IlmHamroh
Rus tili kursi/A1 Boshlangich19b/26-dars16 daqiqa
Mundarija (21)

A1 — 19b-dars: Son va ot moslashuvi — два часа́, пять часо́в (1 / 2–4 / 5–20)

A1 — BOSHLANG'ICH · 19b-dars


1. Dars nomi va maqsad

9-darsda siz son + ot moslashuvi bilan tanishgan edingiz: оди́н год, два го́да, пять лет. 19-darsda esa uni soatga qo'lladingiz: оди́н час, два часа́, пять часо́в. Bu qoida rus tilida har qanday ot bilan ishlaydi — kitob, talaba, deraza, daqiqa, so'm. Bu darsda qoidani bir joyga jamlab, uni istalgan so'zga qo'llashni o'rganasiz.

O'zbek tilida bunday narsa umuman yo'q: biz "bir kitob, ikki kitob, besh kitob" deymiz — ot hech o'zgarmaydi, hatto ko'plik qo'shimchasi ham olmaydi ("besh kitoblar" demaymiz). Rus tilida esa otning shakli songa qarab uch xil bo'ladi:

text
   1        →  оди́н час      одна́ кни́га     (birlik, bosh kelishik)
   2, 3, 4  →  два часа́       две кни́ги      (birlik, qaratqich)
   5 – 20   →  пять часо́в     пять книг       (ko'plik, qaratqich)

Dars oxirida siz:

  1. Uch guruh qoidasini istalgan otga qo'llay olasiz.
  2. оди́н / одна́ / одно́ va два / две ni rodga qarab tanlaysiz.
  3. Qo'shma sonlarda (21, 22, 25…) oxirgi raqamga qarab ishlaysiz va 11–14 istisnosini bilasiz.
  4. Soat, yosh va narxni (rubl va so'm) xatosiz aytasiz.

2. Avvalgi darslardan takror

  • 9-dars: uchta tayyor so'z: год — го́да — лет, рубль — рубля́ — рубле́й, час — часа́ — часо́в.
  • 14-dars: qaratqich kelishigi birlikda: брат → бра́та, кни́га → кни́ги, окно́ → окна́, музе́й → музе́я.
  • 7-dars: otlarning ko'pligi: кни́ги, столы́, о́кна.
  • 19-dars: Сейча́с два часа́. Я встаю́ в семь часо́в.

Tez mashq: 14-darsdagi qaratqichni eslang — стол → ?, маши́на → ?, окно́ → ?, неде́ля → ? (Javob: стола́, маши́ны, окна́, неде́ли.)

Muhim bog'lanish: 2–4 dan keyingi shakl — bu aynan 14-darsdagi qaratqich birlik. Ya'ni siz uni allaqachon bilasiz! У меня́ нет бра́та va два бра́та — bir xil shakl. Yangi narsa faqat 5+ dan keyingi ko'plik qaratqich.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Uch guruh — asosiy jadval

Son (oxirgi raqam) Ot shakli Erkak (m) Ayol (f) O'rta (n)
1 birlik, bosh kelishik оди́н стол одна́ кни́га одно́ окно́
2, 3, 4 birlik, qaratqich два стола́ две кни́ги два окна́
5–20, 0 ko'plik, qaratqich пять столо́в пять книг пять о́кон

Bu jadvalni yodlang — bu darsning yuragi. Boshqa hamma narsa undan kelib chiqadi.

Nega bunday? Tarixan "два стола́" — "stolning ikkitasi", "пять столо́в" — "stollarning beshtasi" degan ma'nodan kelib chiqqan. Shuning uchun son ko'payishi bilan ot qaratqichga o'tadi. Buni bilish shart emas — shunchaki qolipni yodlang.

3.2. оди́н / одна́ / одно́ — "1" rodga moslashadi

"Bir" so'zi otning rodiga qarab o'zgaradi (5-dars):

text
   оди́н  + m:   оди́н час, оди́н брат, оди́н рубль, оди́н день
   одна́  + f:   одна́ кни́га, одна́ мину́та, одна́ неде́ля, одна́ маши́на
   одно́  + n:   одно́ окно́, одно́ ме́сто, одно́ я́блоко, одно́ сло́во

Ot esa oddiy bosh kelishikda qoladi — hech qanday o'zgarish yo'q.

