal qiladi: qonun, tarmoq, to'lov — shu tartibda.
  • 27¹-modda 2026 tahririga ko'ra: biometrik, genetik va telekom abonentlari ma'lumoti — O'zbekistonda; qolgani — uchinchi qismdagi shartlar bilan chet elda ham. Ikkinchi mustaqil rasmiy manba topilmadi, qaror — yurist bilan.
  • UzCloud — Uztelecom'ning bulut platformasi: VM, S3-mos ombor, boshqariladigan Kubernetes; narx so'mda, QQS bilan.
  • Kechikish ketma-ket so'rovlar soniga ko'payadi; o'lchamasdan "mahalliy tezroq" demang. TAS-IX haqida rasmiy manba topilmadi.
  • Xorijiy provayder odatda xalqaro karta so'raydi; UZCARD va Humo Hetzner ro'yxatida yo'q.
  • Qarorni ADR ga yozing va qayta ko'rib chiqish sanasini qo'ying.

Keyingi dars: Kubernetes: nega kerak va asosiy obyektlar — ko'p serverda konteynerlarni kim joylashtiradi va tiklaydi; Pod, Deployment, Service va boshqa obyektlar lug'ati.

Manbalar

34-qism. CI/CD, monitoring, bulut · 26-dars yakunlandi

O'zbekistonda hosting: qonun, mahalliy bulut, tarmoq va to'lov voqeligi

19 daqvaqt
0belgi
Keyingi dars: Kubernetes: nega kerak va asosiy obyektlar — Pod, Deployment, Service
Telegram'da
Darsda xato koʻrdingizmi?

Izohlar · 0