3.3. два / две — "2" ham rodga qaraydi

два — erkak va o'rta rod bilan, две — ayol rodi bilan. три va четы́ре esa hamma rod uchun bir xil:

text
   два  + m/n:   два бра́та, два дня, два окна́, два сло́ва
   две  + f:     две кни́ги, две мину́ты, две сестры́, две неде́ли
   три, четы́ре: три бра́та, три кни́ги, четы́ре окна́

Diqqat: две бра́та, два кни́ги. два бра́та, две кни́ги. Tanlash uchun otning rodini tekshiring.

3.4. 2, 3, 4 → qaratqich birlik (14-darsdagi shakl)

14-darsdagi qaratqich tugashlari bu yerda to'liq ishlaydi:

Rod Bosh k. Qaratqich (2–4 bilan) Misol
m, undosh стол стола́ два стола́
m, -ь / -й рубль, музе́й рубля́, музе́я три рубля́, два музе́я
f, -а кни́га кни́ги две кни́ги
f, -я неде́ля неде́ли три неде́ли
n, -о окно́ окна́ четы́ре окна́
n, -е мо́ре мо́ря два мо́ря

Urg'u eslatmasi: ba'zi so'zlarda son bilan urg'u oxirga ko'chadi: два часа́ (ча́са emas). 19-darsdagidek shu shaklda yodlang.

3.5. 5–20 → qaratqich ko'plik (yangi shakllar)

Bu — bugungi yagona haqiqatan yangi shakl. A1 uchun eng kerakli qoidalar:

text
   ERKAK (m):   undosh  → +ов      час → часо́в, стол → столо́в, студе́нт → студе́нтов
                -ь      → -ей      рубль → рубле́й, день → дней
                -й      → -ев      музе́й → музе́ев

   AYOL (f):    -а      → (tushadi)   кни́га → книг, мину́та → мину́т, маши́на → маши́н
                -я      → -ь          неде́ля → неде́ль

   O'RTA (n):   -о      → (tushadi)   ме́сто → мест, сло́во → слов, я́блоко → я́блок

"Tushadi" nimani anglatadi? Ayol va o'rta rodda oxirgi unli shunchaki olib tashlanadi: кни́га → книг, ме́сто → мест. Ba'zan talaffuz qulay bo'lishi uchun ichiga unli qo'shiladi: окно́ → о́кон. Bunday so'zlarni tayyor shaklda yodlang.

Uchta muhim istisno (juda ko'p ishlatiladi):

So'z 1 2–4 5+
год (yil, yosh) оди́н год два го́да пять лет
челове́к (kishi) оди́н челове́к два челове́ка пять челове́к
раз (marta) оди́н раз два ра́за пять раз

3.6. Qo'shma sonlar — faqat OXIRGI raqamga qarang

21, 32, 45, 103 kabi sonlarda ot shakli faqat oxirgi raqamga bog'liq:

text
   21  →  oxiri 1  →  два́дцать оди́н час       два́дцать одна́ кни́га
   22  →  oxiri 2  →  два́дцать два часа́        два́дцать две кни́ги
   25  →  oxiri 5  →  два́дцать пять часо́в      два́дцать пять книг
   30  →  oxiri 0  →  три́дцать часо́в           три́дцать книг
   101 →  oxiri 1  →  сто оди́н рубль
   103 →  oxiri 3  →  сто три рубля́

Tuzoq: "21" katta son, lekin ot birlikda: два́дцать оди́н год (yigirma bir yil), два́дцать оди́н рубль. два́дцать оди́н лет — noto'g'ri.

3.7. 11–14 istisnosi

11, 12, 13, 14 raqami 1, 2, 3, 4 bilan tugasa ham, ular 5–20 guruhiga kiradi (ko'plik qaratqich):

text
   оди́ннадцать часо́в     (не "оди́ннадцать час")
   двена́дцать книг        (не "двена́дцать кни́ги")
   трина́дцать лет         (не "трина́дцать го́да")
   четы́рнадцать рубле́й   (не "четы́рнадцать рубля́")

Bu katta sonlarda ham saqlanadi: oxirgi ikki raqam 11–14 bo'lsa — ko'plik qaratqich: сто оди́ннадцать рубле́й, сто двена́дцать рубле́й.

Oddiy qoida: "-надцать" bilan tugagan har qanday son → ko'plik qaratqich.

3.8. Algoritm — 3 savol

text
   1) Oxirgi ikki raqam 11–14 mi?     → HA  → ko'plik qaratqich (часо́в, книг)
   2) Oxirgi raqam 1 mi?               → HA  → birlik bosh k.  (час, кни́га) + оди́н/одна́/одно́
   3) Oxirgi raqam 2, 3, 4 mi?         → HA  → birlik qaratqich (часа́, кни́ги) + два/две
      Qolgan hammasi (5–9, 0)          →       ko'plik qaratqich (часо́в, книг)

ско́лько (qancha, nechta) ham ko'plik qaratqich talab qiladi: Ско́лько у тебя́ книг? — "Senda nechta kitob bor?", Ско́лько лет? — "Necha yosh?"

3.9. Amaliyotda: soat, yosh, narx

Soat (19-dars). Rasmiy 24 soatlik hisobda (vokzal, televizor, ish jadvali) katta sonlar ham shu qoidaga bo'ysunadi:

text
   13:00 — трина́дцать часо́в        (11–14 istisnosi)
   21:00 — два́дцать оди́н час        (oxiri 1)
   22:00 — два́дцать два часа́        (oxiri 2)
   Уро́к — со́рок пять мину́т.         (45 → мину́т)
   Фильм идёт два часа́.              (davomiylik: ikki soat)

Yosh. Yosh ham dativ bilan aytiladi (17b-dars): Мне…, Ему́…, Ей…

text
   Мне два́дцать лет.             — Men 20 yoshdaman.
   Мне два́дцать оди́н год.        — Men 21 yoshdaman.
   Мне два́дцать два го́да.        — Men 22 yoshdaman.
   Ему́ пятна́дцать лет.           — U 15 yoshda.
   Ей три́дцать четы́ре го́да.      — U 34 yoshda.

Narx — rubl. рубль — рубля́ — рубле́й:

text
   Э́то сто́ит оди́н рубль.           — Bu bir rubl turadi.
   Ру́чка сто́ит со́рок два рубля́.    — Ruchka qirq ikki rubl turadi.
   Ко́фе сто́ит сто пятьдеся́т рубле́й. — Qahva bir yuz ellik rubl turadi.

Narx — so'm. сум — су́ма — су́мов. O'zbekistonda narxlar ko'pincha minglarda bo'ladi — ты́сяча (ming) so'zi ham xuddi shu qoidaga bo'ysunadi: одна́ ты́сяча, две ты́сячи, пять ты́сяч (ayol rodi!). Undan keyin esa doim су́мов:

text
   Хлеб сто́ит пять ты́сяч су́мов.           — Non besh ming so'm turadi.
   Чай сто́ит три ты́сячи су́мов.            — Choy uch ming so'm turadi.
   Биле́т сто́ит две ты́сячи су́мов.          — Chipta ikki ming so'm turadi.
   Такси́ сто́ит два́дцать пять ты́сяч су́мов. — Taksi yigirma besh ming so'm turadi.

Eslatma: so'zlashuvda ba'zan пять ты́сяч сум deb ham aytiladi, lekin adabiy me'yor — су́мов. Siz me'yoriy shaklni ishlating.


4. Ko'p misollar

Uch guruh — bir so'z bilan:

1 2–4 5–20
оди́н студе́нт два студе́нта пять студе́нтов
оди́н день три дня семь дней
одна́ ко́мната две ко́мнаты шесть ко́мнат
одна́ мину́та четы́ре мину́ты де́сять мину́т
одно́ ме́сто два ме́ста во́семь мест
оди́н биле́т три биле́та пятна́дцать биле́тов

Qo'shma sonlar va 11–14:

Ruscha O'zbekcha
В гру́ппе два́дцать оди́н студе́нт. Guruhda yigirma bir talaba bor.
У нас три́дцать два уро́ка. Bizda o'ttiz ikkita dars bor.
В ме́сяце три́дцать дней. Oyda o'ttiz kun bor.
В до́ме двена́дцать о́кон. Uyda o'n ikkita deraza bor.
Ему́ четы́рнадцать лет. U o'n to'rt yoshda.

Hayotiy iboralar:

Ruscha O'zbekcha
Я жду уже́ де́сять мину́т. Men allaqachon o'n daqiqadan beri kutyapman.
Я пью ко́фе два ра́за в день. Men kuniga ikki marta qahva ichaman.
Нас пять челове́к. Biz besh kishimiz.
Ско́лько у тебя́ книг? Senda nechta kitob bor?

5. Talaffuz bo'limi

  • часо́в /chi-SOF/ — oxirgi "в" jarangsizlashib "f": "chisóf".
  • рубле́й /rub-LYEY/ — urg'u oxirda: "rublyéy".
  • рубля́ /rub-LYA/ — urg'u oxirda: "rublyá".
  • лет /lyet/ — qisqa, yumshoq "l".
  • две /dvye/ — "dvye", два /dva/ — aniq farqlang!
  • о́кон /O-kan/ — urg'u birinchi bo'g'inda, ikkinchi "о" → "a": "ókan".
  • ты́сяч /TI-syach/ — "ы" o'zbekcha "i" dan chuqurroq: "tísyach".
  • оди́ннадцать /a-DI-na-tsat/ — "-дц-" "ts" bo'lib o'qiladi: "adínatsat".
  • четы́рнадцать /chi-TIR-na-tsat/ — "chitírnatsat".

Muhim qoida: -надцать sonlarida "д" eshitilmaydi, "дц" → "ts": двена́дцать "dvinátsat", трина́дцать "trinátsat".

Topshiriq: ovoz chiqarib sanang — оди́н рубль, два рубля́, три рубля́, четы́ре рубля́, пять рубле́й… оди́ннадцать рубле́й… два́дцать оди́н рубль, два́дцать два рубля́.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
оди́н / одна́ / одно́ о-ди́н / од-на́ / од-но́ bir (m/f/n) одна́ кни́га
два / две два / две ikki (m, n / f) две кни́ги
сум сум so'm пять ты́сяч су́мов
су́ма / су́мов су́-ма / су́-мов so'm (2–4 / 5+) три ты́сячи су́мов
ты́сяча ты́-ся-ча ming одна́ ты́сяча
ты́сячи / ты́сяч ты́-ся-чи / ты́-сяч ming (2–4 / 5+) пять ты́сяч
рубле́й руб-ле́й rubl (5+) сто рубле́й
челове́к че-ло-ве́к kishi (5+ ham shunday) пять челове́к
раз раз marta два ра́за
мину́та ми-ну́-та daqiqa де́сять мину́т
день / дня / дней день / дня / дней kun (1 / 2–4 / 5+) семь дней
неде́ля не-де́-ля hafta три неде́ли
ме́сто ме́с-то joy пять мест
ко́мната ко́м-на-та xona две ко́мнаты
биле́т би-ле́т chipta два биле́та
ско́лько ско́ль-ко qancha, nechta Ско́лько книг?

Yodlash qoidasi: har bir yangi otni uchlik sifatida yodlang: оди́н биле́т — два биле́та — пять биле́тов. Xuddi час — часа́ — часо́в kabi.


7. Dialog

text
— Здра́вствуйте! Ско́лько сто́ит биле́т?   — Assalomu alaykum! Chipta qancha turadi?
— Две ты́сячи су́мов.                     — Ikki ming so'm.
— А ско́лько сто́ят три биле́та?          — Uchta chipta-chi?
— Шесть ты́сяч су́мов.                    — Olti ming so'm.
— Хорошо́. Нас пять челове́к. Пять        — Yaxshi. Biz besh kishimiz. Beshta
  биле́тов, пожа́луйста.                    chipta, iltimos.
— Де́сять ты́сяч су́мов. Сеа́нс в два́дцать — O'n ming so'm. Seans soat yigirma
  оди́н час.                               birda.
— А фильм до́лгий?                        — Film uzunmi?
— Два часа́ и пятна́дцать мину́т.          — Ikki soat-u o'n besh daqiqa.

E'tibor bering: две ты́сячи (2 → qaratqich birlik, ayol rodi — две), шесть / де́сять ты́сяч (5+ → ko'plik qaratqich), три биле́та, пять биле́тов, пять челове́к (istisno), два́дцать оди́н час (oxiri 1), пятна́дцать мину́т.


8. O'zbeklar qiladigan tipik xatolar

  • Otni o'zbekchadagidek o'zgartirmaslik: пять кни́га, три стол. пять книг, три стола́. Sabab: rus tilida ot songa qarab uch xil shakl oladi.

  • 5+ dan keyin oddiy ko'plik ishlatish: пять кни́ги, де́сять студе́нты. пять книг, де́сять студе́нтов. Sabab: 5–20 → ko'plik qaratqich, oddiy ko'plik emas.

  • Qo'shma sonda butun songa qarash: два́дцать оди́н лет, два́дцать два лет. два́дцать оди́н год, два́дцать два го́да. Sabab: faqat oxirgi raqam hal qiladi.

  • 11–14 ni 1–4 kabi qilish: двена́дцать часа́, оди́ннадцать год. двена́дцать часо́в, оди́ннадцать лет. Sabab: "-надцать" → doim ko'plik qaratqich.

  • Rodni e'tiborsiz qoldirish: два кни́ги, оди́н мину́та. две кни́ги, одна́ мину́та. Sabab: одна́ / две — ayol rodi uchun.

  • пять годо́в, пять челове́ков. пять лет, пять челове́к. Sabab: istisnolar — tayyor shaklda yodlang.

Mini-mashq: to'g'ri shaklni tanlang — три (биле́т / биле́та / биле́тов), двена́дцать (день / дня / дней), (два / две) неде́ли, два́дцать оди́н (год / го́да / лет). (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Qavsdagi otni to'g'ri shaklga qo'ying:

1) три ___          (кни́га)
2) семь ___         (кни́га)
3) два ___          (стол)
4) оди́ннадцать ___  (стол)
5) два́дцать два ___ (студе́нт)
6) два́дцать пять ___ (студе́нт)
7) четы́ре ___       (окно́)
8) де́сять ___       (мину́та)

Mashq 2. оди́н / одна́ / одно́ yoki два / две qo'ying:

___ час (1)      ___ кни́га (1)     ___ окно́ (1)
___ бра́та (2)    ___ сестры́ (2)    ___ сло́ва (2)
___ неде́ли (2)   ___ дня (2)        ___ мину́ты (2)

Mashq 3. Yoshni ruscha yozing (namuna: я — 20 → Мне два́дцать лет):

1) я — 21       → ___
2) он — 3       → ___
3) она́ — 18     → ___
4) мы — 12      → ___  (har birimiz)
5) вы — 44      → ___

Mashq 4. Narxni ruscha yozing:

1) 1 рубль        → ___
2) 4 рубль        → ___
3) 11 рубль       → ___
4) 2 000 сум      → ___
5) 5 000 сум      → ___
6) 23 000 сум     → ___

Mashq 5. Soatni ruscha yozing (rasmiy 24 soatlik hisob):

13:00 → ___     21:00 → ___     22:00 → ___     20:00 → ___

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1) пять кни́ги
2) два́дцать оди́н лет
3) две бра́та
4) двена́дцать часа́
5) Мне пять годо́в.

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:

1) Men 25 yoshdaman.
2) Guruhda 14 talaba bor.
3) Choy 3 000 so'm turadi.
4) Men 10 daqiqa kutyapman.
5) Biz besh kishimiz.

10. Amaliy topshiriq (IlmHamroh AI bilan)

  1. Sanash o'yini: IlmHamroh AIdan sizga 10 ta "son + ot" juftligini berishni so'rang (masalan 23 + кни́га, 12 + день). Har birini tez ruscha ayting, AI shakllarni tekshirsin.
  2. Do'kon rolli o'yini: AI sotuvchi bo'lsin. Siz narxlarni so'rang (Ско́лько сто́ит…?), u so'mda javob bersin, siz summani takrorlang — ты́сячи / ты́сяч, су́мов shakllariga e'tibor bering.
  3. Oila yoshi: oila a'zolaringizning yoshini yozing (Па́пе пятьдеся́т два го́да. Ма́ме со́рок де́вять лет.) va AIdan tekshirishni so'rang.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): три биле́та · двена́дцать дней · две неде́ли · два́дцать оди́н год.

Mashq 1: 1) три кни́ги; 2) семь книг; 3) два стола́; 4) оди́ннадцать столо́в; 5) два́дцать два студе́нта; 6) два́дцать пять студе́нтов; 7) четы́ре окна́; 8) де́сять мину́т.

Mashq 2: оди́н час, одна́ кни́га, одно́ окно́; два бра́та, две сестры́, два сло́ва; две неде́ли, два дня, две мину́ты.

Mashq 3: 1) Мне два́дцать оди́н год. 2) Ему́ три го́да. 3) Ей восемна́дцать лет. 4) Нам двена́дцать лет. 5) Вам со́рок четы́ре го́да.

Mashq 4: 1) оди́н рубль; 2) четы́ре рубля́; 3) оди́ннадцать рубле́й; 4) две ты́сячи су́мов; 5) пять ты́сяч су́мов; 6) два́дцать три ты́сячи су́мов.

Mashq 5: 13:00 — трина́дцать часо́в; 21:00 — два́дцать оди́н час; 22:00 — два́дцать два часа́; 20:00 — два́дцать часо́в.

Mashq 6: 1) пять книг (5+ → ko'plik qaratqich); 2) два́дцать оди́н год (oxiri 1); 3) два бра́та (брат — erkak rodi); 4) двена́дцать часо́в (11–14 istisnosi); 5) Мне пять лет (год → лет).

Mashq 7: 1) Мне два́дцать пять лет. 2) В гру́ппе четы́рнадцать студе́нтов. 3) Чай сто́ит три ты́сячи су́мов. 4) Я жду де́сять мину́т. 5) Нас пять челове́к.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Rus tilida ot songa qarab uch xil shakl oladi (o'zbek tilida bunday o'zgarish yo'q):
    • 1 → birlik, bosh kelishik: оди́н час, одна́ кни́га, одно́ окно́;
    • 2, 3, 4 → birlik qaratqich (14-darsdagi shakl): два часа́, две кни́ги, два окна́;
    • 5–20, 0 → ko'plik qaratqich: пять часо́в, пять книг, пять о́кон.
  • оди́н / одна́ / одно́ va два / две otning rodiga moslashadi.
  • Qo'shma sonlarda faqat oxirgi raqam hal qiladi: 21 час, 22 часа́, 25 часо́в.
  • 11–14 (-надцать) → doim ko'plik qaratqich: оди́ннадцать лет, двена́дцать часо́в.
  • Istisnolar: год → лет, челове́к → пять челове́к, раз → пять раз.
  • Narx: рубль — рубля́ — рубле́й; сум — су́ма — су́мов; ты́сяча — ты́сячи — ты́сяч (+ су́мов).

Keyingi dars — A1 — 20-dars: Sana, kunlar, oylar, fasllar (да́та, дни, ме́сяцы, времена́ го́да). U yerda hafta kunlari (понеде́льник, вто́рник…), oylar va sanani aytishni o'rganamiz. Bugungi son qoidasi три дня, две неде́ли, пять ме́сяцев kabi iboralarda yana ishlaydi.

Ulashish:Telegram'da

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
A1 — 19b-dars: Son va ot moslashuvi — два часа́, пять часо́в (1 / 2–4 / 5–20) — IlmHamroh